CHAQALOQLARDA PRENATAL VA POSTNATAL DAVRDA UCHRAYDIGAN PNEVMONIYA HOLATIDA BUYRAK USTI BEZI VA TIMUSNING MORFOFUNKTSIONAL O‘ZGARISHLARI.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

158

CHAQALOQLARDA PRENATAL VA POSTNATAL DAVRDA

UCHRAYDIGAN PNEVMONIYA HOLATIDA BUYRAK USTI BEZI VA

TIMUSNING MORFOFUNKTSIONAL O‘ZGARISHLARI.

O’rinbayev Jumabay Tileubayevich

https://doi.org/10.5281/zenodo.15877388

Annotatsiya

Ushbu ilmiy ish 2021–2024 yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi

Patologik anatomiya byurosida olib borilgan autopsiya ma’lumotlari asosida
chaqaloqlar orasida uchraydigan pnevmoniya holatlarida buyrak usti bezi va
timusdagi morfofunktsional o‘zgarishlarni aniqlashga bag‘ishlangan. Tadqiqot
davomida 101 ta 0–12 oylik davrda vafot etgan chaqaloqning morfologik,
gistologik va gistometrik ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Olingan natijalar
chaqaloqlarda immun va endokrin tizim funksiyasining keskin buzilishi fonida
yuzaga keladigan pnevmoniya patogenezini chuqur anglashda muhim asos bo‘lib
xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar:

chaqaloq o‘limi, pnevmoniya, buyrak usti bezi, timus, gistologiya,

morfometriya, immun tanqislik

So‘nggi yillarda chaqaloqlar orasida pnevmoniya bilan bog‘liq o‘lim

holatlari jiddiy tibbiy va ijtimoiy muammolardan biriga aylanmoqda. Bu holat
ayniqsa postnatal davrda kuzatiladi va ko‘pincha klinik tashxisdan oldin yoki
uning kech qo‘yilishi fonida yuz beradi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning immun
va endokrin tizimlari yetarlicha shakllanmagan bo‘ladi, bu esa ularning
kasallikka qarshi kurashish imkoniyatini keskin pasaytiradi. Tadqiqotda timus
va buyrak usti bezining morfofunktsional o‘zgarishlarini o‘rganish orqali bu
kasalliklar mexanizmini aniqlash maqsad qilindi.

Materiallar va metodlar
Tadqiqot uchun asosiy material sifatida 2021–2024 yillar oralig‘ida

Qoraqalpog‘iston Respublikasi Patologik anatomiya byurosida o‘tkazilgan
autopsiyalar asosida to‘plangan chaqaloqlarning (0 oydan 12 oygacha bo‘lgan
yoshdagi) jasadlari tanlab olindi. Tadqiqotga umumiy hisobda pnevmoniyaning
turli shakllaridan vafot etgan

101 nafar chaqaloq

jasadi kiritildi. Ular orasida

54 tasi o‘g‘il

(53,6%) va

57 tasi qiz

(56,4%) bolalardan iborat bo‘lib, jinsiy

nisbat tengga yaqin bo‘ldi. Bu yosh oralig‘i bolalarda nafaqat organlar
shakllanishining faol bosqichi, balki immun va endokrin tizimlarning fiziologik
aktivlashuvi bilan ham xarakterlanadi.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

159

Autopsiya metodikasi

Tadqiqot davomida patologik anatomik tekshiruvlar klassik

Shor usuli

asosida amalga oshirildi. Har bir chaqaloq jasadi makroskopik jihatdan to‘liq
ko‘zdan kechirildi: tana uzunligi, og‘irligi, tananing umumiy tuzilishi, teri rangi
va turgori, shilliq qavatlarning holati, teri osti yog‘ qatlamining rivojlanish
darajasi, bosh suyagining holati va likildoqlarning yopilish darajasi baholandi.
Ko‘krak va qorin bo‘shliqlari organlari joylashuvi, ularning o‘zaro nisbati va
makroskopik ko‘rinishi alohida qayd qilindi.

Thymus (ayrisimon bez) va glandula suprarenalis (buyrak usti bezi) har bir

jasaddan ehtiyotlik bilan ajratib olindi, ularning anatomik parametrlari
(o‘lchami, rangi, shakli, sirt tuzilishi) qayd etildi. Xususan:



Thymus: segmentlarning soni, kapsula qalinligi, korteks va medullaning

nisbiy nisbati.



Buyrak usti bezi: po‘stloq va mag‘iz qavatlar o‘zaro chegarasi, qon

tomirlari to‘yinganlik darajasi va stroma-hujayra nisbati.

Gistologik tekshiruvlar

Olingan to‘qima namunalar

10% neytral formalin eritmasi

da kamida 72

soat davomida fiksatsiyalandan so‘ng, ular oshib boruvchi etanol
konsentratsiyasida suvdan tozalandi va parafinga quyildi. Har bir to‘qimadan

4–

5 mkm qalinlikdagi kesmalar

tayyorlanib, ular

gematoksilin–eozin

bo‘yicha

bo‘yab,

Carl Zeiss Primostar

mikroskopi yordamida mikroskopik tekshiruvdan

o‘tkazildi.

