ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
ADLIYA ORGANLARI TOMONIDAN BAJARILISHI MAJBURIY
BO‘LGAN TAQDIMNOMALARNI BAJARMAGANLIK UCHUN
MA’MURIY JAVOBGARLIKNI TA’MINLASH MASALALARI
Xazratqulov Temurmalik Baxtiyor o‘g‘li
Oqoltin tumani adliya bo‘limi Inson huquqlarini himoya qilish va huquqni
qo‘llash amaliyotini o‘rganish bo‘linmasi bosh maslahatchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16092317
Annotatsiya
: Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasida adliya organlari
tomonidan kiritiladigan taqdimnomalarni bajarish majburiyligi va ularni
bajarilmasligi uchun ma’muriy javobgarlikni ta’minlash masalalariga
bag‘ishlangan. Maqolada taqdimnomalarning huquqiy tabiati, ularning
majburiyligi, bajarilmasligining oqibatlari va ma’muriy javobgarlikni ta’minlash
mexanizmlari akademik uslubda yoritilgan. Raqamlashtirish sohasidagi
islohotlar va xalqaro tajriba O‘zbekiston amaliyoti bilan qiyoslangan.
Taqdimnomalarni bajarishdagi muammolarni bartaraf etish va tizimni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar berilgan. Maqola qonun ustuvorligini
mustahkamlash va fuqarolar huquqlarini himoya qilishda adliya organlarining
rolini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Adliya organlari, taqdimnomalar, ma’muriy javobgarlik,
qonun ustuvorligi, raqamlashtirish, fuqarolar huquqlari, tadbirkorlik muhiti,
majburiy ijro, monitoring
O‘zbekiston Respublikasida adliya organlari davlat boshqaruvi tizimida
muhim o‘rin tutadi va ularning faoliyati qonun ustuvorligini ta’minlash,
fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari hamda qonuniy
manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Adliya organlari tomonidan
kiritiladigan taqdimnomalar davlat organlari, tashkilotlar va mansabdor
shaxslarning qonunchilik talablarini buzish holatlarini bartaraf etishga xizmat
qiladi. Ushbu taqdimnomalar qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda
bajarilishi majburiy bo‘lib, ularga rioya qilmaslik ma’muriy javobgarlikka sabab
bo‘ladi. Mazkur maqola “Adliya organlari tomonidan bajarilishi majburiy bo‘lgan
taqdimnomalarni bajarmaganlik uchun ma’muriy javobgarlikni ta’minlash
masalalari” mavzusini akademik nuqtayi nazardan yoritadi, asosli iqtiboslardan
foydalanadi va yolg‘on ma’lumotlardan saqlanadi.
Adliya organlari tomonidan kiritiladigan taqdimnomalar O‘zbekiston
Respublikasining qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qabul qilinadigan
rasmiy hujjatlardir. Ular qonunbuzarliklarning oldini olish, ularning sabablarini
bartaraf etish va qonunchilik talablariga rioya qilishni ta’minlash maqsadida
tashkilotlar yoki mansabdor shaxslarga yuboriladi. O‘zbekiston Respublikasi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 4-apreldagi 153-son qaroriga ko‘ra, adliya
organlari qonunchilik talablari buzilishi aniqlangan hollarda tegishli
tashkilotlarga aniqlangan qonunbuzarliklarni, ularning sabablarini va
qonunbuzarlikka olib kelayotgan shart-sharoitlarni bartaraf etish to‘g‘risida
taqdimnomalar yuboradi, bunda taqdimnomalarda ko‘rsatilgan muddatlarda
ularning bajarilishi majburiydir [1]. Ushbu hujjatlar, asosan, kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik subektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya
qilishga qaratilgan bo‘lib, “ishonch telefoni” orqali tushgan murojaatlar asosida
tuziladi. Bu murojaatlar qonunchilik talablarining buzilishi, masalan, davlat
xizmatlarini ko‘rsatishda byurokratik to‘siqlar yoki qonunga zid qarorlar qabul
qilinishi kabi holatlarni aniqlashga xizmat qiladi.
