ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
122
CHO‘LLANISH JARAYONIDA O‘ZINI SAQLASH INSTINKTI
VA HAMMAVJUDLIK MUAMMOLARI
Muxamedov G‘ayrat Aminovich
O‘zbekiston Respublikasi ekologiya, atrof-muhitni
muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi vazirligi huzuridagi Davlat ekologik
ekspertizasi markazi Bosh direktori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15860315
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mamlakatimizda yuz berayotgan ekologik
o‘zgarishlar, ya’ni cho‘llanish davrida o‘zini saqlash instinkti va hammavjudlik
muammolari haqida mulohaza yuritiladi.
Kalit so‘zlar
: ekologik xavf, Homo sapiens, texnosfera, modernizasiya,
ekosistema, imperativ, inqiroz, degradasiya, ilmiy durbiniyat, ekologizasiya,
texnogen omillar, ekologik nisha, sinergetik, paradigma.
Hozirgi biosfera evolyutsiyasi bosqichi insonning turli tabiiy
podshohliklarga mineral, o‘simlik, hayvonot dunyosi va xilma-xil geofizik
maydonlarga keng miqyosda aralashuvi bilan tavsiflanadi. Bu podshohliklarga
insonning moddiy (texnikaviy) madaniyati, ya’ni Homo sapiensning texnosferasi
kirib kelmoqda.
Inson, hayvonot dunyosi tarkibiy qismi bo‘lib qolgan holda, ilmiy-texnikaviy
va texnologik qudratining ortishi tufayli yerning o‘ziga xos geologik hududi –
texnosferani shakllantirdi va rivojlantirmoqda.
Texnosfera – inson jamiyatlarining moddiy madaniyati va hayotiy
faoliyatining yirik tizimi shakllanib borishi bilan nafaqat moddiy madaniyat
obyektlari va ularning joriy etish muhitlari, balki ularning majmualari ham
o‘zaro ta’sirlashib, turli darajada transformatsiyaga uchraydi. Bu
transformatsiyalar faqat mahalliy emas, balki mintaqaviy va global darajada ham
geoximik, energetic va boshqa geofizik maydonlarda sodir bo‘ladi.
Shu bilan birga, ushbu xavf va tahdidlar tasodifiy yoki funksional,
kutilmagan yoki tizimsiz, qasddan amalga oshirilgan yoki turli omillar ta’sirida
yuzaga kelgan holda namoyon bo‘ladi hamda ehtimoliy va bilvosita holda
saqlanib qolmoqda.
Natijada, modernizasiyaga uchrayotgan ekosistemalarda va biosferada,
ayniqsa o‘tgan asrning oxirgi choragidan boshlab yanada murakkab bo‘lgan
yangi tuzilma shakllandi va rivojlanmoqda – bu biotsenozlar o‘rtasidagi ijobiy va
salbiy transabiotik o‘zaro munosabatlar tuzilmasidir. Ushbu tuzilma hozircha
mavjud tabiat va hayotning barcha darajalari uchun to‘liq aniqlanmagan holda
qolmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
123
Shunday sharoitda Darvin ta’riflagan “hayot uchun kurash” tushunchasi
insoniyat va barcha biologik turlar uchun yangi mazmun kasb etdi va u endilikda
barcha darajalardagi jamiyatlar tashkilotining o‘zini saqlash, biota hamda
biotsenoz muhiti bilan uyg‘un holda yashashining ongli, imperativ zaruratiga
aylanmog‘i lozim.
Bu jarayonning yangiligi shundaki, agar avvalgi tabiiy tarix sharoitida
individlar, jamiyatlar va biotsenozlar uchun birga yashashga tabiiy reflekslar,
tajribalar va an’anaviy o‘zini saqlash mexanizmlari yetarli bo‘lgan bo‘lsa, hozir
bu uchun yuqori darajadagi o‘zini tashkil etish qobiliyati, ilmiy durbiniyat, keng
qamrovli texnika-texnologik va biotexnologik yechimlar, shuningdek, insoniyat
uchun hanuzgacha an’anaviy bo‘lmagan yangi harakat strategiyalari talab
etilmoqda.
Ekologik xavfsizlik tushunchasiga oid deyarli mukammal ta’riflarning biri
rus ekolog-olimi Nikolay Nikolaevich Reymers tomonidan berilgan. Uning
ta’rifiga ko‘ra: “Ekologik xavfsizlik – bu jamiyatning tabiiy muhitda inson hayoti,
sog‘lig‘i va faoliyati uchun noqobil, zararli o‘zgarishlarning oldini olish, bartaraf
etish yoki yengillashtirish orqali tabiiy muhitdan xavf tug‘ilishiga yo‘l
qo‘ymaslikka qaratilgan faoliyati va shu holatdagi kafolatli holatidir”.