Gistologik baholash quyidagilarga asoslandi:



Timusdagi kortikal va medullary zonalarning nisbatlari;



Limfoid infiltratsiya darajasi;



Gistostrukturaning yaxlitligi;



Buyrak usti bezidagi zona glomerulosa, zona fasciculata va zona reticularis

chegaralari;



Kapillyar va sinuzoidal qon tomirlar holati.

Gistometrik tahlil

Morfometrik o‘lchovlar

punktatsion (nuqtali) hisoblash usuli

asosida

amalga oshirildi. Har bir struktur birlik uchun x (tushgan nuqtalar soni) va z
(umumiy nuqtalar soni) parametrlar aniqlanib, ular asosida Vv (to‘qima hajmiy
nisbati) quyidagi formulalar bilan hisoblandi:



Vv = x / z



ε = (x / z – P) × 100



ε = t × √Pq / z

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

160

Bu erda:



P – o‘rganilayotgan struktur elementga to‘g‘ri keladigan

nuqtalarning nisbati,



q – qolgan struktur birliklarga to‘g‘ri keladigan nuqtalar nisbati,



t – statistik dispersiya koeffitsiyenti (t-student),



ε – hisoblashdagi mumkin bo‘lgan xatolik darajasi (foizda).

Hisoblashlar

SPSS

dasturida statistik tahlillar bilan tekshirib borildi, p <

0.05 qiymat asosida ishonchlilik baholandi.

Natijalar va muhokama

Histologik kuzatuvlar natijasida quyidagi holatlar aniqlanadi:



Timus bezida:

subkapsulyar zonalarda limfoid elementlar sonining

kamayishi, retikuloepitelial hujayralarning proliferatsiyasi va gistologik
strukturaviy segmentlarning chegaralanmaganligi kuzatildi. Bu holatlar
chaqaloqlarda kuchli immun tanqislik belgilarining morfologik
ko‘rinishidir.



Buyrak usti bezida:

po‘stloq qavatda glomerulyar zonaning

ingichkalashuvi, fascikulyar zonada hujayralarning dezorganizatsiyasi,
o‘choqli nekrozlar va qon quyilishlar kuzatildi. Bu endokrin tizim izdan
chiqqanligini ko‘rsatadi.

Gistometrik tahlillar orqali zonalarning o‘lchovlari hisoblanib, statistik

usullarda aniqlik darajasi baholandi. Hisob-kitoblar quyidagi formulalar asosida
amalga oshirildi:



ε = (x/z – P) × 100



ε = t √Vv (100 – Vv) / z

Bu formullardan foydalanib, olingan o‘zgarishlarning statistik ishonchlilik

darajasi (p < 0.05) bilan belgilandi.

Xulosa

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, pnevmoniyadan vafot etgan

chaqaloqlarda buyrak usti bezi va timusda yuz beradigan morfologik
o‘zgarishlar bu organlarning funksional buzilishi bilan uzviy bog‘liq. Bunday
o‘zgarishlar immun va endokrin tizimning zaiflashganligini anglatadi va
pnevmoniya oqibatlarining og‘irlashuviga olib keladi. Kelgusidagi amaliy
tibbiyotda bu organlarning holatini baholash chaqaloqlar pnevmoniyasining
og‘irlik darajasini prognoz qilishda muhim omil bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Rakhimov M.M., Tashmetov O.S. Morfologicheskie izmeneniya vnutrennikh

organov pri pnevmonii u novorozhdennykh // Vestnik patologii. – 2020. – №2. –
S. 32–38.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

161

2.

Karimova G.T., Eshchanov R.A. Timus va immun tizimining yangi tug‘ilgan

chaqaloqlardagi shakllanishi // O‘zbekiston Tibbiyoti jurnali. – 2021. – №4. – B.
45–49.
3.

Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. – 13th ed. –

Philadelphia: Elsevier, 2016. – 1168 p.
4.

Moore K.L., Persaud T.V.N. The Developing Human: Clinically Oriented

Embryology. – 11th ed. – Elsevier, 2020. – 560 p.
5.

Tursunov A.A. Patologik anatomiya. – Toshkent: TTA nashriyoti, 2019. –

384 b.
6.

Reber V.F., Fischer H.G. The thymus: central tolerance and immunological

aging // Immunology Letters. – 2019. – Vol. 211. – P. 14–21.
7.

WHO Neonatal and Perinatal Mortality: Country, Regional and Global

Estimates. – Geneva: World Health Organization, 2022.
8.

Mamatqulov N.I., Egamberdiev A.X. Bolalarda pnevmoniyaning morfologik

xususiyatlari // Fan va taraqqiyot. – 2022. – №1(11). – B. 88–91.
9.

Aripova Z.A. Immun tizimi shakllanishida timus bezining o‘rni // Yosh

olimlar ilmiy ishlanmalari to‘plami. – Toshkent, 2023. – B. 96–98.
10.

Zubairi A.B., Azhar M. Adrenal glands pathology in neonatal sepsis: a

systematic review // Journal of Pediatric Pathology. – 2021. – Vol. 40(5). – P.
321–329.