ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
122
KASBIY TA’LIM TASHKILOTLARIDA DIVERSIFIKATSIYA
STRATEGIYALARI: JAHON TAJRIBASI ASOSIDA
Saidov Abduhamid Adxamovich
oqishim - Biznes va tadbirkorlik Oliy maktabi, Ish joyim - Oliy talim, fan va
innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Dang`ara tuman 2-son politexnikumi
direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15804673
Anotatsiya.
Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy global iqtisodiy sharoitda
kasbiy ta’lim tashkilotlarining moliyaviy va tashkiliy barqarorligini ta’minlashda
diversifikatsiya strategiyalarining tutgan o‘rni chuqur tahlil qilinadi. Jahon
tajribasiga tayangan holda, Germaniya, Xitoy, Janubiy Koreya va AQSh kabi ilg‘or
mamlakatlarda kasbiy ta’lim tashkilotlari tomonidan ishlab chiqarish faoliyati,
konsalting xizmatlari, qisqa muddatli va raqamli ta’lim kurslari orqali daromad
manbalarini kengaytirish hamda yangi xizmat turlarini joriy etish orqali qanday
moliyaviy mustaqillikka erishilganligi ochib berilgan [1; 2; 3].
Maqolada, shuningdek, xalqaro hamkorlik, davlat-xususiy sheriklik (PPP)
mexanizmlari orqali kasbiy ta’lim sohasidagi diversifikatsiyaning barqaror
rivojlanishga qo‘shgan hissasi ham yoritilgan [4]. Ushbu tajribalardan kelib
chiqib, O‘zbekiston kasbiy ta’lim tizimi uchun moliyaviy, pedagogik va tashkilot
ichidagi faoliyatni diversifikatsiyalash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab
chiqilgan. Ayniqsa, raqamli transformatsiya, ishlab chiqarish va xizmatlar
ko‘lamini kengaytirish orqali ta’lim tashkilotlarining bozor talablariga tez
moslashuvchanligini oshirish imkoniyatlari tahlil qilinadi [5; 6].
Mazkur tadqiqot kasbiy ta’lim muassasalarining iqtisodiy xavflarga qarshi
barqarorligini kuchaytirish va xalqaro mehnat bozoriga moslashish
mexanizmlarini aniqlash nuqtayi nazaridan muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
kasbiy ta’lim, diversifikatsiya, moliyaviy barqarorlik, xalqaro
tajriba, bozor xavfi, strategiya.
Bugungi kunda kasbiy ta’lim tashkilotlari (VET – Vocational Education and
Training) faoliyatini samarali yuritish, ularning moliyaviy va tashkiliy
barqarorligini ta’minlash uchun diversifikatsiya strategiyalarini ishlab chiqish va
joriy etish dolzarb masalalardan biridir. Raqobat kuchaygan, iqtisodiy muhit
o‘zgaruvchan bo‘lgan sharoitda, ta’lim tashkilotlari o‘z faoliyatini nafaqat davlat
byudjeti hisobidan, balki boshqa daromad manbalari hisobidan ham
rivojlantirishga intilmoqda [1]. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, kasbiy
ta’lim muassasalari ishlab chiqarish, konsalting, xizmat ko‘rsatish, innovatsion
loyiha va grant loyihalarini amalga oshirish orqali faoliyatining iqtisodiy
ko‘lamini kengaytirishmoqda. Germaniya, Xitoy, Janubiy Koreya va boshqa
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
123
rivojlangan davlatlar misolida diversifikatsiya strategiyalari orqali kasbiy ta’lim
muassasalari o‘z barqarorligini ta’minlab, mehnat bozoridagi ehtiyojlarga
moslashmoqda [2; 3].
Asosiy qism. 1. Diversifikatsiya tushunchasi va uning kasbiy ta’limdagi
o‘rni.
Diversifikatsiya – bu tashkilot faoliyatini kengaytirish orqali mavjud
resurslardan samarali foydalanish, daromad manbalarini ko‘paytirish va
iqtisodiy xavflarni kamaytirish strategiyasidir [4]. Ta’lim sohasida
diversifikatsiya, bir tomondan, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlasa, ikkinchi
tomondan, bozor ehtiyojlariga mos ravishda yangi xizmat turlarini ishlab chiqish
imkonini beradi.