Birinchi jihat –
yuqorida ta’kidlanganidek, ekologik xavfsizlik faqatgina
insoniyatning ijtimoiy-iqtisodiy zararlarga tayyorligi bilan ta’minlanishi mumkin
emas va uning jismoniy hamda texnologiyaviy ta’minlanishiga turli
imkoniyatlarga passiv bog‘liq bo‘lib qolmasligi kerak. Aksincha, ekologik
xavfsizlik — bu o‘zini asrashning kategorik imperativi bo‘lib, u siyosiy iroda va
moddiy resurslarni uni ta’minlashga safarbar qilishni talab qiladi.
Ikkinchi jihat
– zamonaviy evolyutsion-sinergetik tabiatshunoslik
paradigmasi va tabiiy ilmiy dunyoqarashning metodologik asoslaridan kelib
chiqadi, ya’ni ekologik tizimlar va biosfera umuman olganda sayyora ekologik
tizimi sifatida ochiq va nomutanosibdir.
Shu bois, alohida bir tizim yoki biosferada ekologik muvozanatga erishishga
qaratilgan yondashuv, ya’ni yuqorida nomlari qayd etilgan mualliflar ta’rifida
ko‘rsatilgan nazariyalar amalda kam ehtimol bilan amalga oshirilishi mumkin.
Aksincha, “zarar yetkazmang!” tamoyilini inobatga olgan holda, inson katta
geologik kuchga aylangan ekan, biosferaning tabiiy evolyusiya vektorini
ta’minlash va saqlash zarur. Bunday rivojlanishning asosiy sharti sifatida
sog‘lom atrof-muhit va insonning biologik turlar orasidagi turar joy uchun
kurashga aralashmasligi hisoblanadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
Aniqki, inson ham bu kurashda o‘z afzalliklaridan to‘liq foydalanmasligi
kerak. Chunki Homo sapiens jamiyatining biosferadagi bunday keng qamrovli
ekspansiyasi o‘zining asosiy maqsadi — turar joy uchun kurashda o‘zini
asrashga, hatto xatarlar hududida bo‘lsada, yordam bermasligi ehtimoli katta.
Keltirilgan fikrlar Ekologik xavfsizlikni quyidagi ikki shaklga aks ettiradi:
birinchisi
— bu shaxslar yoki jamiyatlarning o‘zini asrashning fundamental
hayot kategoriyasi bo‘lib, u ularning turmush tarzi va boshqa hayot faoliyati
jihatlarini belgilaydi hamda ekologik tizimlar yoki biosfera bilan umumiy
muvofiq hamjamiyatda yashashni ta’minlaydi;
ikkinchisi
— shaxslar yoki
jamiyatlarning o‘zini tashkil etishning fundamental biojamiyat kategoriyasi
bo‘lib, u o‘zini himoya qilish va ekologik tizimlar hamda biosferani yashash
muhiti sifatida degradasiya va vayronkorlik xavflari hamda tahdidlaridan
muhofaza qilishga doir hayotga oid tamoyillarni belgilash va amalga oshirish
bilan bog‘liq.
Ushbu kategoriya ekologik xavf-xatarlardan va tahdidlardan himoya qilish
institutlari hamda texnologiyalarini, shuningdek, insoniyatning moddiy
madaniyati sohasining ekologizasiyasini shakllantiradi.
Keltirilgan holatlar, muhokama qilingan ta’rifning biroz boshqacha
modifikasiyasini nazarda tutadi. Ushbu modifikasiya shunday ta’riflanadi:
shaxslar yoki jamiyatlarning ekologik xavfsizligi – bu ularning hayot faoliyati va
yashash muhitini turli xil va turlicha ko‘lamdagi degradasiya va vayronkorlik
xavflari hamda tahdidlaridan muhofaza qilish, tabiiy resurs salohiyatini, ayniqsa,
cheklovchi resurslarni juda uzoq kelajak uchun saqlash va qayta tiklashdir.
Keltirilgan modifikasiyada o‘zini asrash yoki o‘zini tashkil etish, hayot tarzi
va tartibini ekologik sharoitlar yoki iqtisodiy ixtisoslashuv o‘zgarishlariga
moslashtirishga bevosita yo‘nalishlar kiritilmagan. Biroq, bunday yo‘nalishlarga
doir chegaralovchi me’yorlar ham mavjud emas.
