ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
17
BOSH MIYA QON AYLANISHINING BUZILISHI: INSULT VA
ISHEMIYA MEXANIZMLARI
Kamoliddinov Dilshodjon Xusniddin o’g’li
Alfraganus Universiteti Tibbiyot fakulteti,
Davolash ishi 2-kurs talabasi
ORCID-ID:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15956886
Annotatsiya
Ushbu maqolada bosh miya qon aylanishining buzilishi, xususan ishemik
insultning yuzaga kelish sabablari, patofiziologik bosqichlari, klinik ko’rinishlari,
zamonaviy diagnostika usullari hamda davolash va neyroprotektiv
yondashuvlari chuqur yoritilgan. Ishemiya jarayonidagi asosiy zararli
mexanizmlar — eksitotoksitsiya, oksidativ stress, neyroinflamatsiya, hujayra
o’limining dasturlangan shakllari va gematoensefalitik to’siqning buzilishi
alohida tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada MRT, KT va angiografik usullar
asosida erta diagnostika imkoniyatlari, trombolizis va invaziv trombektomiya
kabi samarali davolash strategiyalari haqida ilmiy ma’lumotlar keltirilgan.
Ishemik insult oqibatlarini kamaytirish va bemorning hayot sifatini yaxshilashda
erta tashxis va zamonaviy yondashuvlarning ahamiyati ta’kidlangan.
Kalit so’zlar:
Ishemik insult, gemorragik insult, miya qon aylanishi,
eksitotoksitsiya, oksidativ stress, neyroinflamatsiya, gematoensefalitik to’siq,
apoptoz, nekroz, glutamat toksikligi, NMDA retseptorlari, MRT, KT, angiografiya,
trombolizis,
alteplaza,
trombektomiya,
neyroproteksiya,
penumbra,
reabilitatsiya, hujayra terapiyasi
Аннотация
В данной статье подробно рассматриваются нарушения мозгового
кровообращения, в частности ишемический инсульт: его причины
возникновения, патофизиологические этапы, клинические проявления,
современные методы диагностики, а также терапевтические и
нейропротективные подходы. Особое внимание уделено ключевым
механизмам ишемии — эксайтотоксичности, окислительному стрессу,
нейровоспалению,
апоптозу,
некрозу
и
нарушению
гематоэнцефалического барьера. Также освещены возможности ранней
диагностики с использованием МРТ, КТ и ангиографии, а также
современные методы лечения — тромболизис и механическая
тромбэктомия. Подчеркивается значение раннего выявления и
комплексного подхода в снижении последствий ишемического инсульта и
улучшении качества жизни пациентов.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
Ключевые слова:
Ишемический инсульт, геморрагический инсульт,
мозговое кровообращение, эксайтотоксичность, окислительный стресс,
нейровоспаление, гематоэнцефалический барьер, апоптоз, некроз,
глутаматная токсичность, NMDA-рецепторы, МРТ, КТ, ангиография,
тромболизис, альтеплаза, тромбэктомия, нейропротекция, пенумбра,
реабилитация, клеточная терапия
Abstract
This article provides a comprehensive overview of cerebrovascular
disorders, focusing primarily on ischemic stroke — its etiology,
pathophysiological stages, clinical manifestations, modern diagnostic methods,
and therapeutic as well as neuroprotective strategies. Special emphasis is placed
on the key mechanisms of ischemia, including excitotoxicity, oxidative stress,
neuroinflammation, apoptosis, necrosis, and disruption of the blood–brain
barrier. The paper also discusses advanced diagnostic tools such as MRI, CT, and
angiography, along with effective treatment approaches such as thrombolysis
and mechanical thrombectomy. The importance of early diagnosis and
integrated treatment strategies in minimizing stroke-related complications and
improving patient outcomes is highlighted.
