ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
HISSIY INTELLEKTNING KASBIY FAOLIYATDAGI O‘RNI VA
AHAMIYATI
Shaxnoza Shavkatova Po‘lot qizi
Nizomiy nomidgi O‘zbekiston Milliy universiteti,
1-bosqich magistranti
E-mail: shahnozashavkatova20@gmail.com
ORCID ID: 0009-0004-7172-7685
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796363
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hissiy intellekt tushunchasi, uning asosiy komponentlari
va kasbiy faoliyatdagi o‘rni hamda ahamiyati batafsil tahlil qilinadi. Hissiy
intellekt shaxsning o‘z va boshqalarning his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish
hamda ijtimoiy munosabatlarni samarali tashkil etish qobiliyatidir. Maqolada
hissiy intellektning stressni boshqarish, jamoaviy ish, rahbarlik va qaror qabul
qilishdagi roli yoritiladi. Shuningdek, hissiy intellektni rivojlantirish yo‘llari va u
kasbiy samaradorlikni oshirishdagi ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi. Hissiy intellekt
nafaqat ish samaradorligini, balki xodimlarning ruhiy sog‘lig‘ini ham
yaxshilashda muhim omil hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
hissiy intellekt, kasbiy faoliyat, stressni boshqarish, rahbarlik,
empatiya, jamoaviy ish, ish samaradorligi, psixologik ko‘nikmalar
Kirish:
Hissiy intellekt (emotional intelligence) tushunchasi oxirgi yillarda
psixologiya, menejment, ta’lim va boshqa sohalarda katta e’tibor qozongan
mavzulardan biridir. Ushbu tushuncha birinchi bo‘lib 1990-yillarda psixologlar
Peter Salovey va John Mayer tomonidan ilgari surilgan va Daniel Goleman
tomonidan ommalashtirilgan. Hissiy intellekt insonning o‘z va boshqalarning
his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish, shuningdek, ijtimoiy munosabatlarda
muvaffaqiyatli bo‘lish qobiliyatidir. Zamonaviy ish bozorida nafaqat texnik
bilimlar, balki hissiy intellekt ko‘nikmalari ham xodimlarning muvaffaqiyati va
samaradorligida muhim omilga aylanmoqda. Bu maqolada hissiy intellekt
tushunchasi, uning asosiy komponentlari, shuningdek, kasbiy faoliyatdagi o‘rni
va ahamiyati batafsil tahlil qilinadi.
Hissiy intellekt tushunchasi va asosiy komponentlari
Hissiy intellekt tushunchasi bir nechta psixologlar tomonidan turlicha
talqin qilingan bo‘lsa-da, umumiy jihatlari quyidagilar:
O‘z his-tuyg‘ularini anglash
– shaxs o‘z ichki holatini, kayfiyatini va
hissiyotlarini sezishi va tahlil qila olishi;
O‘z his-tuyg‘ularini boshqarish
– stress, g‘azab, qo‘rquv kabi salbiy
hissiyotlarni boshqarish va nazorat qilish;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
Ijtimoiy ong (empatiya)
– boshqalar his-tuyg‘ularini anglash, ularning
nuqtai nazarini tushunish;
Munosabatlarni boshqarish
– samarali muloqot qilish, munosabatlarni
mustahkamlash va nizolarni hal qilish.
Daniel Goleman (1995) hissiy intellektni yuqoridagi to‘rt komponent
asosida rivojlantirgan bo‘lib, uning fikricha, bu ko‘nikmalar shaxsning ish
samaradorligi, ijtimoiy moslashuvchanligi va shaxsiy muvaffaqiyati uchun asosiy
ahamiyatga ega.
Stress va emotsional boshqaruv
Kasbiy faoliyatda stress va hissiy yuklamalar xodimlarning samaradorligiga
salbiy ta’sir qilishi mumkin. Hissiy intellekti yuqori bo‘lgan xodimlar stressni
samarali boshqarishga qodir bo‘lib, natijada ularning ishga bo‘lgan qiziqishi va
motivatsiyasi saqlanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hissiy intellekt yuqori
bo‘lgan rahbarlar va xodimlar stressli vaziyatlarda ham rationallik va
muvozanatni yo‘qotmaydilar.