Umuman olganda, hayot faoliyati, tarzi va tartibi, ijtimoiy-madaniy
ko‘nikmalar va an’analar bilan tavsiflanadi, ammo bu omillar ularning
modernizasiya qilinishi va yangi, hatto optimal bo‘lmagan sharoitlarga
moslashishiga xalaqit qilmaydi.
Bunday ta’rifda biosfera va texnosfera o‘rtasida tabiiy tanlash uchun
buzilmagan shart-sharoitlarni saqlashga bevosita ko‘rsatmalar ham yo‘q. Bu
masala juda dolzarb bo‘lib, ayniqsa biototsenogenez faqat iqlim, geofizika va
geoximiya omillari emas, balki texnogen omillar tomonidan ham nazorat qilina
boshlaganida muhim ahamiyatga ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
Ammo, ko‘ringanidek, yashash muhitini degradatsiya va vayronkorlikdan
himoya qilish, tabiiy resurs salohiyatini saqlash yoki hatto uni qayta tiklash
funksiyasi “buzilmagan” va gigiyenik sharoitlarni ta’minlashga qaratilgan.
Ta’rif qilingan modifikatsiyaning kamchiliklari va afzalliklari haqida bahsni
davom ettirish mumkin edi, biroq muhokamada ko‘tarilgan jihatlar bilan
cheklanamiz va shuni ta’kidlaymizki, mazkur ta’rif biroz qisqartirilgan va
aniqroq bo‘lib, mavzuning mohiyatini yaxshi aks ettiradi, deb qarash mumkin.
Chunki “ekologik xavfsizlik” umuman olganda nafaqat aniq fanga doir
tushuncha (amaliy ekologiyada), balki ijtimoiy-madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy
va institutsional kategoriyadir. Ayniqsa “sohaviy” ta’rif sifatida aniqlanganida
u o‘zining aniq shakl va mazmuniga ega bo‘ladi. Ekologik xavfsizlik institutlari
qatorida uni boshqarishning murakkab tizimi — jamiyat va ma’muriy, milliy va
xalqaro darajadagi boshqaruv tizimlari ham borligini ta’kidlash mumkin. Barcha
shakllarida “ekologik xavfsizlik” inson zoti va biosferaning uyg‘un hamjamiyatini
ta’minlashga qaratilgan kategoriyadir.
Shu maqsadda, ekologik xavfsizlik faqat barqaror rivojlanishning
konseptual kategoriyasi bo‘lib qolmasligi, balki jamiyatlarning hayot asoslarini
belgilashi,
barcha darajadagi hamda turdagi tashkilotlar uchun hayot faoliyati ko‘nikmalari
tizimini fundamental va tartibga solingan holda modernizasiya qilishi kerak.
Buning uchun muayyan strategik harakatlar rejasi ham zarur.
Muhokamaga asosan, ekologik xavfsizlik ta’rifiga taklif qilinayotgan
modifikasiyaning ma’rifiy ahamiyatini ko‘rib chiqaylik. Bu maqsadda Markaziy
Osiyoda yaxshi ma’lum bo‘lgan Orol ekologik inqirozi paydo bo‘lishi
va rivojlanishi misoli orqali uning o‘ziga xosliklari va shart-sharoitlarini ko‘rib
chiqish mumkin.
Birinchi jihat, Orol dengizi havzasining janubiy tog‘li hududlaridagi suv
resurslari holatida so‘nggi yillarda keskin o‘zgarish kuzatilmagan. Xususan,
Amudaryo va Sirdaryo daryolari havzasida tabiiy suv hosil bo‘lishi hanuz ancha
barqaror bo‘lib qolmoqda. Ilgarigi ma’lumotlarga ko‘ra, mazkur daryolar
bo‘yicha suv resurslari miqdori mos ravishda 78 va 38 km³/yil atrofida
baholangan.
Biroq hozirgi kundagi real gidrologik hisob-kitoblarga asosan, Amudaryo
daryosining o‘rtacha yillik oqimi 60–65 km³/yil, Sirdaryo daryosining o‘rtacha
yillik oqimi esa 30–33 km³/yil atrofida baholanmoqda. Bu ko‘rsatkichlar suv
manbalarining umumiy hajmida keskin kamayish kuzatilmaganini ko‘rsatadi,
garchi suvdan foydalanish darajasi oshib borayotgan bo‘lsada.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
Suv sifati bo‘yicha ham hududdagi kuzatuvlar ma’lumotlari shundan dalolat
beradiki, daryo suvlarining o‘rtacha minerallashuv darajasi nisbatan past bo‘lib
qolmoqda. Jumladan, Amudaryo havzasida 0,5 %, Sirdaryo havzasida esa 0,3 %
atrofida. Bu ko‘rsatkichlar so‘nggi o‘n yilliklarda sezilarli darajada o‘zgarmay
hanuz xavfsiz me’yorlar doirasida qolmoqda.
