ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
5
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MULOQOT
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA O‘QITUVCHININ G TIL
MADANIYATI VA EMOTSIONAL NUTQNING ROLI
Kurbanova Santalat Nurmuxammedovna
Surxondaryo viloyati Termiz shahridagi
22-sonli maktab boshlangʻinch sinf oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16271973
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarining muloqot
kompetensiyasini rivojlantirishda o
‘
qituvchining til madaniyati va emotsional
nutqining ahamiyati tahlil qilinadi. Hamda o
‘
qituvchi nutqining fonetik ifodasi,
leksik boyligi, grammatik soddaligi va madaniy standartlarga mosligi
bolalarning tilga bo
‘
lgan estetik munosabatini shakllantiruvchi omil sifatida
ko
‘
riladi. Shuningdek, o
‘
qituvchining emotsional nutqi – ya
’
ni ohangdorlik,
intonatsion urg
‘
u, pauza, mimika va ishonchli kommunikatsiya kabi
paralingvistik vositalar bolalarda o
‘
z fikrini ifodalashga bo
‘
lgan psixologik
tayyorgarlikni kuchaytiradi. Tezisda nutqiy namuna, emotsional xavfsizlik
muhiti va o
‘
quvchilarning tilga daxldorligini oshirish yo
‘
nalishlarida mahalliy va
xorijiy tadqiqotchilar qarashlari asosida metodik tavsiyalar ham taqdim etildi.
Kalit so‘zlar:
boshlang
‘
ich ta
’
lim, o
‘
qituvchi nutqi, til madaniyati,
emotsional nutq, muloqot kompetensiyasi, paralingvistik vositalar, og
‘
zaki ifoda,
ijtimoiy til muhit, estetik nutq tajribasi, intonatsion boylik.
Zamonaviy boshlang
‘
ich ta
’
lim tizimi shunchaki bilim berishga emas, balki
o
‘
quvchi shaxsining ijtimoiylashuvi, nutqiy faolligi va muloqot kompetensiyasini
shakllantirishga yo
‘
naltirilmoqda. Ayni paytda o‘quvchilarda o
‘
z fikrini erkin va
madaniyatli ifoda eta olish, muloqotga ochiqlik, faol tinglash va suhbatdoshga
nisbatan ijobiy munosabat bildirish kabi ko
‘
nikmalar hayotiy zaruratga
aylanmoqda. Biroq amaliy kuzatuvlar shuni ko
‘
rsatmoqdaki, boshlang
‘
ich sinf
o
‘
quvchilarining nutqiy faolligi, ijtimoiy muloqotdagi ishtiroki ko
‘
plab omillar
ta
’
sirida yetarlicha shakllanmayapti.
Ushbu muammoning markazida o
‘
qituvchi nutqining sifati — ya
’
ni uning
til
madaniyati
va
emotsional ifoda vositalaridan foydalanish mahorati
turadi.
O
‘
qituvchining lingvistik jihatdan toza, fonetik jihatdan ohangdor va emotsional
jihatdan iliq nutqi sinfda sog
‘
lom psixologik iqlim yaratish, o
‘
quvchilarni faol
muloqotga jalb qilish va ularning og
‘
zaki nutq tajribasini boyitishda beqiyos
ahamiyat kasb etadi. Bu jihatlar, ayniqsa, hozirgi shiddatli kommunikatsiya
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
6
asrida, bola shaxsining ijtimoiy moslashuvi va axborot madaniyatiga
integratsiyalashuvida muhim pedagogik resurs bo
‘
lib xizmat qiladi.
Boshlang
‘
ich
ta
’
limda
o
‘
quvchilarning
muloqot
kompetensiyasini
shakllantirish jarayoni bir qator psixopedagogik va lingvistik omillar bilan
bog
‘
liq bo
‘
lib, bu jarayonda o
‘
qituvchi nutqining sifat jihatlari — ayniqsa uning
til madaniyati
va
emotsional ifoda vositalari
muhim o
‘
rin egallaydi.
O
‘
qituvchining dars davomida ishlatgan har bir so
‘
zi, ifoda tarzi, ovoz ohangi,
intonatsiyasi, pauza va mimikasi bolada muloqotga kirishish ehtiyojini
shakllantiruvchi omilga aylanadi.