Keywords
: Ischemic stroke, hemorrhagic stroke, cerebral circulation,
excitotoxicity, oxidative stress, neuroinflammation, blood–brain barrier,
apoptosis, necrosis, glutamate toxicity, NMDA receptors, MRI, CT, angiography,
thrombolysis,
alteplase,
thrombectomy,
neuroprotection,
penumbra,
rehabilitation, cell therapy
Bosh miya qon aylanishining barqarorligi inson hayoti va aqliy faoliyati
uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Markaziy asab tizimi to’qimalari yuqori
darajada energiya talab qiladi va bu energiya manbai asosan kislorod va
glyukoza hisoblanadi. Shu bois, hatto qisqa muddatli qon aylanishining buzilishi
ham jiddiy nevrologik oqibatlarga olib keladi.
Insult — bu miya qon aylanishining to’satdan buzilishi natijasida
rivojlanadigan klinik holat bo’lib, u global miqyosda o’lim va mehnatga
layoqatsizlikning yetakchi sabablaridan biri hisoblanadi. Jahon sog’liqni saqlash
tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko’ra, har yili 15 millionga yaqin inson insultga
chalinadi, ulardan 5 million nafari vafot etadi, yana 5 million nafari esa doimiy
nogironlikka uchraydi.
Insult ikki asosiy shaklda namoyon bo’ladi: ishemik insult (85–87%) va
gemorragik insult (13–15%). Ishemik insult — miya tomirining tromb yoki
embol bilan to’silishi natijasida qon yetkazilishining buzilishi oqibatida yuzaga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
keladi. Ushbu holatda miya to’qimalarining ayrim qismlari kislorodsiz qoladi va
hujayralar nekrozga uchraydi. Gemorragik insult esa qon tomirlarining yorilishi
natijasida qonning miya ichiga yoki uning pardalari ostiga sizib chiqishi bilan
kechadi.
So’nggi yillarda insultning molekulyar va hujayraviy mexanizmlarini chuqur
o’rganishga qaratilgan tadqiqotlar ko’paymoqda. Bular orasida eksitotoksitsiya,
oksidativ stress, neyroinflamatsiya, apoptoz va gematoensefalitik to’siq buzilishi
kabi patofiziologik mexanizmlar alohida ahamiyatga ega. Shu bilan birga,
zamonaviy diagnostik usullar — magnit-rezonans tomografiya (MRT),
kompyuter tomografiyasi (KT) va angiografiya — insultni erta aniqlashga imkon
bermoqda.
Mazkur maqolada bosh miya qon aylanishining buzilishi, xususan, ishemik
insultning yuzaga kelish sabablari, asosiy patofiziologik bosqichlari, klinik
ko’rinishlari, diagnostika va zamonaviy davolash strategiyalari chuqur tahlil
qilinadi.
Asosiy qism
1. Bosh miya qon aylanishining fiziologik asoslariBosh miya to’qimalarining
normal faoliyati doimiy va uzluksiz qon oqimiga bog’liq. Miyada kislorod va
glyukoza ehtiyoji boshqa organlarga nisbatan yuqoriroq. Miya qon aylanishi
asosan ichki karotid arteriyalari va vertebrobazilyar tizim orqali ta’minlanadi.
Ushbu ikki tizim miya asosida Willis aylanasini hosil qilib, kollateral qon oqimini
yaratadi. Bu tuzilma miya tomirlarining birida oqim to’xtasa, boshqa tomirlar
orqali qon oqimini ta’minlash imkonini beradi.
Qon oqimining autoregulyatsiyasi tufayli, sistolik qon bosimi 60–150 mmHg
oralig’ida bo’lganida, miya qon aylanishi barqaror saqlanadi. Ammo bu
mexanizm buzilganda yoki o’ta past bosimda ishemik holat yuzaga keladi.
2. Ishemik insultning patofiziologik mexanizmlari
Ishemik insultda miya tomirining tromb yoki embol bilan to’silishi
natijasida kislorod yetkazilishi to’xtaydi. Bu esa bir necha halokatli
patofiziologik jarayonlarni ishga tushiradi:
Eksitotoksitsiya: Ishemiya natijasida glutamat kabi qo’zg’atuvchi
neyromediatorlar hujayralararo makonda to’planadi. Bu NMDA va AMPA
retseptorlarining haddan tashqari faollashuviga olib keladi va natijada kaltsiy
ionlari neyronlarga ortiqcha kirib boradi.
