ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
154
HOMILADOR AYOLLARNING ORGANIZIMGA
MAKRONUTRIENTLARNING FIZIOLOGIK TASIRI
Kuanishbaeva Gu’lbazar Baxtiyarovna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat Universitteti
1-kurs tayanish doctarant
https://doi.org/10.5281/zenodo.16157323
Malumki, keying yillarda dunyo miqiyosida axolining ovqatlanish sifati va
strukturasida keskin o’zgarishlar yuz berib, bu xol, o’z navbatida, kishilarning
zarur nutrientlar bilan taminlanish darajasiga salbiy tasir ko’rsatmoqda.
Ayniqsa, homilador ayollar orasida notog’ri ovqatlanish xolatlarining ko’payishi
tug’ruqgacha va undan keyin og’ir kasallanish xatto bevaqt vafot etishining
asosiy sabablaridan biri bo’lib qolmoqda.
Homilador ayollarning to’g’ri
ovqatlanishi nafaqat ayol uchun , tug’ilajak chaqolaq salomatligi uchun ham juda
ahamiyatli. To’g’ri ovqatlanish haqida buyuk alloma Abu Ali Ibn Sinoning “Tib
qonunlari” dagi satrlarida “To’g’ri ovqatlanish borasidagi tarbiya, sa’y –
harakatlar inson bolasi tug’ilmasdanoq boshlanib, keksalik davrigacha davom
etishi kerak” degan edi.
Ohirgi yillarda homilador ayolning sog’lom ovqatlanishini tashkil etish,
ularning ijtimoyiy – siyosiy hamda sotsial faoligini oshirish, sixat – salomotligini
yanada mustaqkamlashda aloxida etibor qaratildi. Jumladan, “Ovqatlanish
bo’yicha milliy taqqiqot” dasturi natiyjalaridan kelib chiqib, reproduktiv
yoshdagi va xomilador ayollar, bolalar ortasida mikronutrientlar tansiqligini
kamaytirish hamda ularning ovqatlanishini ratsionallashtirish strategiyasini
amalga oshirish bo’yicha zarur chora tadbirlar rejasi ishlab chiqildi. Qolabersa
O’zbekiston Respublikasi yanada rivojlandirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasida, 2019 yil 8 noyabrdagi PQ – 4513 – son “Reproduktiv yoshdagi
ayollar, homiladorlar va bolalarga ko’rsatiladigan tibbiy yordam sifatini oshirish
va ko’lamini yanada kengaytirish tog’risida” gi, 2020 yil 10 noyabrdagi PQ –
4887 -son “Aholining sog’lom ovqatlanishini taminlash bo’yicha qo’shimcha
chora – tadbirlar to’g’risida” gi Qarorda muxim vaziyfalar belgilab berilgan.
Sog’lom bola dunyaga keltirish uchun faqat to’g’ri ovqatlanishga etibor
berip qoymasdan, homilador ayolning kayfiyatiga ham etibor berish kerak.
Chunki homiladorlik davrida ayolda fiziologik o’zgarishlar kuzatilib o’zi ko’ngli
tusagan narsani yeyish kerak bu bola organizmi to’la to’kis bunyodga kelish
uchun zarur ozuqa talab qilishiga ishonishdir va ko’ngli chog’ bo’lishi, go’zal
narsalarga qarashi, tabiyatning chiroyli manzaralaridan zavq olishi lozim.
Atrofdagilar ham uni manaviy jihatdan qo’llab – quvatlab, unga xushmuomalalik
bilan munosabatda bo’lsalar, homilador ayolning kayfiyati yaxshilanadi va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
155
homila ham miyorida rivojlanib, sog’lom bola tug’iladi. Buyuk alloma Abu Ali
Ibn Sino o’zining asarlarida “ homilador ayollar o’ta keskin harakatlardan,
sakrash, yiqilish va urilishlardan, shuningdek o’ta to’yib ovqatlanish va
asabiylanishlardan o’zlarini saqlashlari lozim. Ularga qayg’uliy xabarlarni
aytilmagani maqul”. Chunki homilaning sog’lom tug’ulishi bu homilador
ayolning sog’liga, kayfiyatiga, ovqatlanishiga to’g’ridan to’g’ri bog’liq.
Homilador ayolning istemol qiliniyotgan oziq moddalar tarkibida oqsil
bo’lishi ju’da ham muhimdir. Chunki homilador ayol va homila toqimalarining
shakillanishi uchun oqsil bilan taminlanishi kerak. Homiladorlik davrida asosiy
energiyaga bo'lgan ehtiyoj biroz oshadi.
Ushbu davrda siz homiladorlikdan oldin
taxminan 5-15% ko'proq kaloriya iste'mol qilishingiz kerak. Homiladorlikning
so'nggi oylarida qo’shimcha kaloriyalarni olish kerak. Bu energiya miqdori faqat
oz miqdorda oziq-ovqat bilan ta’minlanadi. Homilador ayollar ko’pincha
qo'shimcha
energiyaga
bo'lgan
ehtiyojni
ortiqcha
baholaydilar.
