ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
KELBETLIK MÁNILI FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QURAMÍNDA TIREK
SÓZLERDIŃ XÍZMETI
Uzaqbaeva Nazira
Ellikqala rayonı MShMBB ne qaraslı 11-mekteptiń
qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páni muǵallimi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15860340
Tayanch so‘zlar:
Lingvistika, leksikologiya, so’z ma’nosi, frazeologiyaz,
fraza.
Annotatsiya:
Maqolada badiiy asarlardagi sifatdosh fe’llarning tarkibida
qo‘llanilgan tayanch so‘zlarning qo‘llanilish doirasi tahlil qilindi. Shuningdek,
frazeologizmlarning boshqa so‘zlar bilan birikib qo‘llanilishi, ma’no farqlovchi
xususiyatlari o‘rganib chiqildi.
Ключевые слова:
Лингвистика, лексикология, значение слова,
фразеология, фраза.
Аннотация:
В статье анализируется использование вспомогательных
слов в составе прилагательных в литературных произведениях. Кроме
того, были изучены сочетание фразеологизмов с другими словами и их
семантические особенности.
Keywords:
Linguistics, lexicology, word meaning, phraseology, phrase.
Annotation:
The article analyzes the scope of keywords used in the
composition of adjective verbs in literary works. Furthermore, the combined use
of phraseological units with other words and their meaning-distinguishing
properties were studied.
Вbедение (introduction/kirish).
Frazeologizmler óziniń sırtqı kórinisi
boyınsha, mánisi jaǵınan, qollanılıwı jaǵınan ayrıqshalıqlarǵa iye. Hár bir tildiń
ózine tán bolǵan milliy qásiyeti onıń sózlik quramınan, ásirese,
frazeologiyasınan
anıq
kórinedi.
Qaraqalpaq
tiliniń
frazeologiyalıq
materiallarına kóz jiberip qarasaq, olardıń semantikalıq hám dúzilisi jaǵınan
túrleriniń kóp ekenligin kóriwimizge boladı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń
tilde payda bolıwında geypara jaǵdaylar dıqqatqa miyasar. Máselen olardıń jeke
komponentleriniń dórewi hám olardıń pútin bir sóz dizbegine jámlesiwinde
ayrıqshalıqlar bar. Bul másele boyınsha qazaq til biliminde bir qatar ilimpazlar
pikir júritedi. Belgili qazaq ilimpazı akademik S.Keńesbaev óziniń miynetinde
frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń komponentleri obyektiv turmıstıń hár qanday
qubılısları menen tikkeley baylanıslı túrde dóreytuǵınlıǵın, frazeologiyalıq sóz
dizbeklerine dus kelgen sózler alına bermeytuǵınlıǵı, adamnıń dene
múshelerine, haywanlarǵa t.b. atamalar dógereginde dóregen turaqlı sóz
dizbekleri ádewir muǵdarda ushırasatuǵınlıǵın kórsetedi[4.240-250].
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
Литература (materials и метод and methods/adabiyotlar tahlili va
metodlar).
Bul nárse qaraqalpaq tiline tolıǵı menen xarakterli ekenin kóriwge
boladı. Qaraqalpaq tilinde de frazeologizmlerdiń kópshiligi adamzat turmısında
belgili bir áhmiyetke iye bolıp kelgen eń jaqın zatlar menen qubılıslar
dógereginde payda bolǵan. Usı eń jaqın zatlar menen qubılıslardıń atamaları
qazaq tilindegidey qaraqalpaq tilinde de frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tirek
(uyıtqı) xızmetin atqarıp keledi. Bunday sózler frazeologizm quramındaǵı basqa
sózlerden semantikalıq jaqtan ayrıqshalanıp turadı. Máselen, til, júrek, kóz,
awız, bet, qabaq, kirpik, qol, bas, aq, qara, iyt, eshek, bir, eki, jeti, mıń, júz, qırıq
t.b. sózler frazeologizm quramında tirek sózler xızmetinde keledi.