Dunyo tajribasida kasbiy ta’lim muassasalarida diversifikatsiyaning
quyidagi asosiy yo‘nalishlari aniqlangan:
Ta’lim xizmatlarini kengaytirish
: yangi kasblar bo‘yicha o‘quv kurslari,
qisqa muddatli malaka oshirish dasturlari va sertifikat kurslarini ochish orqali
qo‘shimcha daromad olish;
Ishlab chiqarish faoliyatini tashkil etish
: ta’lim muassasasi huzurida
ishlab chiqarish korxonasi yoki ustaxona ochish orqali amaliy mashg‘ulotlar
bilan birgalikda mahsulot ishlab chiqarish va sotish;
Konsalting va xizmat ko‘rsatish
: sanoat va biznes subyektlariga texnik
xizmat ko‘rsatish, maslahatlar berish;
Xalqaro grant va loyihalarda ishtirok etish
: donor tashkilotlarning
grantlari orqali moliyaviy resurslarni jalb qilish;
Onlayn va raqamli ta’lim xizmatlarini rivojlantirish
: global
pandemiyadan keyin bu soha jadal rivojlanmoqda. OECD ma’lumotlariga ko‘ra,
2023-yilda rivojlangan mamlakatlarda onlayn ta’lim orqali olingan daromad
kasbiy ta’lim muassasalarining umumiy daromadining 15-20% ini tashkil etgan
[1].
2. Germaniya tajribasi.
Germaniya kasbiy ta’lim tizimi “dualist model”
asosida tashkil etilgan bo‘lib, bunda ta’lim va ishlab chiqarish bir-biriga uzviy
bog‘langan. Germaniya Federal Kasbiy ta’lim instituti (BIBB) ma’lumotlariga
ko‘ra, 2024-yil holatiga ko‘ra Germaniyadagi kasbiy ta’lim muassasalarining
o‘rtacha moliyaviy manbalari quyidagicha taqsimlangan [5]:
davlat subsidiyalari –
46%
,
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish faoliyatidan tushadigan daromadlar –
37%
,
homiylik, grant va boshqa daromadlar –
17%
.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
Siemens Professional Education va Bosch Training Academy misolida
kasbiy ta’lim tashkilotlari nafaqat sanoat ehtiyojlari uchun kadr tayyorlaydi,
balki o‘quvchilar ishtirokida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni tijorat tarmog‘ida
sotib, muassasa daromadiga sezilarli hissa qo‘shadi [6]. Germaniyada har yili 1
milliondan ortiq talabalar ushbu tizim asosida o‘qitiladi [2].
3. Xitoy tajribasi.
Xitoy kasbiy ta’lim tizimida oxirgi yillarda faol
diversifikatsiya jarayonlari olib borilmoqda. 2023-yilda Xitoy kasbiy ta’lim
muassasalari o‘z byudjetining 20-25% qismini ishlab chiqarish va xizmat
ko‘rsatishdan tushgan daromadlar bilan shakllantirgan [7].
Shenzhen Polytechnic va Beijing Vocational College misollarida ta’lim
muassasalari sanoat zonalari bilan hamkorlikda ishlab chiqarish jarayonlarini
yo‘lga qo‘ygan. 2024-yil natijalariga ko‘ra Shenzhen Polytechnic tomonidan
ishlab chiqarilgan texnik xizmat va qismlarning umumiy qiymati
1,2 mlrd
yuan
ni tashkil qilgan [7].
Xitoy ta’lim tizimi davlat tomonidan ham kuchli moliyalashtiriladi – bu
ko‘rsatkich hozirda
80%
ni tashkil qiladi [8]. Biroq, ishlab chiqarish faoliyati va
talabalar amaliyoti orqali ta’lim tashkilotlari o‘z daromadlarini sezilarli darajada
oshirishga erishmoqda.