Homiladorlikning birinchi trimestrida ya’ni birinchi uch oyida 100 kkal, ikkinchi
trimestr (ikkinchi uch oy)300 kkal, uchinchi trimestr (uchinchi uch oy) 300 kkal
bolish kerak. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, tavsiya etilgan kaloriya miqdori
bazal metabolizm tezligiga, turmush tarziga va jismoniy faoliyatga qarab
o'zgaradi. Asosiy ko'rsatkich homilador ayolning vazni ortishi bo'lib, u istalgan
oraliqda bo'lishi kerak.
Homiladorlik davrida modda almashinuvi va organizmning kislorodga
bo’lgan extiyoji ortadi. Oqsillar, yog’lar, karbonsuvlar almashinuvida ham malum
datajada o’zgarishlar boladi. Homilador qonida neytral yog’lar, yog’ kislotalar,
xolesterin, fosfolipidlar va boshqa lipidlar ko’payadi.Organizimda azot mug’dori
birmuncha ko’payadi, jigarda, mushaklarda va yo’ldoshda glikogen ko’payadi.
Homiladorlikning daslabki davrida yani birinchi yarimida o’rtacha og’irligi
(55-60 kg) va o’rta bo’yli (155-165 sm)ayollarning bir kunlik ratsionida 100 g
oqsil, 75 g yog’, 350 g karbonsuv jami 2400 – 2700 kkal bo’lishi kerak. Agar ayol
ko’p vaqtini kam harakat qilib, o’tirib otkazsa, ovqat koloriyasini kamaytirish
zarur.Ovqatlanish meyorida oshib ketsa yoki shish paydo bo’lsa homilador
ayolning massasi oshishiga olib keladi. Masalan, homiladorlikning keyingi
davrida yani iikinchi yarimida ayolning og’irligi bir hafyada 300-350 g dan
ko’pga oshmosligi kerak. O’smir yoshidagi homilador ayollar kuniga oqsildan 1,5
g / kg iste'mol qilishi kerak. Ratsionda tavsiya etilgan protein manbalari kam
yog'li sut mahsulotlari, baliq va yog'siz go'shtdir. O'simlik oqsillari - dukkaklilar,
yong'oq va urug'lar - ham muhim rol o'ynaydi, lekin ularning biologik qiymati
undan past hayvonot mahsulotlari.
Misol uchun, 100 gramm pishirilgan go'sht
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
156
taxminan 25-35 g protein, 120 g baliq - 25-30 g oqsil, bitta tuxum - 6 g protein,
bir bo'lak pishloq - 15 g oqsil, 100 g tvorog - 18 g oqsil, 150 g loviya (kichik
plastinka) - 15 g oqsil.
Xomiladorlikning ikkinchi trimestridan boshlap uglevod (mono- va
disaxarid) larni istemol qilishni cheklab qoyish zarur, chunki uglevodlar miqdori
va homilaning vazni orasida bevosita bog’liqliq borligi isbotlangan. Qant miqdori
40 ...50 g/sut.dan oshmosligi lozim. Umumiy yog’lar miqdorining 40 % igacha
oshirish kerak. Ratsionda qiyin eriydigan qoy va mol yog’lari va margarin
chiqarib tashlanadi.
Xulosa qilib aytish kerakki homilador ayollarning istemol qiladigan ozuqo
tarkibida makronutrientlar va minronutrientlar yetarlicha bo’lishi kerak ovqat
tarkibidagi makronutrientlar va mikronutrientlarning mug’dori kam bo’lmasligi
va ko’p bo’lmasligi ham lozim. Chunki ko’p bo’lsa ham kam bo’lsa ham bu ona va
homila sog’lig’ida salbiy tasir qilib kelajagda kasalliklarning vujudga kelishiga
sabab boladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Guliy Shayxova Ovqatlanish Saboqlari. O’zbekiston NMIU, 2015 – B-93
2.
Professorlar Sh.I. Karimov va A.G. Gadaev taxriri ostida Ekstragenital
kasalliklar va xomiladorlik Toshkent Abu Ali Ibn Sino nomidagi tibbiyot
nashiryoti
3.
SH. Qurbonov, A. Qurbonov To’g’ri ovqatlanish qoidalari
4.
Toshkent 2014
5.
Xotin – qizlar ensklopediyasi “O’zbekiston milliy ensklopediyasi” Davlat
ilimiy nashiryoti. 2005 141-b
6.
2019 yil 8 noyabrdagi PQ – 4513 – son “Reproduktiv yoshdagi ayollar,
homiladorlar va bolalarga ko’rsatiladigan tibbiy yordam sifatini oshirish va
ko’lamini yanada kengaytirish tog’risida” gi, Qarori. Xalq so’zi 2019 yil 10 –
noyabr, N233 (7463), 1-2 betlar, http://www.lex.uz
7.
Nutritsiologiya Shayxova Tibiyot nashriyoti matbaa uyi 2022
8.
To’g’ri ovqatlanish qoidalari Sh. Qurbonov, A. Qurbonov
9.
O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2014
10.
Sog’lom ovqatlanish – salomatlik mezoni Akademik Shavkat Ibragimobich
11.
Karimov Toshkent - <<O’zbekston>> 2015
12.
Ovqatlanish madaniyati SH. Qurbanov Toshkent 2005 yil.