Обсуждение (discussion/muhоkаmа).
Dúnyadaǵı kópshilik tillerdiń
frazeologiyalıq baylıqlarınıń tiykarǵı bólegin somatikalıq frazeologizmler
quraydı. Somatikalıq frazeologizmler quramında somatizmler yaǵnıy, dene
aǵzaların (múshelerin) bildiriwshi sózler qatnasadı. Bunday frazeologizmler
hár bir tildiń frazeologiyasında eń eski frazeologiyalıq qatlamlar bolıp
esaplanadı[5.7].
Uluwma til biliminde somatikalıq frazeologizmler boyınsha bir qansha
izertlew jumısları alıp barıldı. Somatikalıq frazeologizmlerdi eń dáslepki
izertlewshilerdiń
biri
F.Vakk[2]
bolıp
esaplanadı.
Ol
somatikalıq
frazeologizmlerdi úsh toparǵa bóledi: tek adamlardı sıpatlaytuǵın; adamlardı
hám haywanlardı sıpataytuǵın; tek haywanlardı sıpatlaytuǵın. Sońǵı waqıtları
somatikalıq frazeologizmler salıstırmalı túrde hár qıylı sistemadaǵı tiller
arasında úyrenilip atır. Máselen, Yu.Dolgopolov (orıs, inglis hám nemis
tillerinde), O.Nazarov (orıs hám túrkmen tillerinde), D.Saypullaeva (túrkmen
hám inglis tillerinde) sıyaqlı alımlardıń ilimiy izertlewlerinde somatikalıq
frazeologizmler bir neshe tiller arasında salıstırılıp, olardıń ózine tán
ózgeshelikleri, leksika-semantikalıq, leksika-grammatikalıq tárepleri talqılanadı.
Ózbek tilinde somatikalıq frazeologizmler A.Isaevtıń «Ózbek tilining
somatik frazeologizmlari» atlı kandidatlıq dissertaciyasında izertlengen. Bul
jumısta házirgi ózbek ádebiy tilindegi bas hám kóz sózleri menen jasalǵan
frazeologizmlerge keń túrde toqtalıp, olardı tatarsha, túrkmenshe hám
azerbayjansha variantları menen salıstırıp úyreniledi. Avtor somatikalıq
frazeologizmlerdiń shegarasın sheklep, oǵan haywanlardıń múshelerin
bildiretuǵın sózlerdi kirgiziwge qarsı boladı. Sonıń menen birge, jan, kewil
sıyaqlı sózlerdi somatikalıq leksikaǵa kirgiziwge tiykar joq deydi[3].
Результаты (results/nаtijаlаr).
Biziń pikirimizshe, somatikalıq
frazeologizmler qatarına haywanatlardıń múshelerin bildiriwshi sózlerden
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
quralǵan frazeologizmlerdi de kirgizsek maqul boladı. Sebebi, olar da
adamlardıń háreketlerin sıpatlaw ushın qollanıladı. Mısalı: júni jıǵılıw (pásine
qaytıw), izinde tuyaq qalmaw (perzenti bolmaw), tayda tuyaq qalmay (barlıq
adamlar, hámmesi) hám t.b.
Sonday-aq, tirek sóziniń awıspalı mánileri bolǵan kewil, jan, dil sózleri
frazeologizmlerdiń payda bolıwına tiykar boladı. Bunday sózlerden turatuǵın
frazeologiyalıq sóz dizbeklerin de somatikalıq frazeologizmler qatarına
kirgizilgen maqul dep esaplaymız.