Oksidativ stress: Mitoxondrial disfunktsiya va kaltsiyning ortiqcha kirib
borishi reaktiv kislorod turlarining (ROS) ko’payishiga sabab bo’ladi. ROS
lipidlar, oqsillar va DNKga zarar yetkazadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
20
Apoptoz va nekroz: Ishemiya zonasida hujayralar dasturlangan o’lim
(apoptoz) yoki energetik yetishmovchilik tufayli nekrozga uchraydi.
Neyroinflamatsiya: Mikroglialar faollashib, proinflammator mediatorlar (IL-
1β, TNF-α) ajratadi. Bu yallig’lanish miqyosini kengaytiradi.
Gematoensefalitik to’siq (GEB) buzilishi: Ishemiya metalloproteinazalar
(MMP-2 va MMP-9) faollashuvi orqali GEB strukturasini buzadi, bu esa shish va
ikkilamchi shikastlanishlarga olib keladi.
3. Insultning klinik turlari
Ishemik insultning asosiy klinik turlari quyidagilardir:
Trombotik insult: Aterosklerotik blyashkalar joylashgan joyda tomir ichida
tromb hosil bo’lishi natijasida vujudga keladi. Odatda asta-sekin rivojlanadi va
ko’pincha kechasi yoki dam olayotganda yuz beradi.
Embolik insult: Yurak (masalan, fibrillyatsiya fonida) yoki katta arteriyadan
chiqqan embol miya tomirlariga yetib borib, ularni to’sadi. Bu holat to’satdan
rivojlanadi.
Gipoperfuziya insult: Qon bosimining keskin tushishi (masalan, yurak
yetishmovchiligi yoki gemorragik shok) tufayli miya qon bilan yetarlicha
ta’minlanmaydi.
Gemorragik insult (differensial tashxis uchun): Qon tomirining yorilishi
natijasida miya to’qimalariga qon quyiladi. Bu insultda ichki bosim ko’tarilishi,
periferik shish va to’qima ezilishi kuzatiladi.
Klinik belgilar insult zonasiga qarab farqlanadi. Masalan, o’ng yarimshar
insultida chap taraf falajligi, nutq buzilishi kuzatilishi mumkin.
4. Diagnostika usullari
Tez va aniq tashxis — insultni samarali davolashning asosiy sharti.
Quyidagi diagnostika usullari qo’llaniladi:
Kompyuter tomografiyasi (KT): Birinchi navbatda gemorragik insultni
istisno qilish uchun qo’llaniladi. Shuningdek, to’qima shishini ham aniqlash
mumkin.
Magnit-rezonans tomografiya (MRT): Ayniqsa diffuziya-vaznli MRT (DWI)
ishemik zonani erta aniqlashda juda samarali.
KT/MRT angiografiya: Miya tomirlarining holatini baholaydi va tromb
joylashuvini aniqlaydi.
NIHSS (National Institutes of Health Stroke Scale): Klinik baholash mezoni
sifatida insult og’irligini baholaydi.
5. Davolash va neyroprotektiv yondashuvlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
21
Ishemik insultni davolashda asosiy maqsad — qon oqimini tiklash,
neyronlarni himoya qilish va shikastlanish miqyosini cheklash:
Trombolitik terapiya: Intravenoz ravishda alteplaza preparati insult
boshlanganidan keyin 4,5 soat ichida qo’llanilishi kerak. Bu qon ivishini eritib,
tomirni ochadi.
Endovaskulyar trombektomiya: Katta tomirlarning to’silishi holatida
kateter yordamida tromb mexanik olib tashlanadi.
Neyroproteksiya: Antioksidantlar, Nrf2 yo’li aktivatorlari, NMDA
antagonistlari va VEGF asosidagi terapiyalar hujayra shikastlanishini
kamaytirishga qaratilgan.
Reabilitatsiya: Harakatni tiklash, nutq terapiyasi va ruhiy qo’llab-
quvvatlash insultdan keyingi tiklanishda muhim o’rin tutadi.
