ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
ZAMONAVIY ARAB TILINI O’RGANISHDA XATTOTLIK
ILMINING O’RNI
Mamarajabov Mirqosim
Renessans ta’lim universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15803499
Annotasiya:
Ushbu maqola zamonaviy arab tilining rivojlanish tarixini
o’rganishga qaratilgan bo’lib, ayniqsa,zamonaviy arab tilini o’rganishda xatotlik
ilmining ahamiyati,uning til o’rganishda qo’shadigan hissasi, shuningdek,
zamonaviy texnologiyalar yordamida xattotlikni o’rganish usullari haqida so’z
yuritiladi.
Kalit so’zlar
: Arabtili, tarix,zamonaviy, xattotlik, texnologiyalar, til.
Arab tili dunyoning eng qadimiy va keng tarqalgan tillaridan biri
bo’lib,bugungi kunda 25 dan ortiq davlatning rasmiy tili hisoblanadi. Uning
rivojlanish tarixi uzoq asrlarga borib taqaladi va u nafaqat muloqot vositasi,
balki san’at, madaniyat va ilm-fan tili ham hisoblanadi.
Arab tilini o’rganish jarayonida talaffuz, grammatika, so’z boyligi bilan bir
qatorda xattotlik ilmi (
اطخ
ةط
/
ا
طخل
) yoki arab xattotligi ham muhim o’rin tutadi.
Xattotlik nafaqat yozuv san’ati, balki arab balki tilning vizual estetikasi va tog’ri
yozish qoidalarini o’rganishda asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Abstract:
This article discusses the importance of calligraphy in learning
modern Arabic, it is contribution to language learning, and methods for learning
calligraphy using modern technologies.
Keywords:
Arabic, calligraphy, modern , technologies, language.
Introduction:
Arabic is one of the oldest and most widely spoken
languages in the world,and is now the official language of more than 25
countries. It is history of development dates back centuries, and it is not only a
means of communication, but also a language of art, culture, and science.
In the process of learning Arabic, along with pronunciation, grammar, and
vocabluary, the science of calligraphy (
اطخ
ةط
/
ا
طخل
)or Arabic calligraphy also
plays an important role.
Colligraphy is not only art of writing, but also one of the main factors in
learning the visual aesthetics of the Arabic language and the rules of correct
writing.
Koʻpchilik uchun xattotlik shunchaki chiroyli yozish sanʼati kabi koʻrinishi
mumkin. Ammo, arab yozuvi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlib, uning
oʻrganilishi tilning chuqur tushunilishiga bevosita taʼsir qiladi. Arab alifbosi
harflarning oʻzaro bogʻlanishiga asoslangan boʻlib, har bir harfning shakli va
yozilish uslubi uning qoʻshni harflarga bogʻliq. Xattotlikni oʻrganish jarayonida
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
talaba ushbu bogʻlanishlarni, harflarning turli shakllarini (boshlangʻich, oʻrta,
oxirgi va alohida holatlar) chuqur tushunadi. Bu esa matnni tez va aniqroq oʻqish
va yozishga olib keladi.
Xatotlik ilmi va uning mohiyati
Xatotlik ilmining tarixi
Xatotlik san’ati arab tilining yozma madaniyatida alohida o‘rin tutadi. Uning
tarixi Qur’oni karimning yozuv shakli bilan bog‘liq bo‘lib, dastlabki musulmon
yozuvchilari matnlarni chiroyli, tushunarli va aniq yozish maqsadida xattotlik
san’atini rivojlantirganlar.Arab xattotligining asosiy uslublari quyidagilardan
iborat:
Kufi
– Qur’on qo‘lyozmalarida keng ishlatilgan ilk yozuv uslubi.
Naskh
– Zamonaviy bosma arab yozuvining asosi bo‘lib, rasmiy
yozishmalarda qo‘llaniladi.
Ruq’a
– Eng tez va sodda yozuv shakli bo‘lib, kundalik yozishmalarda
ishlatiladi.
Diwani
– Asosan rasmiy hujjatlar va san’at asarlarida qo‘llanadi.
Thuluth
– Bezakli va murakkab yozuv turi bo‘lib, asosan masjidlar va
qo‘lyozma san’atida qo‘llaniladi.
Zamonaviy arab tili xattotlik san’ati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
xususan, Naskh va Ruq‘a uslublari til o‘rganish jarayonida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Xattotlik ilmining asosiy tamoyillari.
Xattotlik ilmi quyidagi jihatlarga
e’tibor qaratadi: Harflarning chiroyli va aniq yozilishi, matnlarning vizual
uyg‘unligi, harflarning bir-biriga to‘g‘ri bog‘lanishi yozuvning tartibli va
tushunarli bo‘lishi.Bu tamoyillar zamonaviy arab tilini o‘rganayotgan kishilar
uchun yozuvni aniq va tushunarli qilishga yordam beradi
Xatotlik ilmining arab tilini o‘rganishda tutgan o‘rni.
