ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
117
TIJORAT BANKLARIDA AKTIVLAR VA ULAR BO‘YICHA ZAXIRALAR
SHAKLLANTIRISH HAMDA HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH
Mamajonov Murodjon Davlatjon o‘g‘li
Bank kapitalini boshqarish tizimi va uning tarkibini takomillashtirish.
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
murodi.mamajonov97@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16402431
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy tezisda tijorat banklarining aktivlar portfeli
sifatini oshirish, aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlar uchun zaxiralar
shakllantirish jarayoni va bu jarayonning buxgalteriya hisobida aks ettirilish
tizimi o‘rganiladi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) muvofiq
“expected credit loss” (ECL) modelini joriy etish va bank aktivlarining risk
darajasiga mos zaxiralar shakllantirishdagi amaliy muammolar tahlil qilinadi.
Shuningdek, avtomatlashtirilgan skoring tizimlari va raqamli baholash
algoritmlarini joriy etish orqali hisob-kitoblarni aniq yuritish imkoniyatlari
asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
aktivlar sifati, zaxiralar, kredit risklari, ECL modeli, buxgalteriya hisobi,
tijorat banki, aktivlarni baholash, IFRS 9, skoring tizimi, moliyaviy barqarorlik
Abstract: This scientific thesis studies the process of improving the quality
of the asset portfolio of commercial banks, the formation of reserves for possible
losses on assets, and the system of reflection of this process in accounting. The
practical problems of introducing the “expected credit loss” (ECL) model in
accordance with International Financial Reporting Standards (IFRS) and
forming reserves corresponding to the risk level of bank assets are analyzed.
The possibilities of accurate calculations through the introduction of automated
scoring systems and digital assessment algorithms are also substantiated.
Keywords:
asset quality, reserves, credit risks, ECL model, accounting, commercial
bank, asset valuation, IFRS 9, scoring system, financial stability
Tahlil va natijalar (esse ko‘rinishida)
Tijorat banklari moliyaviy vositachilik vazifasini bajarar ekan, ularning
asosiy faoliyati aktivlarni, ayniqsa kreditlar shaklidagi aktivlarni samarali
boshqarishga bog‘liqdir. Aynan shu nuqtai nazardan, aktivlarning sifati va ular
bo‘yicha zaxiralar shakllantirish tizimi banklar moliyaviy barqarorligining asosiy
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston tijorat banklarining amaliyotini
o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda aktivlar hajmi izchil ortib
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
118
borayotgan bo‘lsa-da, ularning sifati va ularni riskdan himoyalash
mexanizmlarida muayyan muammolar saqlanib qolmoqda.
Birinchidan, aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarga qarshi zaxira
shakllantirishda hali ham konservativ va passiv yondashuv ustunlik qilmoqda.
Ko‘pgina banklar hanuzgacha kredit to‘lovining muddati o‘tganidan keyin zaxira
ajratishni boshlaydilar, bu esa xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS 9)
talablariga zid ravishda "expected loss" modelining to‘liq joriy etilmaganligini
ko‘rsatadi. Bu holat o‘z navbatida risklarni oldindan baholash va boshqarish
imkoniyatlarini cheklaydi. Masalan, ayrim banklarda faqat 30 kundan ortiq
muddatli kechikkan kreditlar uchun zaxira ajratilayotgan bo‘lsa, ilg‘or xorijiy
amaliyotlarda esa kredit berilgan ilk kundan boshlab prognozlangan
yo‘qotishlar inobatga olinadi.
Ikkinchidan, aktivlar sifati bo‘yicha banklar kesimida tafovutlar juda katta.
Ayrim banklarda kredit portfeli asosiy daromad manbai bo‘lsa-da, bu kreditlar
juda past darajada diversifikatsiyalangan va risk baholash tizimi kamchiliklarga
ega. Bu holat zaxira hisobini yuritishda ham o‘z aksini topadi. Zaxiralar odatda
umumiy aktivlar tarkibida emas, balki xarajatlar sifatida aks ettirilgan bo‘lib, bu
bankning real moliyaviy holatini to‘liq namoyon etmaydi. Yevropa banklarida
esa zaxiralar alohida balans satrida ajratilgan bo‘lib, bu nafaqat shaffoflikni
oshiradi, balki investorlar va regulyatorlar uchun qulay tahliliy muhit yaratadi.
Uchinchidan, mavjud zaxira shakllantirish tizimida inson omiliga tayanish
yuqori bo‘lib, bu esa xatoliklar xavfini kuchaytiradi. Banklarda qarzdorlar
reytingi, to‘lov tarixi, iqtisodiy faoliyat sohasi va boshqa mezonlar asosida
avtomatlashtirilgan baholash tizimlari to‘liq joriy etilmagan. Natijada kredit
riskini aniq baholash, ehtimoliy yo‘qotishlar hajmini hisoblash va zaxira ajratish
bo‘yicha qarorlar subyektiv tus olmoqda. Bu esa turli banklar o‘rtasida bir xil
riskli aktivlarga nisbatan turlicha yondashuvlarga sabab bo‘lmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Markaziy bank tomonidan umumiy nazorat va
tavsiyalar mavjud bo‘lsa-da, zaxiralar shakllantirishda banklar uchun yagona
algoritm yoki risk-metrika mavjud emas. Bu esa sektorda notekislik va
baholashdagi noaniqliklarga olib keladi. Shu bois, zaxiralarni shakllantirish
jarayonida Markaziy bank tomonidan stress-testlar natijasiga asoslangan
normativ ko‘rsatkichlar joriy etilishi dolzarbdir.
