ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
OʻQUVCHILAR TEMPERAMENTIGA MOSLASHTIRILGAN TA’LIM-
TARBIYA JARAYONINING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK
MEXANIZMLARI
Ganiyeva Gulandon Ibragimovna
Andijon davlat pedagogika institutining
xotin-qizlar masalalari bo‘yicha rektor maslahatchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16022781
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi zamonaviy pedagogikaning
yetakchi tamoyiliga aylangan. Har bir o‘quvchining psixofiziologik, emotsional
va shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil
etish nafaqat ta’lim samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchining ijtimoiy-
psixologik moslashuvchanligi, shaxsiy kamolotini ta’minlashga ham xizmat
qiladi. Bu jarayonda temperament alohida o‘rin egallaydi. Chunki temperament
shaxsning asosiy biologik jihatlari bo‘lib, o‘quvchining o‘zlashtirish tezligi, psixik
reaktivligi, emotsional barqarorligi va ijtimoiy munosabatlariga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Mazkur maqolada temperamentning ta’lim-tarbiya jarayonidagi roli,
zamonaviy psixologik yondashuvlar asosida o‘quvchilarning individual
xususiyatlarini hisobga olishning pedagogik-psixologik mexanizmlari chuqur
tahlil qilinadi.
Temperament psixologik fanlarda ko‘p asrlik tarixga ega tushuncha bo‘lib,
dastlab yunon olimi Gippokrat tomonidan kiritilgan. U shaxs temperamentini
to‘rt tana suyuqligi (qon, qora o‘t, sariq o‘t, balg‘am)ning nisbatiga bog‘lagan.
Keyinchalik nemis vrachi Galen temperamentning to‘rt turi (sangvinik, xolerik,
flegmatik, melanxolik)ni ilmiy ravishda asoslagan.
I.P. Pavlov temperamentni markaziy nerv tizimi xususiyatlari – kuchlilik,
muvozanatlilik va harakatchanlik orqali izohlagan. Bu yondashuv biologik asosli
bo‘lib, har bir temperament turi nerv tizimining muayyan kombinatsiyasi
sifatida qaraladi.
Chess va Thomas modeli: temperamentni 9 ta komponent orqali aniqlaydi:
1.
Faollik darajasi
2.
Ritm (biologik ritm, kundalik tartib)
3.
Moslashuvchanlik
4.
Reaksiyaning intensivligi
5.
Emotsional barqarorlik
6.
E’tibor va qat’iyat
7.
Sezuvchanlik
8.
Kayfiyatga moyillik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
72
9.
Tashabbuskorlik
Jan Strelau temperamentni uchta asosiy o‘lchov orqali baholaydi:
1.
Faollik
2.
Emotsional reaktivlik
3.
Perseveratsiya (bir faoliyatga haddan tashqari bog‘lanish)
Q. Yo‘ldoshevning yondashuvi (Psixologiya fanlari doktori)
Q. Yo‘ldoshev temperamentni shaxs faoliyatining asosi deb hisoblab, uni
o‘quvchining aqliy rivojlanishi, emotsional barqarorligi va ijtimoiy
moslashuvchanligida muhim determinant sifatida ko‘radi. U o‘z tadqiqotlarida
temperamentni:
1. Biologik asosga ega shaxsiy xususiyat;
2. Pedagogik ta’sir orqali boshqarilishi mumkin bo‘lgan xususiyat deb ikki
qirrali yondashuvda izohlaydi.
Model elementlari:
-
Temperament – harakat faolligi, psixik reaktivlik va
emotsional boshqaruv elementlarining uyg‘unlashuvi.
-
Ta’lim muhiti temperament xususiyatlariga moslashganda
shaxs rivoji optimallashadi.
M. Ibragimov o‘z asarlarida temperamentning o‘quv faoliyatidagi roli
haqida chuqur tahlil bergan. Uning tadqiqotlarida quyidagi fikrlar asos qilib
olingan:
- Temperament o‘quvchining bilimni qabul qilish sur’atiga ta’sir
qiladi.
- Turli temperament vakillariga differensial yondashuvlar zarur.
Ibragimov modeli:
1.
O‘quvchilar temperamentiga mos topshiriqlar va mashqlar tanlanadi.
2.
Har bir temperament uchun motivatsiya manbai alohida ishlab
chiqiladi.
3.