Soha mutaxassislari ta’biri bilan aytganda,
“
o‘qituvchi nutqi — bu o
‘
quvchi
uchun tilni eshitish, tushunish va uni o
‘
zlashtirish uchun asosiy, hatto yagona
modeldir”. O
‘
qituvchi nutqi orqali o
‘
quvchi nafaqat yangi so
‘
zlar va iboralarni
o
‘
rganadi, balki ularni qanday ohangda, qanday vaziyatda va qanday emotsional
kayfiyat bilan qo
‘
llashni ham bilib oladi. Bu esa muloqot kompetensiyasining
semantik, pragmatik va emotsional komponentlarining uyg
‘
un shakllanishiga
xizmat qiladi.
Shuningdek, V.A.Sukhomlinskiy o
‘
z pedagogik qarashlarida o
‘
qituvchining
har bir nutqiy harakatini bolaga qaratilgan mehrli muloqot deb baholaydi va uni
“
shaxsiy yondashuvning og
‘
zaki ko
‘
rinishi” sifatida talqin etadi. Unga ko
‘
ra,
o
‘
quvchining o
‘
z fikrini aytishga bo
‘
lgan ishtiyoqi o
‘
qituvchi nutqining iliqligi,
ishonch uyg
‘
otishi va rag
‘
batlantiruvchi xususiyatiga bog
‘
liq.
Xorijiy manbalarda ham bu jihatlar keng yoritilgan. Masalan, «Common
European Framework of Reference for Languages (CEFR)»da til o
‘
rganishda
emotsional-muloqot muhitining o
‘
rni alohida ta
’
kidlanadi. Unda o
‘
qituvchining
roli faqat bilim beruvchi emas, balki til muhitini tashkil qiluvchi va muloqotga
kirishishni rag
‘
batlantiruvchi subyekt sifatida talqin qilinadi. Shuningdek,
J.Richards va T.Rodgers o
‘
zlarining
“
Approaches and Methods in Language
Teaching” asarida muloqot kompetensiyasini rivojlantirish uchun o
‘
qituvchining
intonatsion boy nutqi, mimik ifodasi va bevosita shaxsiy aloqasi talab etilishini
qayd etadilar.
Amaliy kuzatuvlar natijasida ham shuni ko
‘
rish mumkinki, o
‘
z nutqida
soddalik, ohangdorlik, izchil mantiqiylik va emotsional yaqinlikni mujassam
etgan o
‘
qituvchilar sinflarida o
‘
quvchilarning og
‘
zaki nutq faolligi ancha yuqori
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
7
bo
‘
ladi. Bunday muhitda bolalar o
‘
zlarini erkin his qiladi, fikrini aytishdan
cho
‘
chimaydi va o
‘
zaro ijtimoiy muloqotga faol kirishadi.
O
‘
qituvchining til madaniyati — bu nafaqat grammatik to
‘
g
‘
rilik, balki
estetik ohang, so
‘
z tanlashdagi aniqlik, mazmuniy to
‘
liqlik, nutqiy intizom va
didaktik soddalikdir. Bu jihatlar ayniqsa boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchisida
tilga
bo
‘
lgan estetik munosabatni
shakllantirishga xizmat qiladi. Emotsional nutq
esa bola ongida so
‘
z va vaziyat o
‘
rtasidagi semantik bog
‘
liqlikni yaratadi.
Shunday qilib, o
‘
qituvchi nutqining til madaniyati va emotsional
komponentlari o
‘
quvchilarning muloqot kompetensiyasini shakllantirishda
lingvistik model, psixologik turtki va ijtimoiy yondashuv sifatida xizmat qilishi
aniq isbotini topmoqda.