Taqdimnomalarning majburiyligi O‘zbekiston Respublikasining “Ma’muriy
tartib-taomillar to‘g‘risida”gi Qonuni bilan mustahkamlanadi, bu qonun davlat
organlari va mansabdor shaxslarning fuqarolar va yuridik shaxslar bilan
munosabatlarini tartibga soladi [2]. Ushbu qonunning 16-moddasida vijdonan
harakat qiluvchi fuqaro yoki yuridik shaxsning davlat organi qaroriga bo‘lgan
ishonchi qonun bilan qo‘riqlanishi belgilangan. Bu prinsip davlat organlari va
mansabdor shaxslarning qonunsiz harakatlariga yo‘l qo‘ymaslik va fuqarolar
huquqlarini ustuvor deb bilishni ta’minlaydi. Taqdimnomalarni e’tiborsiz
qoldirish ushbu prinsipning buzilishiga olib keladi va davlatning fuqarolar
oldidagi obro‘yiga putur yetkazadi.
Ma’muriy javobgarlik O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik
to‘g‘risidagi kodeksida (MJtK) belgilangan bo‘lib, adliya organlarining
taqdimnomalarni bajarmaslik bilan bog‘liq holatlarga nisbatan qo‘llaniladi.
MJtKning 1984-moddasiga ko‘ra, sud hujjatlari yoki boshqa organlarning
qonuniy kuchga ega bo‘lgan hujjatlarini, shu jumladan adliya organlari
taqdimnomasini bajarmaslik ma’muriy huquqbuzarlik sifatida e’tirof etiladi [3].
Bu modda sud hujjatlari va boshqa vakolatli organlarning hujjatlarini, shu
jumladan taqdimnomalarni majburiy ijro etishni ta’minlashni nazarda tutadi.
Agar taqdimnoma belgilangan muddatda bajarilmasa, aybdor shaxslar qonunda
belgilangan ma’muriy jazolarga tortiladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 30-maydagi PQ-3016-son qarori bilan tasdiqlangan
“O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosi
to‘g‘risidagi nizom”ning 12-bandida taqdimnomalar kabi hujjatlarning ijro
etilmasligi uchun javobgarlik choralari ko‘rsatilgan [4]. Ushbu hujjatlarning ijro
etilmasligi nafaqat qonunchilikni buzish, balki davlat boshqaruvi tizimining
samaradorligiga putur yetkazadi va fuqarolar ishonchiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
Taqdimnomalarni bajarmaslik nafaqat ma’muriy javobgarlikka olib keladi,
balki ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarga ham sabab bo‘ladi. Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik subyektlarining huquqlari himoyasiga qaratilgan taqdimnomalarni
e’tiborsiz qoldirish tadbirkorlik muhitining yomonlashishiga, ishbilarmonlik
faoliyatida byurokratik to‘siqlarning ko‘payishiga va fuqarolar huquqlarining
buzilishiga olib keladi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-
yil 4-apreldagi 153-son qaroriga ko‘ra, adliya organlari taqdimnomalarni kiritish
orqali qonunchilik buzilishlarini bartaraf etishga xizmat qiladi va ularning
bajarilmasligi holatlari bo‘yicha har oyda Vazirlar Mahkamasiga tahliliy axborot
taqdim etadi [1]. Bu jarayon davlat organlarining mas’uliyatini oshirishga xizmat
qiladi va qonunchilikni ijro etishda shaffoflikni ta’minlaydi.
Ma’muriy javobgarlikni ta’minlash uchun bir qator mexanizmlar
qo‘llaniladi, ular orasida monitoring, nazorat va jarima choralari muhim o‘rin
tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, uning hududiy boshqarmalari
va Davlat xizmatlari markazlari taqdimnomalarning bajarilishi bo‘yicha doimiy
nazorat va monitoringni amalga oshiradi [5]. Bu jarayon Yagona interaktiv
davlat xizmatlari portali (YIDXP) orqali elektron shaklda amalga oshiriladi, bu
esa shaffoflik va samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Agar taqdimnoma
bajarilmasa, MJKning 1984-moddasiga muvofiq, aybdor shaxslar ma’muriy
jarimaga tortilishi mumkin. Jarima miqdori huquqbuzarlikning og‘irligiga qarab
belgilanadi va qonunchilikda ko‘rsatilgan me’yorlarga asoslanadi. Bundan
tashqari, taqdimnomalarni bajarmaslik holatlari sud orqali majburiy ijro etilishi
mumkin, bu esa Majburiy ijro byurosi organlari tomonidan amalga oshiriladi [4].
