ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
96
ILM-FANNI MOLIYALASHTIRISHNI OSHIRISH YOʻLLARI:
2024- VA 2025-YILNING I YARIM YILLIK KO‘RSATKICHLARI
Mirkasimov Baxtiyor Mirvoxid o‘g‘li
https://doi.org/10.5281/zenodo.16033258
Kalit so‘zlar:
Oliy taʼlim, ilmiy-tadqiqot, moliyalashtirish, yosh olimlar,
grant, innovatsiya, integratsiya.
Annotatsiya
O‘zbekistonda oliy taʼlim tizimi ilm-fan rivojining asosiy negizi hisoblanadi.
Ushbu maqolada 2024- va 2025-yilning birinchi yarmi bo‘yicha mavjud
ko‘rsatkichlarga tayanilgan holda oliy taʼlim muassasalarida ilmiy faoliyatni
moliyalashtirish holati tahlil qilinadi. Xususan, “miya oqimi”, yosh olimlarning
faol ishtiroki, gender tengligi, laboratoriya infratuzilmasi va ilmiy ishlanmalarni
tijoratlashtirish darajasi tahlil qilinadi. Muallif tomonidan OTMlarda ilmiy
salohiyatni oshirish, grantlar hajmini kengaytirish va ilmiy-texnologik
transformatsiyani jadallashtirish bo‘yicha aniq takliflar ilgari suriladi.
Ilm-fan taraqqiyoti bevosita oliy taʼlim muassasalarining salohiyati bilan
bog‘liq. Zamonaviy universitetlar nafaqat taʼlim beruvchi, balki ilmiy-tadqiqot
markazlari sifatida ham faoliyat yuritishi lozim. O‘zbekistonda oliy taʼlim
tizimida ilmiy faoliyatning moliyalashtirilishida mavjud kamchiliklar va
imkoniyatlar dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda.
Hozirgi holat va statistik ko‘rsatkichlar
- 2023-yilda O‘zbekistonning umumiy R&D xarajatlari YaIMning atigi
0.125 foizini tashkil qilgan;
- 2024-yilda OTMlar huzuridagi ilmiy loyihalarning qariyb 58 foizi davlat
budjeti hisobidan moliyalashtirilgan;
- 2025-yilning birinchi yarmida esa OTMlar tomonidan xalqaro grantlar
hisobidan moliyalashtirilayotgan loyihalar soni 2023-yilga nisbatan 17 foizga
oshgan;
- 2024-yilda doktorantlar soni 12 400 nafarga yetgan bo‘lsa-da, ularning
faqat 42 foizi faol ilmiy nashrlar bilan qatnashmoqda;
- yosh olimlar orasida xorijga ketish tendensiyasi kuchaygan: 2023-yilda
chet eldagi doktorantura dasturlariga chiqib ketgan yoshlar soni 890 nafarni
tashkil etdi;
- OTMlarda ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish darajasi 2024-yilda atigi
8,5 foiz bo‘lgan.
Moliyalashtirishdagi muammolar
- OTMlarda
ilmiy-tadqiqot
faoliyatini
rag‘batlantiruvchi
ichki
moliyalashtirish tizimi yetarlicha shakllanmagan;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
97
- doktorantura va magistratura yo‘nalishlaridagi ilmiy ishlar amaliyotga
yo‘naltirilmagan va sanoat bilan kam bog‘langan;
- ilmiy laboratoriyalar va uskunalarning texnik bazasi eskirgan, ko‘pchilik
OTMlarda zamonaviy tadqiqot imkoniyatlari cheklangan;
- ilmiy grant ajratish tizimi yuqori markazlashgan bo‘lib, hududiy
universitetlar kam imkoniyatga ega.
Dolzarb mavzular: Yangi universitetlar, fan-texnologiya integratsiyasi
- “Yangi O‘zbekiston universiteti”, TATU, NamMTU va boshqa texnoparklar
bazasida ilm-fan, startap va texnologiyani integratsiyalash tendensiyasi
kuchaymoqda;
- IT Park va Oliy taʼlimdagi innovatsion markazlarda 2024-yilda 260+
startap loyihalar ishga tushgan;
- OTMlarda ilmiy-texnologik markazlar soni 2024-yilda 44 taga yetdi, biroq
ularning aksariyati faqat Toshkent va viloyat markazlarida joylashgan;
- ayollar ishtirokidagi ilmiy loyihalar 2024-yilda 21 foizni tashkil etgan, bu
esa gender tengligi muammosiga ham ishora qiladi.
Taklif va yechimlar
- har bir OTMda ilmiy grantlarni jalb etish uchun alohida bo‘limlar tashkil
qilish va ularni moliyaviy mustaqillikka chiqarish;
- ilmiy maqolalar, texnologiyalar va patentlarga bog‘liq moliyaviy rag‘bat
tizimini joriy etish;
- xalqaro grantlar (Horizon Europe, Erasmus+, JICA) doirasida ko‘proq
ishtirok etishni rag‘batlantirish;
- magistr va doktorantlar ishtirokidagi amaliy tadqiqotlarni sanoat bilan
bog‘lash va uni moliyalashtirishga korxonalarni jalb etish;
- hududiy universitetlar uchun alohida infratuzilma rivojlantirish
dasturlarini ishlab chiqish;
- “Oliy taʼlimda fan uchun 1 foiz” dasturini yo‘lga qo‘yish – bu orqali har bir
OTM umumiy budjetining 1foizini ilmiy-tadqiqotga yo‘naltirishi majburiy
qilinadi;
-ilm-fan eksportini rag‘batlantirish – xorijiy universitetlar bilan
hamkorlikda grant asosidagi ilmiy xizmatlarni taklif etish.
Xulosa
O‘zbekiston oliy taʼlim tizimi ilm-fanni rivojlantirishda muhim o‘rin
egallaydi. Biroq ilmiy-tadqiqot faoliyatini moliyalashtirish bo‘yicha muammolar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
98
mavjud bo‘lib, ular tizimli yechimlarni talab qiladi. OTMlarning mustaqil ilmiy
markaz sifatida shakllanishi uchun moliyaviy, tashkiliy va texnik jihatdan
qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Ilm-fan va taʼlim integratsiyasi orqali yangi
iqtisodiy modelga asoslangan barqaror rivojlanishga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Jahon Banki R&D xarajatlari, 2023.
2. Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi hisobotlari, 2024–2025.
3. WIPO Global Innovatsion Indeksi, 2024.
4. IT Park Uzbekistan yillik hisobotlari, 2024.
5. Erasmus+ va Horizon Europe loyihalari doirasidagi statistikalar.
6. CERR (Iqtisodiy Tadqiqotlar va Islohotlar Markazi), 2025.
7. Stat.uz – Oliy taʼlim va ilmiy faoliyat statistik ko‘rsatkichlari, 2024.
8. “Yosh olimlar uchun imkoniyatlar” monitoringi, Yoshlar akademiyasi, 2024.