4. Janubiy Koreya va AQSh tajribasi.
Janubiy Koreyada kasbiy ta’lim
muassasalari, ayniqsa, raqamli texnologiyalar va IT yo‘nalishlarida faol
diversifikatsiyani amalga oshirib, qisqa muddatli malaka oshirish kurslari orqali
yiliga 150 000 dan ortiq mutaxassis tayyorlamoqda [9]. Raqamli xizmatlar orqali
ta’lim muassasalari umumiy daromadining 30% ini shakllantirmoqda.
AQShda esa Community College’lar davlat grantlari, ishlab chiqarish
kooperatsiyalari va onlayn ta’lim xizmatlari orqali moliyaviy barqarorlikka
erishmoqda. AQSh Ta’lim Departamenti ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda
Community College’larning
25%
daromadi ishlab chiqarish korxonalari bilan
hamkorlik loyihalaridan tushgan [10].
5. O‘zbekiston uchun tavsiyalar.
O‘zbekiston kasbiy ta’lim tizimida
diversifikatsiyani rivojlantirish uchun quyidagi asosiy yo‘nalishlar dolzarb
hisoblanadi:
Sanoat va xizmat ko‘rsatish faoliyatini yo‘lga qo‘yish: ta’lim
muassasalarining ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etish orqali amaliy
ko‘nikma va daromad bazasini kengaytirish;
Xalqaro grant va loyihalarda ishtirok etish: Erasmus+, World Bank va
Asian Development Bank grantlari orqali moliyaviy resurslar jalb qilish;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
Qisqa muddatli kurslar va malaka oshirish markazlari tashkil etish:
respublikadagi xizmat ko‘rsatish va sanoat ehtiyojlariga mos yangi o‘quv
dasturlarini ishlab chiqish;
Raqamli ta’lim xizmatlarini rivojlantirish: zamonaviy texnologiyalar
asosida onlayn kurslar ochish va raqamli platformalar orqali yangi daromad
manbalarini shakllantirish;
Davlat-xususiy sheriklik asosida ishlab chiqarish maydonlari va xizmat
ko‘rsatish markazlarini yaratish orqali o‘quvchilarning amaliyot jarayonida
ishtirokini kengaytirish.
Ushbu chora-tadbirlar O‘zbekiston kasbiy ta’lim tizimining barqarorligini
oshirish bilan birga, mehnat bozorining ehtiyojlariga tez moslashuvchanlik
imkonini beradi.
Xulosa.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, kasbiy ta’lim tashkilotlarida
diversifikatsiya strategiyalarining joriy etilishi moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash, bozor talablariga moslashish va o‘quv jarayonining amaliy
ahamiyatini oshirishda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Germaniya, Xitoy,
Janubiy Koreya va AQSh kabi ilg‘or davlatlarning tajribasi asosida
aniqlanishicha, diversifikatsiya orqali ta’lim muassasalari o‘z faoliyat doirasini
kengaytirib, turli daromad manbalarini shakllantiradi hamda iqtisodiy xavflarni
kamaytirishga erishadi
[1; 2].
Xususan, Germaniyada sanoat korxonalari bilan integratsiyalashgan ta’lim
tizimi orqali moliyaviy mustaqillikka erishish, Xitoyda esa ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatish faoliyatini kasbiy ta’lim bilan uyg‘unlashtirish orqali iqtisodiy
barqarorlik ta’minlanmoqda [3; 4]. Bu tajribalar O‘zbekiston kasbiy ta’lim tizimi
uchun ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston uchun amaliy ahamiyat va tavsiyalar
O‘zbekiston kasbiy ta’lim tizimi ham global tajriba asosida diversifikatsiya
strategiyalarini joriy etishi zarur. Bunda quyidagi ustuvor yo‘nalishlarni alohida
ta’kidlash mumkin:
1.
Moliyaviy
mustaqillik
darajasini
oshirish
– Ta’lim muassasalari faqat davlat budjetidan moliyalanishni kutib qolmasligi,
balki ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, konsalting, qisqa muddatli kurslar va
xalqaro
grantlar
hisobidan
daromad
topishi
kerak.
– Shu bilan birga, davlat tomonidan beriladigan bazaviy moliyalashtirish
saqlanib qolishi lozim, bu o‘quvchilar tengligini ta’minlaydi.
2.
