ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
NOMODDIY AKTIVLAR HISOBI
Soatqulov Baxtiyor
Jizzax politexnika instituti
Iqtisodiyot va menejment kafedrasi o‘qituvchisi
Isoqjonova Guli
Kibersport fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16016068
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nomoddiy aktivlarning iqtisodiy mohiyati,
ularning tasnifi, dastlabki va keyingi baholanishi, buxgalteriya hisobi va hisob
siyosatida tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, amaliyotda uchraydigan
muammolar va ularni hal qilish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqola O‘zbekiston
Respublikasida amaldagi buxgalteriya hisobi standartlariga tayanib yozilgan.
Kalit so‘zlar
: nomoddiy aktivlar, buxgalteriya hisobi, dastlabki baholash,
amortizatsiya, hisob siyosati, foydali xizmat muddati.
Annotation.
This article analyzes the economic nature, classification,
initial and subsequent valuation of intangible assets, as well as their accounting
and role in accounting policy. The paper also addresses practical challenges and
suggests possible solutions based on current accounting standards in the
Republic of Uzbekistan.
Key words
: intangible assets, accounting, initial valuation, amortization,
accounting policy, useful life.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonaning aktivlarini samarali boshqarish
muhim masalalardan biridir. Ayniqsa, zamonaviy iqtisodiy munosabatlarda
moddiy bo‘lmagan, ya’ni nomoddiy aktivlar korxona qiymatining muhim qismini
tashkil etadi. Intellektual mulk, dasturiy ta'minotlar, patentlar, litsenziyalar,
brendlar kabi aktivlar ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va
raqobatbardoshlikni ta’minlaydi.
Buxgalteriya hisobi tizimida nomoddiy aktivlarning to‘g‘ri baholanmasi va
hisobga olinishi moliyaviy hisobotning ishonchliligi uchun muhim ahamiyatga
ega.
O‘zbekiston Respublikasining 21-sonli buxgalteriya hisobi milliy
standartida nomoddiy aktivlarga quyidagicha ta’rif beriladi: “Nomoddiy aktivlar
– bu jismoniy shakli mavjud bo‘lmagan, ammo korxona foydasiga xizmat
qiladigan, nazorat qilinadigan va identifikatsiyalanadigan uzoq muddatli
aktivlardir.”
Nomoddiy aktivlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
Huquqiy nomoddiy aktivlar
: patentlar, litsenziyalar, mualliflik
huquqlari.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
49
Marketingga oid aktivlar
: tovar belgilari, brendlar, logotiplar.
Dasturiy va texnologik aktivlar
: kompyuter dasturlari, nou-xau.
Tashkiliy aktivlar
: tashkil etish xarajatlari, franchayzing.
Nomoddiy aktivlarning buxgalteriya hisobi
1. Dastlabki baholash
Nomoddiy aktivlar dastlab ularni yaratish yoki sotib olish qiymati asosida
baholanadi. Xarid qiymatiga quyidagilar kiradi:
Sotib olish narxi (QQS dan tashqari);
Yetkazib berish va o‘rnatish xarajatlari;
Aktivni foydalanishga tayyor holatga keltirish uchun sarflangan boshqa
xarajatlar.
2. Keyingi baholash
Nomoddiy aktivlar keyingi baholashda odatda
dastlabki qiymat –
amortizatsiya – tushum
modeli asosida hisobga olinadi. Amortizatsiya
(eskirish) foydali xizmat muddati davomida to‘g‘ri yoki kamayib boruvchi
usulda hisoblanadi. Foydali xizmat muddati aniq bo‘lmasa, u 10 yil deb olinadi.
3. Amortizatsiya hisoblash usullari
To‘g‘ri chiziqli usul
: yillik amortizatsiya = (dastlabki qiymat – qoldiq
qiymat) / foydali xizmat muddati.
Kamayib boruvchi qoldiq usuli
: aktivning qolgan qiymatiga muayyan
foiz stavkasi bilan amortizatsiya hisoblanadi.
4. Hisob siyosatida aks ettirish
Korxona hisob siyosatida quyidagilar belgilab qo‘yiladi:
Aktivlarni baholash tartibi;
Amortizatsiya usuli;
Foydali xizmat muddati;
Hisob raqamlari va amortizatsiya siyosati.
5. Hisobotda aks ettirish
Nomoddiy aktivlar buxgalteriya balansida “Uzoq muddatli aktivlar”
tarkibida alohida satrda ko‘rsatiladi. Ularning amortizatsiyasi esa “Amortizatsiya
xarajatlari”da ifodalanadi.
Amaliy muammolar va yechimlar
Amaliyotda korxonalar quyidagi muammolarga duch keladilar:
Nomoddiy aktivlarning qiymatini aniq baholay olmaslik;
Aktivlarning foydali xizmat muddatini aniqlashdagi noaniqliklar;
Aktivlar bo‘yicha huquqiy dalil yetishmasligi.
Tavsiya etiladigan yechimlar:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
50
Baholovchi mutaxassislar bilan hamkorlik qilish;
Aktivlar uchun tegishli huquqiy hujjatlarni rasmiylashtirish;
Hisob siyosatini xalqaro standartlarga yaqinlashtirish.
Xulosa.
Nomoddiy aktivlar korxonaning raqobatbardoshligini ta'minlaydigan
muhim resurslardan biri hisoblanadi. Ularning to‘g‘ri baholanishi va hisobi
moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta’minlaydi. Zamonaviy buxgalteriya
hisobi tizimi, xalqaro standartlarga mos yondashuvlar orqali nomoddiy aktivlar
samarali boshqarilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti 21-son:
“Nomoddiy aktivlar hisobi”.
2.
Moliya vazirligi buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot to‘g‘risidagi
qarorlari (so‘nggi tahrir).
3.
Karimov B., Yusupov Q. – “Buxgalteriya hisobi” darsligi. Toshkent:
Iqtisodiyot, 2022.
4.
IAS 38 – Intangible Assets (International Accounting Standard).
5.
www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari ma’lumotlar
bazasi.