Yozuvni oson va
aniq o‘zlashtirish: Arab tilining yozuv tizimi lotin yoki kirill yozuvidan farqli
bo‘lib, harflar so‘z boshida, o‘rtasida va oxirida turlicha ko‘rinishga ega. Xattotlik
bilan shug‘ullanish orqali o‘quvchi:Harflarning to‘g‘ri shakllanishini o‘rganadi,
harflar orasidagi bog‘lanish qoidalarini tushunadi. Shu bilan birga, yozuv chiroyli
va tartibli bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan qoidalarni egallaydi.Bu esa yozma arab
tilini o‘rganishda katta foyda keltiradi. Talaffuzni yaxshilash:Arab tilida ba’zi
harflar bir-biriga o‘xshash bo‘lib, talaffuzdagi noaniqliklar yozuvda ham
xatolarga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan:
ص
(ṣād) va
س
(sīn),
ض
(ḍād) va
د
(dāl),
ط
(ṭā) va
ت
(tā)
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
Xattotlik bilan shug‘ullanish ushbu harflarni vizual jihatdan farqlashga va
ularni talaffuzda to‘g‘ri ifodalashga yordam beradi. Qur’on va klassik matnlarni
tushunishni ta’minlaydi.Hozirgi kunda ko‘pgina diniy va klassik matnlar o‘ziga
xos xattotlik uslublarida yozilgan. Shu boisdan hozirda ko’plab insonlar arab
tilini o’rganishmoqda.
Xatotlikni o‘rganish orqali o‘quvchi: Qur’on oyatlarining yozma shaklini
yaxshi tushunadi, tarixiy qo‘lyozmalar va eski arabcha kitoblarni o‘qiy va klassik
va zamonaviy arab tilini o‘zaro bog‘lay oladi.
Xotira va motorika rivojlanishi.
Arab yozuvining murakkabligi sababli,
xatotlik bilan shug‘ullanish o‘quvchining: Xotirasini yaxshilaydi (harflarning
shaklini yodlash orqali),
qo‘l harakatlarini moslashuvchan qiladi (yozish qobiliyatini rivojlantirish
orqali), diqqat va e’tiborini oshiradi.Bu esa umumiy til o‘rganish jarayonini
yengillashtiradi.
Zamonaviy texnologiyalar va xatotlik
Bugungi kunda xatotlik san’ati
nafaqat qo‘lda yozish, balki raqamli texnologiyalar bilan ham bog‘liq. Arab
yozuvini o‘rganishda quyidagi zamonaviy vositalar yordam beradi:
Grafik dasturlar (Adobe Illustrator, CorelDRAW) – arab xattotligi bilan
shug‘ullanuvchilar uchun foydali.
Elektron qalam va planshetlar – arab yozuvini mashq qilishning zamonaviy
usuli.
Mobil ilovalar (Learn Arabic Calligraphy, CalliPro) – xattotlikni interaktiv
o‘rganishga imkon beradi.
Raqamli xatotlik zamonaviy arab yozuvining estetikasini saqlab qolish va
rivojlantirishga yordam bermoqda.
Zamonaviy arab tilida xattotlikni rivojlantirish yo’llari.
Zamonaviy
arab tilini o‘rganishda xatotlikni samarali o‘zlashtirish uchun quyidagi usullarni
qo‘llash mumkin: Qo‘lda yozish mashqlarini ko‘paytirish – Harflarni chiroyli
yozish uchun maxsus daftarlar bilan ishlash.O‘ziga xos yozuv uslubini
shakllantirish – Naskh va Ruq‘a uslublarini mashq qilish. Xattotlik bo‘yicha
maxsus kurslarda qatnashish – Ustozlardan saboq olish. Raqamli
texnologiyalardan foydalanish – Elektron qurilmalar yordamida mashqlar
bajarish.
Xulosa:
Zamonaviy arab tilini o‘rganishda xattotlik ilmi nafaqat yozuvning
to‘g‘ri shakllanishi, balki tilning estetik, madaniy va dini merosini chuqurroq
o‘zlashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Xattotlik orqali o‘quvchilar harflarning
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
106
nozikliklarini, ularning bir-biriga uyg‘unligini va mantiqiy yozuv tartibini
o‘zlashtiradi, bu esa umumiy til ko‘nikmalarini mustahkamlaydi.
Bugungi raqamli asrda xattotlik ilmini o‘rganish yanada osonlashib,
interaktiv dasturlar, onlayn kurslar va virtual ustaxonalar orqali o‘zgaruvchan
va innovatsion yondashuvlar bilan boyitilmoqda. Shu tarzda, zamonaviy arab
tilini o‘rganish jarayonida xattotlik ilmi tilning aniq, chiroyli va tushunarli
yozuvini shakllantirish bilan birga, arab madaniyatining boy tarixini va dini
qadriyatlarini ham kelajak avlodga etkazishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Xulosa
qilib aytganda, arab tilini o‘rganishni istagan har bir kishi uchun xattotlik ilmini
o‘zlashtirish zarur bo‘lib, bu nafaqat til bilimlarini mustahkamlashga, balki
madaniy merosga hurmat va qiziqishni oshirishga ham xizmat qiladi. Arab tilini
xattotlik ilmi bilan birgalikda o’rganish insoning tilga bo’lgan qiziqishni oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Murodov.A O’rta Osiyo xattotlik san’ati tarixidan.T. 2001.
2.
Badalboyev.S. “ Arab xatida o’qish vayozish ” (husnixat).
3.
“Toshkent islom universiteti” nashiriyot-matba birlashmasi.
4.
Toshkent-2017.
5.
“Tafakkur bo’stoni ” nashiryoti Toshkent -2017.
6.
www.vgik.info
7.
www.pencil.nm.ru
8.
www.uzswlu.uz