Daryo oqimlarining mavsumiy rejimida katta o‘zgarishlar kuzatilmagan,
biroq gidroenergetik maqsadlarda suv oqimini qayta taqsimlash, ayniqsa yuqori
oqimda joylashgan mamlakatlar tomonidan suv zaxiralarini nazorat qilish
tendensiyasi ortib borayotgani qayd etilmoqda.
Ikkinchi jihat, 1960-yillardan boshlab, Markaziy Osiyo mamlakatlarida
sug‘oriladigan yer maydonlarini kengaytirish jarayoni jadallashdi. Bu esa
mintaqadagi asosiy daryolar – Amudaryo va Sirdaryo havzasidan suv olish
hajmini keskin oshishiga olib keldi.
So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, Amudaryo havzasida sug‘orish va ichimlik,
sanoat ehtiyojlari uchun suv olish hajmi 1970–1990-yillar davomida bosqichma-
bosqich ortib, 70–75 km³/yil atrofiga yetgan. Hozirgi kunda bu ko‘rsatkich
65–68 km³/yil atrofida barqarorlashgan. Sirdaryo havzasida esa suv olish hajmi
1980–1990-yillarda 42–45 km³/yil gacha ko‘tarilgan, hozirda esa bu ko‘rsatkich
35–38 km³/yil atrofida baholanmoqda.
Ayniqsa Sirdaryo havzasida ayrim yillarda suv olish hajmi mavjud tabiiy
resurslar hajmidan oshib ketgan. Bu holat suvning katta qismi qayta-qayta
ishlatilishi
(drenaj suvlari, filtratsiya va qaytib chiquvchi suvlar)
bilan bog‘liq
bo‘lib, suv oqimining tabiiy rejimida muvozanatsizlik yuzaga kelishiga sabab
bo‘lmoqda.
Bundan tashqari, suvdan samarasiz foydalanish, yo‘qotishlar va irrigatsiya
tizimlarining eskirishi suv iste’molining yuqori darajada bo‘lib qolishiga olib
kelmoqda. Ayrim manbalarda ta’kidlanishicha, umumiy suv olishning 45–55%
gacha qismi sug‘orish uchun sarflanadi, bu esa Orol dengizi havzasidagi ekologik
iz bilan bog‘liq muammolarni ham chuqurlashtirib kelmoqda.
Uchinchi jihat, Markaziy Osiyo mamlakatlarida sug‘orish tizimiga bog‘liq
agrosanoat va suv xo‘jaligi majmualari mintaqaning iqtisodiy barqarorligida hal
qiluvchi o‘rin tutadi. Sug‘oriladigan yerlar maydoni barqarorlashgan 1990-yillar
oxiri va 2000-yillar boshlarida ushbu sohalarning umumiy ichki mahsulotdagi
hissasi yil sayin ortib bordi.
So‘nggi tahlillarga ko‘ra, suv xo‘jaligiga bog‘liq tarmoqlar – qishloq xo‘jaligi,
oziq-ovqat sanoati, paxtachilik, meva-sabzavot yetishtirish va eksport faoliyati
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
mintaqada umumiy hisobda yillik 25–30 mlrd dollargacha qiymatdagi iqtisodiy
mahsulot yaratishda ishtirok etadi.
Bu ko‘rsatkich barqaror sug‘orish infratuzilmasi, suvni qayta ishlatish
texnologiyalari va tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlari bilan ta’minlangan.
Shu bilan birga, 1990-yillardan keyingi davrda mintaqada aholi soni qariyb ikki
baravar oshdi: 1990-yillarda Markaziy Osiyo aholisi taxminan 50 million kishi
bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 95 milliondan oshdi.
Aholining o‘sishi bilan bir vaqtda suv va oziq-ovqatga bo‘lgan talab ham
ortib bordi. Bu sinxron jarayon, ya’ni iqtisodiy o‘sish va demografik bosimning
bir vaqtda ro‘y berishi ijtimoiy barqarorlikni ma’lum darajada saqlab qolishga
yordam berdi.