Xulosa
Bosh miya qon aylanishining buzilishi, ayniqsa ishemik insult, zamonaviy
tibbiyotning dolzarb muammolaridan biri bo’lib qolmoqda. Miya to’qimalarining
yuqori energiyaga bo’lgan ehtiyoji va kislorodga nisbatan sezuvchanligi,
ishemiya jarayonida yuzaga keladigan halokatli patofiziologik mexanizmlarni
tezda rivojlanishiga sabab bo’ladi. Eksitotoksitsiya, oksidativ stress,
neyroinflamatsiya, apoptoz, nekroz va gematoensefalitik to’siqning buzilishi
ishemik insultdagi asosiy zararli yo’llarni tashkil etadi.
Klinik ko’rinishlar insult o’choqining joylashuvi va hajmiga bog’liq holda
o’zgaradi. Shuning uchun to’g’ri va erta tashxis qo’yish, ayniqsa MRT, KT va
angiografiya yordamida miya zararlanishini baholash bemorning hayotini saqlab
qolishda hal qiluvchi rol o’ynaydi. NIHSS kabi klinik shkalalar yordamida insult
og’irligi baholanadi, bu esa davolash strategiyasini belgilashda muhimdir.
Davolashda trombolizis va trombektomiya kabi qon aylanishini tiklovchi
usullar asosiy o’rinni egallaydi. Shu bilan birga, neyroprotektiv terapiyalar –
antioksidantlar, NMDA antagonistlari, mitoxondrial stabilizatorlar – neyronlar
hayotiyligini saqlab qolishga xizmat qiladi. Reabilitatsiya va psixologik yordam
esa bemorning jamiyatga moslashuvi uchun zaruriy bosqich hisoblanadi.
Shu sababli, insultni davolash yondashuvi multidissipliner va bosqichma-
bosqich bo’lishi kerak: erta aniqlash, invaziv aralashuvlar, neyrohimoya va
reabilitatsiyani o’z ichiga olgan holda. Kelgusida gen terapiyasi, hujayra
asosidagi davolash usullari va sun’iy intellekt yordamida diagnostika
metodlarining rivojlanishi insult oqibatlarini kamaytirishda muhim rol o’ynashi
kutilmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Rehman S. et al., Molecular Mechanisms of Ischemic Stroke, Biomedicines,
2024.
2.
Salaudeen M.A. et al., Understanding the Pathophysiology of Ischemic
Stroke, Biomolecules, 2024.
3.
PMC Article: Pathophysiology and Evolving Treatment of Stroke, 2022.
4.
Nature Reviews: Signaling pathways in ischemic stroke, 2022.
5.
Medscape: Ischemic Stroke Overview, 2023.
6.
Journal of Stroke: Systemic response to acute ischemic stroke, 2019.
7.
Frontiers in Neurology: Neuroprotective strategies in stroke, 2022.
8.
Fortune Journals: Pathophysiology and Treatment Strategies in Stroke,
2024.
9.
Yusupov U.A. Nevrologiya: darslik. – Toshkent: O’zbekiston Respublikasi
sog’liqni saqlash vazirligi nashriyoti, 2020. – 368 bet. Qarang: [bet 165–178] –
Miya qon aylanishining buzilishi, insultning klinik turlari va davolash
yondashuvlari.
10.
Zufarov A.A., Karimov R.O’. Odam anatomiyasi (2-jild). – Toshkent: “Ilm
Ziyo” nashriyoti, 2018. – 432 bet. Qarang: [bet 305–318] – Miya qon aylanish
tizimi, Willis aylanasining tuzilishi.
11.
Shamsiyev A.M., Raxmatova D.I. Ichki kasalliklar propedevtikasi. –
Toshkent: “Tibbiyot” nashriyoti, 2017. – 412 bet. Qarang: [bet 215–225] –
Neyroloyik simptomlar, insult differensial diagnostikasi.
12.
Rasulov A.A. Tibbiy biologiya va genetika. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2016. – 378 bet. Qarang: [bet 195–205] – Apoptoz, nekroz, genetik
asoslar va insult bilan bog’liqlik.
13.
Abdullayev Z.K. Tibbiy fiziologiya: Oliy tibbiy o’quv yurtlari uchun darslik.
– Toshkent: “Istiqlol” nashriyoti, 2021. – 544 bet. Qarang: [bet 220–233] – Miya
qon aylanishining fiziologiyasi, autoregulyatsiya mexanizmlari.