O‘quvchilarning shaxsiy rivojlanish trayektoriyasi temperamentdan
kelib chiqib belgilanishi kerak.
Bu zamonaviy modellarning afzalligi — ular temperamentni faqatgina xulq-
atvor orqali emas, balki biologik asosda baholash imkonini beradi.
Temperamentga asoslangan ta’lim-tarbiya jarayonining mexanizmlari
1 Temperament diagnostikasi.
Ta’lim jarayonida temperamentni
aniqlash muhim metodologik bosqichdir. Pedagog va psixolog quyidagi
diagnostik vositalardan foydalanadi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
73
-
Strelau STI testi – o‘quvchining psixofiziologik reaktivligini
baholaydi;
-
TCI test (Cloninger) – yuqori sinf o‘quvchilari uchun individual
temperament profilini aniqlaydi;
-
Chess-Thomas temperamenti testlari – boshlang‘ich sinflar uchun;
-
Shmishekning xarakterologik testlari – temperament va xarakter
uyg‘unligini aniqlashda qo‘llaniladi.
Diagnostika natijalariga asoslangan individual yondashuv ta’lim
jarayonining asosiy strategiyasini belgilaydi.
2 Pedagogik moslashtirish: o‘quvchilarga xos yondashuvlar
Sangvinik o‘quvchilarga:
Guruhli ishlar, rolli o‘yinlar, muhokama asosidagi metodlar samarali.
Harakat va ijtimoiylashuvga asoslangan topshiriqlar.
Xolerik o‘quvchilarga:
Qisqa muddatli, dinamik va mustaqillik beruvchi vazifalar.
Tanqidiy fikrlashga undovchi bahsli darslar.
Flegmatik o‘quvchilarga:
Rejalashtirilgan, muvozanatli va bosqichma-bosqich metodikalar.
Tinch va sokin dars muhiti.
Melanxolik o‘quvchilarga:
Emotsional
qo‘llab-quvvatlovchi,
xavfsiz,
shaxsiy
rivojlanishga
yo‘naltirilgan metodlar.
Kichik hajmdagi, qiyinchiliksiz vazifalar bilan bosqichma-bosqich
yondashuv.
Psixologik muhit va kommunikatsiya
O‘quvchilarning temperamentiga mos ta’lim muhitini yaratish quyidagi
shartlarni talab qiladi:
Emotsional xavfsizlik – ayniqsa melanxoliklar uchun.
Bahsli, dinamik muhit – xolerik va sangviniklar uchun.
Sokin, oldindan rejalashtirilgan muhit – flegmatiklar uchun.
Muloqotda o‘qituvchining ovoz ohangi, tana tili, sabr-toqat darajasi
o‘quvchining temperamentiga mos bo‘lishi ta’lim samaradorligini oshiradi.
Motivatsiya va o‘zini tartibga solish
Empirik tadqiqotlar temperament bilan o‘zini tartibga solish ko‘nikmalari
o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Bunday ko‘nikmalar
quyidagicha shakllantiriladi:
Refleksiya jurnali yuritish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
74
Har haftalik emotsional qaydlar.
Har bir o‘quvchi uchun individual maqsadlar tuzish.
Shunday qilib, temperamentga asoslangan ta’lim-tarbiya jarayoni shaxsga
yo‘naltirilgan ta’limning real ifodasi bo‘lib, nafaqat o‘quvchilarning individual
rivojlanishini ta’minlaydi, balki o‘qituvchining pedagogik innovatsion
salohiyatini ham oshiradi. Kelajakda bu yo‘nalishda milliy va xalqaro miqyosda
chuqur tadqiqotlar olib borish, temperamentga mos raqamli o‘quv
platformalarini ishlab chiqish, shuningdek, pedagoglarni temperamentga mos
yondashuv bo‘yicha maxsus tayyorlash zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Pavlov I.P. (1951). Vysshaya nervnaya deyatel'nost' zhivotnykh i
cheloveka. M.: Nauka.
2.
Chess, S., & Thomas, A. (1977). Temperament and Development. New
York: Brunner/Mazel.
3.
Nabixonova M. (2009). Bolalar temperamentining shakllanishida oilaning
o‘rni. Toshkent: Fan.
4.
Yo‘ldoshev Q. (2015). Pedagogik psixologiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi.
5.
Ibragimov M. (2013). Ta’lim jarayonida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv.
Toshkent: TDPU.