Yuqoridagi tahlillar va nazariy-amaliy qarashlar asosida xulosa qilish
mumkinki, boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilari uchun muloqot kompetensiyasi faqat
tilga oid bilimlar majmuasi emas, balki ijtimoiy muloqotga tayyorlik, emotsional
faollik, eshitish madaniyati va o
‘
z fikrini erkin, aniq hamda madaniyatli tarzda
ifodalash qobiliyatini o
‘
z ichiga oladi. Ushbu kompetensiyaning shakllanishida
o
‘
qituvchining og
‘
zaki nutqi — ya
’
ni uning
til madaniyati
,
fonetik ifodadorligi
,
leksik tozaligi
, va ayniqsa
emotsional ifoda vositalari
(intonatsiya, pauza,
ohang, mimika) hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
O
‘
qituvchining nutqiy faoliyati orqali o
‘
quvchi nafaqat til vositalarini
o
‘
zlashtiradi, balki nutqiy muhitda qanday muloqot qilish, qanday ohangda fikr
bildirish, qaysi so
‘
zlarni qanday vaziyatda ishlatish kerakligini bevosita
o
‘
rganadi. Bu jarayon, CEFR mezonlarida belgilanganidek, bolalarning A1-A2
darajadagi muloqotga tayyorlik bosqichiga mos keladi va o
‘
zaro muloqotga
kirishish qobiliyatini barqaror shakllantirishga xizmat qiladi.
Pedagogik amaliyotda o
‘
qituvchining nutqiy faoliyati — shunchaki bilim
yetkazish emas, balki
lingvistik tarbiya, emotsional yetakchilik va
kommunikativ muhit tashkil etish vositasi
sifatida qaralishi lozim.
Bular asosida quyidagicha
amaliy-metodik tavsiyalar taqdim etiladi:
1.
O
‘
qituvchilar uchun maxsus nutq madaniyati kurslarini joriy
etish:
fonetika, intonatsiya, emotsional nutq uslublari bo
‘
yicha metodik
treninglar ishlab chiqilishi lozim.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
8
2.
Dars jarayonida til muhitining barqarorligini ta
’
minlash:
o
‘
qituvchi har bir darsda o
‘
z nutqiga ongli yondashishi, bolalarning yoshiga,
lingvistik tayyorgarligiga mos so
‘
z boyligidan foydalanishi lozim.
3.
O
‘
qituvchi nutqining videokuzatuv va tahlil asosida
baholanishi:
bu orqali uning emotsional, madaniy va uslubiy jihatlari bo
‘
yicha
teskari aloqa shakllantiriladi.
4.
Paralingvistik vositalardan samarali foydalanish:
dars
davomida mimika, ovoz balandligi, pauza va ko
‘
z bilan aloqa kabi vositalar orqali
o
‘
quvchilarning diqqatini jalb qilish va muloqotga kirishishga turtki berish
mumkin.
5.
O
‘
quvchilar bilan ikki tomonlama muloqotni faollashtirish:
“
savol-javob”,
“
fikr bildir”,
“
sen nima deysan?” kabi savollar orqali o
‘
quvchi
fikrini og
‘
zaki ifodalashga undash tavsiya etiladi.
Demak,
boshlang
‘
ich ta
’
limda o
‘
qituvchi nutqining lingvistik sifati va
emotsional ifodadorligi nafaqat muloqot kompetensiyasini rivojlantiradi, balki
o
‘
quvchi shaxsining ijtimoiylashuvi, o
‘
zini erkin ifoda etishi va jamiyat bilan faol
muloqotga kirishishiga xizmat qiladigan muhim psixopedagogik vositadir
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Council of Europe. Common European Framework of Reference for
Languages: Learning, Teaching, Assessment. Companion Volume. – Strasbourg:
Council of Europe Publishing, 2020. – 228 p.
2.
Jumayeva D. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida muloqot kompetensiyasini
rivojlantirishda til muhitining ta’siri: Ped. fan. bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2021. – 29 b.
3.
Maxkamova M.M. Nutq madaniyati va notiqlik san’ati. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2018. – 192 b.
4.
Richards J.C., Rodgers T.S. Approaches and Methods in Language Teaching.
– Cambridge: Cambridge University Press, 2001. – 270 p.
5.
Sukhomlinskiy V.A. Yurakdan yurakka muloqot. – Toshkent: O‘qituvchi,
1977. – 320 b.
6.
Tohirova M.X. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari nutqini rivojlantirishda
o‘qituvchi nutqining psixolingvistik xususiyatlari // Boshlang‘ich ta’limda
innovatsiyalar. – Toshkent, 2015. – B. 45–52.
7.
Vygotskiy L.S. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. – 368
b.