Qaraqalpaq tilinde de basqa túrkiy tillerindegidey frazeologizmlerdiń
jasalıwında somatizmler tiykar bolatuǵınlıǵın kóriwimizge boladı. Máselen, bet
somatizmi kóp mánili, qollanıw sheńberi júdá keń sóz. Ol adamnıń beti, jerdiń
beti, kitaptıń beti hám t.b. mánilerde qollanıla beredi. Sonday-aq, bet sózi
ushırasatuǵın frazeologizmler de mánilik jaqtan hám qurılısına qaray hár qıylı
bolıp keledi: kók bet, beti qalıń, beti beldey, beti jırtıq, beti kúyik, beti beldey
hám t.b.
Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler quramında tirek sóz
xızmetin somatizmler, sanlıqlar, haywanat atları atqarıp keledi.
Qaraqalpaq tilinde adam músheleriniń barlıǵı da kóp mánili sózler qatarına
kiredi. Sonlıqtan da, hár qıylı mánilik boyawlar beriwde frazeologizmler
quramında olardıń xızmeti kúshli. Kelbetlik mánili frazeologizmlerdiń
kópshiligi derlik usınday kóp mánige iye. Somatizmlerden turatuǵın túrleri
kóplep ushırasadı. Biz izertlewler arqalı somatizmlerden awız, bet, bas, kóz, qol,
murın, mańlay hám t.b. túrlerin kelbetlik mánili frazeologizmler quramında jiyi
gezlesetuǵınlıǵın anıqladıq.
Awız - sózi menen keletuǵın frazeologizmler: awzı ashıq, awzı kúygen,
awzın jaman jerden tesken, awzınan nanı túsken, awzınıń sarısı ketpegen,
awzınan túskendey, awzına kúshi jetpegen, awız toltırıp aytarlıqtay, awızlıǵa
sóz bolǵan, ayaqlıǵa jol bolǵan awzınan sózi, qoynınan bózi túsken, awzı
tiymegen qasıq joq, iyni tiymegen esik joq, t.b.
Bet - sózi menen keletuǵın kelbetlik mánili frazeologizmler: beti qalıń, beti
beldey, beti jırtıq, beti kúyik, beti shıdamlı, beti joq, betinen qanı tamǵan, betke
tutar t.b.
Bas - sózi menen keletuǵın kelbetlik mánili frazeologiziler: bas-ayaǵı joq,
bas ta emes, ayaq ta emes, bası baylı, bası bos, bası isken, basında bar, bas terisi
kelispegen t.b.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
137
Kóz - sózi menen keletuǵın frazeologizmler: kóz kórgen, kózge kóringendey,
kózge shıqqan shúyeldey, kózdiń jasınday, kózi ashıq, kózi ótkir, kóziniń eti
ósken, kóz toymas, kóziniń aǵı menen qarası, kózge túrtse belgisiz t.b.
Qol - sózi menen keletuǵın kelbetlik mánili frazeologizmler: qolı ashıq, qolı
gúl, qolı kelte, qolı uzın, qolı qısqa, qolı juqa, qolı qattı, qolınıń suǵı bar t.b.
Mańlay - sózi menen kelgen frazeologizmler: mańlayı ashılmaǵan, qara
mańlay, mańlayı qatqan, mańlayı qara, sor mańlay, mańlayǵa ursa belgisiz t.b.
Murın - sózi menen keletuǵın frazeologizmler: murınǵa suqqanday,
murnına samal engen, murnınan túskendey, hám t.b.
Sonday-aq kelbetlik mánili frazeologizmlerde astarlı, obrazlı, ótkir
mánilerdi payda etiw ushın xalıq ózine jaqınnan tanıs iyt, qoy, at, qoyan hám taǵı
da basqa haywanlarǵa baylanıslı, olardıń ayırım qásiyetlerin esapqa alıp,
frazeologiyalıq sóz dizbegin dóretken. Mısalı: iyt janlı, iyt minez, iyt mutı, qoyday
juwas, qoy awzınan shóp almaytuǵın, at basınday, attıń qasqasınday, iyt penen
pıshıqtay, eshek minez, tayǵa tańba basqanday, pıshıq jalaǵanday, qoyan júrek.
Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ayırım toparları sanlıq
sózler menen qollanıladı. Bul sózlerdiń tirek xızmetinde keliwi xalqımızdıń
áyyemgi dáwirdegi sana sezimi, úrp-ádeti menen baylanıslı. Qaraqalpaq til
biliminde A.Bekbergenov[1.71-77] «Frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde sanlıqlar»
atlı ilimiy maqalasında frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi sanlıqlar san
mánisinen uzaqlasıp, qasındaǵı basqa sózler menen birge pútin leksika-
grammatikalıq birlikti bildiretuǵınlıǵın aytadı. Mısalı: jeti ólshep bir kesiw; eki
ushlı, bir sózli; bir adım jerde; júzden júyrik, mıńnan tulpar hám t.b.
Házirgi qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde basqa sanlarǵa
qaraǵanda birden onǵa shekemgi sanaq sanlardıń kóbirek ushırasatuǵınlıǵın
kóriwimizge boladı.
Bir sanı tek ǵana qaraqalpaq tili emes, sonday-aq, barlıq túrkiy tillerde de
jiyi qollanılatuǵın sóz. Buǵan onıń sanaw sistemasındaǵı eń birinshi san bolıwı,
óziniń san mánisinen basqa da kóp mánilerdi ańlatıwǵa hám sonıń ushın da
tilde basqa sanlarǵa qaraǵanda jiyi qollanılıwı sebep bolǵan. Mısalı: bir sózli, bir
kóylek burın tozdırǵan, eki sózli, eki ushlı, eki qabat, eki oylı, tórt túligi say, tórt
jaǵı qubla, bes barmaqtay, bes eneden belgili, jerden jeti qoyan tapqanday, bir
sırlı, jeti qırlı, júzden júyrik, mıńnan tulpar, on barmaǵı oyılǵan, on ekiden bir
gúli ashılmaǵan t.b.
Заключение (conclusion/xulоsа).
Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz
dizbekleriniń semantikalıq hám qurılısı jaǵınan hár qıylı bolıwına qaramastan,
olardıń jasalıwında uluwma nızamlılıqlardıń bar ekenligi seziledi. Qálegen
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
frazeologizm quramındaǵı tirek sóz frazeologizminiń payda bolıwına,
qáliplesiwine tiykar boladı. Olardıń erkin sóz dizbegi túrindegi dáslepki
mánisiniń waqıt ótiwi menen ózgeriwine baylanıslı awıspalı mánisi qáliplesedi.
Olardıń túp tiykarı, sebebi, belgili bir motivleri boladı. Hárbir xalıqtıń dúnya
tanıwı, mádeniyatı, tariyxı usı tilde óz kórinisin tabadı. Sonlıqtan da,
frazeologizmlerdiń payda bolıwın, qáliplesiwin, quramın tekserip, sebeplerin
anıqlaw úlken áhmiyetke iye.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Бекбергенов А. Фразеологиялық сөз дизбелериндеги санлықлар.
«Вестник КК ФАН УзССР», 1968, N3, 71-77-бетлер
2. Вакк Ф. О соматической фразеологии в современном эстонском
литературном языке. АКД, Таллин, 1964.
3.Исаев А. Соматические фразеологизмы узбекского языка. АКД, Тошкент,
1976.
4.Кеңесбаев С. Қазақ тил билими туралы зерттеўлер. Алматы, 1987, 240-
250-бетлер.
5.Усманов Ш.Р. Узбек ва турк тилларида соматик фразеологизмлар. АКД.
Тошкент, 1998, 7-бет
6. Sarsenbayev , K. . DESCRIPTION OF HUMAN DESTINY IN THE SHORT STORIES
OF T. QAYIPBERGENOV ("SLEEPLESS NIGHTS", "SECRETS KNOWN TO YOU
ALONE"). SSPME 2024, 3, 154-155..