Jamoaviy ish va muloqot
Ish joyida samarali muloqot va hamkorlik muvaffaqiyatning kalitidir. Hissiy
intellekt boshqalar bilan munosabatlarda ishonch va hamjihatlikni oshiradi.
Masalan, shifokorlar, o‘qituvchilar va xizmat ko‘rsatish sohasi xodimlari uchun
empatiya va o‘zaro tushunish ayniqsa muhimdir. Bu, ayniqsa, mijozlar bilan
muloqotda sifatli xizmat ko‘rsatishga olib keladi.
Rahbarlik va boshqaruv
Rahbarlar uchun hissiy intellektning o‘rni nihoyatda muhim. Rahbar o‘z
jamoasining hissiy holatini anglab, ularni rag‘batlantirish va motivatsiya qilishda
hissiy intellektdan foydalanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori hissiy
intellektga ega rahbarlar jamoani yaxshiroq boshqaradi, ishchi muhitni
sog‘lomlashtiradi va tashkilot natijalarini yaxshilaydi.
Qaror qabul qilish va muammolarni hal qilish
Hissiy intellekt yordamida shaxs o‘z hissiyotlarini hisobga olib, qaror qabul
qilishda ortiqcha emotsionallikdan qochadi va vaziyatni obyektiv baholay oladi.
Bu, ayniqsa, murakkab va noaniq ish vazifalarida muhimdir.
Ilmiy tadqiqotlar va dalillar
Bir nechta ilmiy tadqiqotlar hissiy intellekt va kasbiy samaradorlik
orasidagi ijobiy bog‘liqlikni tasdiqlaydi. Misol uchun, Salovey va Mayer (1990)
hissiy intellektni yuqori bo‘lgan shaxslar ishda yanada muvaffaqiyatli bo‘lishini
aniqlashdi. Schutte va boshq. (2007) meta-tahlilida hissiy intellekt ishchi
samaradorligi va ruhiy salomatlikni yaxshilashda muhim omil ekanligi qayd
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
etilgan. Bundan tashqari, hissiy intellekt rahbarlik salohiyatini oshiradi va ish
joyida konfliktlarni kamaytiradi .
Hissiy intellektni rivojlantirish yo‘llari
Hissiy intellekt — bu tug‘ma xususiyat emas, balki rivojlanuvchi ko‘nikma
hisoblanadi. Kasbiy ta’lim va treninglar orqali quyidagi jihatlar
takomillashtirilishi mumkin:
O‘z his-tuyg‘ularini aniqlash va ifodalash;
Stressni boshqarish texnikalari;
Empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish;
Samarali muloqot va nizolarni hal qilish usullari.
Bu yo‘nalishdagi treninglar xodimlarning ishdagi stressini kamaytiradi,
ularni ruhiy jihatdan barqaror qiladi va ishga bo‘lgan qiziqishni oshiradi.
Xulosa
Hissiy intellekt kasbiy faoliyatda muvaffaqiyat kalitlaridan biri hisoblanadi.
Uning yuqori darajasi ish samaradorligi, jamoaviy ish, rahbarlik qobiliyatlari va
stressga chidamlilikni oshiradi. Shu sababli, korxonalar va ta’lim muassasalari
hissiy intellektni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratishi zarur. Hissiy
intellektni rivojlantirish bo‘yicha samarali treninglar ishchi muhitni yaxshilash,
xodimlarning professional va shaxsiy hayot sifatini oshirishga xizmat qiladi..
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bar-On, R. (2006). The Bar-On model of emotional-social intelligence (ESI).
Psicothema, 18, 13-25.
2.
Côté, S., & Miners, C. T. H. (2006). Emotional intelligence, cognitive
intelligence, and job performance. Administrative Science Quarterly, 51(1), 1-28.
3.
Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than
IQ. Bantam Books.
4.
Goleman, D. (1998). Working with Emotional Intelligence. Bantam Books.
5.
Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional Intelligence. Imagination,
Cognition and Personality, 9(3), 185-211.
6.
Schutte, N. S., Malouff, J. M., Hall, L. E., Haggerty, D. J., Cooper, J. T., Golden,
C. J., & Dornheim, L. (2007). Development and validation of a measure of
emotional intelligence. Personality and Individual Differences, 25(2), 167-177.