Sanoat
bilan
integratsiyani
kuchaytirish
– Mahalliy sanoat korxonalari bilan davlat-xususiy sheriklik asosida ishlab
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
chiqarish maydonlari, texnik ustaxonalar va amaliyot bazalarini yaratish kerak.
Bu orqali o‘quvchilarning amaliy tayyorgarligi yaxshilanadi va real mehnat
bozoriga tayyor kadrlar yetishtiriladi.
– Misol tariqasida, Farg‘ona, Toshkent va Navoiy viloyatlarida yirik sanoat
klasterlari bilan integratsiyalashgan kasbiy ta’lim muassasalarini tashkil
etish mumkin.
3.
Raqamli
ta’lim
xizmatlarini
rivojlantirish
– Pandemiya davrida aniqlangandek, raqamli ta’lim xizmatlari (onlayn kurslar,
masofaviy o‘quv dasturlari) yangi daromad manbai sifatida ahamiyat kasb etadi.
– O‘zbekiston bu yo‘nalishda ham mahalliy, ham xorijiy talabalar uchun qisqa
muddatli onlayn kurslar ishlab chiqishi mumkin.
4.
Xalqaro
grant
va
loyihalarda
ishtirok
etish
– Erasmus+, World Bank, Asian Development Bank va boshqa donor
tashkilotlarning ta’limni rivojlantirish bo‘yicha grant dasturlaridan faol
foydalanish zarur.
– Grantlar orqali innovatsion laboratoriyalar, raqamli texnologiyalar
markazlari va zamonaviy o‘quv dasturlarini yaratish mumkin.
5.
Konsalting va xizmat ko‘rsatish faoliyatini yo‘lga qo‘yish
– Kasbiy ta’lim muassasalari o‘z mutaxassisliklari bo‘yicha sanoat va kichik
biznes subyektlariga xizmatlar ko‘rsatishi, masalan, texnik xizmat, avtomobil
ta’miri, IT xizmatlari va boshqalardan daromad olishi mumkin.
Umumiy natija
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish orqali O‘zbekiston kasbiy ta’lim
muassasalari:
moliyaviy jihatdan mustaqillashadi,
bozor ehtiyojlariga tez moslashadi,
o‘quvchilarining amaliy ko‘nikmalarini oshiradi,
xalqaro raqobatbardosh kadrlar tayyorlash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasida 2030-yilgacha ta’lim tizimini modernizatsiya
qilish bo‘yicha qabul qilingan milliy strategiyalar diversifikatsiyani tatbiq
etishda muhim asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
OECD. (2023). Education at a Glance 2023: Vocational Education and
Training. OECD Publishing, Paris.
2.
Bundesministerium für Bildung und Forschung (BMBF). (2024).
Berufsbildung in Zahlen 2024. Berlin: BMBF.
3.
UNESCO. (2024). Global Trends in Vocational Education Diversification.
Paris: UNESCO Publishing.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
4.
Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining
Superior Performance. New York: Free Press.
5.
Bundesinstitut für Berufsbildung (BIBB). (2024). Finanzierungsmodelle in
der beruflichen Bildung. Bonn: BIBB.
6.
Siemens AG. (2023). Annual Report: Vocational Training and Business
Services. Munich: Siemens Publishing.
7.
Ministry of Education of China. (2024). Vocational Education Development
Report. Beijing: China Education Press.
8.
Li, J., & Zhang, W. (2023). Financial Autonomy in Chinese Vocational
Colleges. Journal of Vocational Education Studies, 12(2), 34–47.
9.
Korean Research Institute for Vocational Education and Training
(KRIVET). (2024). Vocational Education Innovation in South Korea: 2024 Annual
Report. Seoul: KRIVET.
10.
U.S. Department of Education. (2023). The State of American Community
Colleges: Financial and Operational Diversification. Washington DC: U.S.
Government Printing Office.
11.
World Bank. (2023). Skills for Jobs: Vocational Education Diversification in
Developing Countries. Washington DC: World Bank Publications.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori PQ–5052. (2021). 2021–2030
yillarda O‘zbekiston Respublikasining ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha
Milliy dastur. Tashkent: LexUZ.