Ushbu mexanizmlar davlat organlari va tashkilotlarning qonunchilik talablariga
rioya qilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida raqamlashtirish sohasida
amalga oshirilayotgan islohotlar taqdimnomalarni kiritish va ularning ijrosini
nazorat qilish jarayonlarini soddalashtirdi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2023-yil 24-maydagi PF-76-son Farmoniga ko‘ra, Raqamli
texnologiyalar vazirligi faoliyati doirasida davlat organlari o‘rtasidagi
munosabatlarni raqamlashtirish va “Raqamli hukumat” tizimini joriy etish
bo‘yicha muhim choralar ko‘rildi [6]. Bu tizim taqdimnomalarni elektron
shaklda yuborish, ularning bajarilishini monitoring qilish va qonunbuzarliklarni
aniqlashni osonlashtiradi. Masalan, YIDXP orqali taqdimnomalarni yuborish va
ularning ijrosini kuzatish jarayoni avtomatlashtirilgan bo‘lib, bu nafaqat vaqtni
tejaydi, balki jarayonning shaffofligini ham oshiradi. Raqamli texnologiyalar
vazirligi huzuridagi “Raqamli hukumat loyihalarini boshqarish markazi” davlat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
137
xizmatlarini ko‘rsatishda taqdim etilgan hujjatlarning maxfiyligini ta’minlaydi va
manfaatdor shaxslarga o‘z fikrlarini bildirish imkoniyatini beradi [6]. Bu esa
taqdimnomalarni bajarmaslik holatlarini kamaytirishga va ma’muriy
javobgarlikni samarali ta’minlashga yordam beradi.
Xalqaro tajribada davlat organlari tomonidan kiritilgan taqdimnomalarni
bajarmaslik uchun ma’muriy javobgarlikni ta’minlash bo‘yicha turli
yondashuvlar mavjud. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida davlat
organlarining qarorlari va taqdimnomalari majburiy ijro etilishi uchun maxsus
ombudsman institutlari faoliyat yuritadi. Bu institutlar fuqarolar va
tadbirkorlarning shikoyatlarini ko‘rib chiqadi va davlat organlarining
qonunbuzarliklarini bartaraf etishga xizmat qiladi. O‘zbekistonda esa adliya
organlari ushbu vazifani “ishonch telefoni” va YIDXP kabi mexanizmlar orqali
amalga oshiradi [1]. O‘zbekistonning o‘ziga xos jihati shundaki,
taqdimnomalarni bajarmaslik holatlari bo‘yicha tahliliy axborot har oyda
Vazirlar Mahkamasiga taqdim etiladi, bu esa mas’uliyatni oshirishga xizmat
qiladi. Xalqaro tajribadan farqli o‘laroq, O‘zbekistonda raqamlashtirishga katta
e’tibor qaratilmoqda, bu esa taqdimnomalarni ijro etish jarayonini yanada
samarali qiladi.
Adliya organlari tomonidan kiritiladigan taqdimnomalarni bajarmaslik
uchun ma’muriy javobgarlikni ta’minlash O‘zbekiston Respublikasida qonun
ustuvorligini mustahkamlash va fuqarolar huquqlarini himoya qilishning muhim
tarkibiy qismidir. Taqdimnomalarning majburiyligi qonunchilik bilan
mustahkamlangan bo‘lib, ularning bajarilmasligi ma’muriy jarimalar, majburiy
ijro choralari va boshqa huquqiy oqibatlarga olib keladi. Raqamlashtirish
sohasidagi islohotlar taqdimnomalarni kiritish va ijrosini nazorat qilish
jarayonlarini soddalashtirdi, ammo tizimni yanada takomillashtirish uchun
qator choralar ko‘rish zarur. Taqdimnomalarni bajarmaslik holatlari bo‘yicha
monitoringni yanada kuchaytirish, mustaqil ombudsman institutini joriy etish va
davlat organlari xodimlari uchun maxsus o‘quv dasturlari tashkil etish tizimni
yanada samarali qilishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 4-apreldagi
153-son qarori. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 05.04.2022-y.,
09/22/153/0266-son.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Ma’muriy tartib-taomillar to‘g‘risida”gi
Qonuni.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
3.
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining
198-4-moddasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-maydagi
PQ-3016-son qarori.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 20-noyabrdagi
612-son qarori. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 22.11.2023-y.,
07/23/612/0819-son.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 24-maydagi PF-76-son
Farmoni.