Hukumatlar tomonidan suv taqsimoti, qishloq xo‘jaligi rivoji va ijtimoiy
xizmatlarni kengaytirish orqali hududlardagi ijtimoiy muvozanat ta’minlandi.
Biroq, bu o‘sish tendensiyasi suv resurslariga bo‘lgan bosimni kuchaytirdi va
mintaqada suvni samarali boshqarish bo‘yicha tizimli islohotlarni talab
etmoqda.
To‘rtinchi jihat, faqatgina Orol dengizining limnoekotizimi buzilishi tufayli
har yili baliqchilikdagi yo‘qotishlar, kemalar harakati to‘xtashi va boshqa
xarajatlar tufayli keladigan zarar qariyb milliard dollarni tashkil etadi.
Mintaqadagi ekologik inqirozning umumiy bahosi, shu jumladan aholi sog‘ligi va
hayotiga, ekotizimlarga, ayniqsa gidroekotizimlarga yetkazilgan zarar hamon
aniq emas.
Bu ma’lum darajada bunday baholar uchun metodik yo‘riqnomalarning
yetishmasligi va axborot ta’minotidagi kamchiliklar bilan bog‘liq.
Beshinchi jihat, O‘zbekiston 2018–2024-yillar mobaynida Orolbo‘yini qayta
tiklash ishlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita 500–600 mln AQSh dollariga yaqin
mablag‘ sarflagan.
Oltinchi jihat, iqtisodiy manfaatlar va ekologik zararlar bo‘yicha taxminan
baho berish natijasi shuki, ularning umumiy balansi salbiy emas, balki ijobiy. Bu
xulosaga kelishiniga asosiy sabab – mintaqaning qariyb 50 mln aholisi
yashayapti va kelajakka umidini yo‘qotmaydi.
Yetinchi jihat, mintaqadagi ekologik inqiroz faqat hayot uchun muhim
bo‘lgan resurs – suvning tugashi sabab emas. Boshqa muhim jihat – aholining
ijtimoiy mobilligi pastligi, an’analarga bog‘liqligi, shu jumladan odatiy ekologik
nishani o‘zgartirishga bo‘lgan qarshiliklari. Mintaqadagi ekologik inqirozning
asosiy sababi institutsional omil bo‘lib, uning kengligi va ahamiyati katta.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
128
Orol inqirozining keltirilgan xususiyatlari va sharoitlari ularning kichik bir
qismiga tegishli bo‘lib, asosiy sabab — quruq iqlim hududi uchun chegaralovchi
resursning tugashi ayon bo‘ldi.
Krizisni yengish butun mintaqa jamiyatlarining o‘zini tashkil etish
qobiliyati, ekologik jihatdan xavfsiz hayot tarzi va tartibini o‘rnatishga, yangi
ekologik nishalarni egallashga hamda an’anaviy nishalarni sezilarli darajada
takomillashtirishga bog‘liq.
Ernst Gekkelning ta’biri bilan aytganda, “Tabiat iqtisodiyoti — bu inson
jamiyatlari hayotining asosi bo‘lib, u nafaqat tabiat bilan bog‘liq, balki inson
tomonidan tabiatdan foydalanish jarayonida aniq iqtisodiy tuzilmaga aylanadi”.
Shu bois, mintaqaning istiqbollari barqaror rivojlanish konsepsiyasiga muvofiq
postindustrial dunyoda munosib iqtisodiy nisha yaratishga bog‘liq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. T.X. Qarshiev, U.Q. Normatov — O‘zbekistonda cho‘llanish muammosi va
uning oldini olish choralari
2. Sh.M. Mirziyoyev — Yangi O‘zbekiston strategiyasi
⮕
Barqaror taraqqiyot, suv, yer va atrof muhitni muhofaza qilish masalalari,
xalqni tabiiy xavflardan asrash.
3. S.V. Alekseev — Pustыnizasiya i degradasiya zemel: sotsialno-ekologicheskie
vыzovы
⮕
Cho‘llanishning insonning ongiga, xatti-harakatlariga, aholi migrasiyasiga
ta’siri.
4. N.F. Reymers—Prirodopolzovanie
⮕
Tabiatdan oqilona foydalanish, o‘zini saqlash instinkti va jamiyatning ekologik
yo‘nalishi haqida.
5. Lester R. Brown — Plan B 4.0: Mobilizing to Save Civilization
⮕
Yer degradasiyasi, cho‘llanish, oziq-ovqat xavfsizligi, resurs uchun kurash va
xalqaro barqarorlik.