Statistik ma’lumotlarga e’tibor qaratilsa, 2024-yil yakuniga kelib,
O‘zbekiston banklarining umumiy kredit portfeli 530 trillion so‘mdan oshgan
bo‘lsa, ularning atigi 3,6% miqdorida zaxira ajratilgan. Holbuki, ko‘plab
rivojlangan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 6–8% atrofida bo‘lib, bu nafaqat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
119
ehtiyot chorasi sifatida, balki regulyatorlar oldidagi majburiyatni bajarishning
ham bir shakli hisoblanadi.
Natijaviy jihatdan olib qaraganda, banklar uchun zaxira shakllantirish
shunchaki regulyativ talab emas, balki aktivlarni xavfsiz saqlash va investitsiya
salohiyatini barqarorlashtirish vositasidir. Zaxira mexanizmi mukammal
ishlamagan sharoitda har qanday iqtisodiy tebranish bank kapitaliga bevosita
zarba berishi mumkin. Ayniqsa, geosiyosiy xavflar, inflyatsiya bosimi yoki
valyuta tebranishlari kuchaygan paytlarda bu xavf keskin ortadi.
Shunday qilib, bank aktivlarini samarali boshqarish va ular bo‘yicha
zaxiralarni aniq va xalqaro talablarga muvofiq yuritish orqali nafaqat moliyaviy
hisobotlarning shaffofligi ta’minlanadi, balki tijorat banklarining moliyaviy
salohiyati ham mustahkamlanadi. Yagona baholash tizimi, raqamli skoring
mexanizmlari, real vaqtli risk monitoring va IFRS 9 talablarining to‘liq joriy
etilishi – bu yo‘nalishdagi ustuvor vazifalardan biridir.
Xulosa (esse ko‘rinishida)
Tijorat banklarining moliyaviy sog‘lomligi va barqarorligi, avvalo, ularning
balansida aks etgan aktivlarning sifati va ular bilan bog‘liq risklarni qanday
boshqarishiga chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, kredit portfeli bo‘yicha
ehtimoliy yo‘qotishlarga qarshi shakllantiriladigan zaxiralar mazkur jarayonning
ajralmas qismini tashkil etadi. Bugungi kunda O‘zbekiston tijorat banklari
faoliyati tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, aktivlar bo‘yicha zaxiralar shakllantirish
amaliyoti hali ham to‘liq xalqaro talablar darajasida emas. Ko‘pgina banklarda
“expected credit loss” (ECL) modelining to‘liq joriy etilmaganligi, zaxiralarning
alohida va shaffof ko‘rinishda hisobda yuritilmasligi, hamda risk baholashning
avtomatlashtirilmagan tizimlarga tayanganligi asosiy muammolar sirasiga
kiradi.
Amaliyotda zaxira shakllantirish ko‘p hollarda faqat qarzdorlik yuzaga
kelganidan keyingina amalga oshiriladi. Bunday yondashuv esa kredit riskini
oldindan prognoz qilish imkoniyatini pasaytiradi va bank kapitaliga bevosita
tahdid tug‘diradi. Holbuki, xalqaro amaliyotda kredit ajratilganilk bosqichdayoq
uning potentsial risk darajasi baholanadi va ehtimoliy yo‘qotishlar uchun zarur
zaxira miqdori aniqlanadi. Bu esa banklar faoliyatining barqarorligini
ta’minlashda muhim omil sifatida xizmat qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekistondagi tijorat banklari o‘rtasida
zaxira shakllantirishda bir xillik yetishmaydi. Har bir bank o‘z ichki siyosatiga
ko‘ra baholash uslubiyatini tanlagani bois, sektor miqyosida solishtiriladigan va
ishonchli ko‘rsatkichlar mavjud emas. Bu esa nafaqat raqobatbardoshlik, balki
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
makroiqtisodiy barqarorlikka ham ta’sir ko‘rsatadi. Shunday ekan, Markaziy
bank tomonidan yagona baholash mezonlari asosida zaxira shakllantirish
amaliyotini standartlashtirish zarurati kundek ravshan bo‘lib bormoqda.
Yana bir muhim jihat — zamonaviy axborot texnologiyalari va raqamli
tizimlarning ushbu sohada yetarlicha joriy etilmagani. Skoring tizimlarining
to‘liq avtomatlashtirilmaganligi, qarzdorlarning risk darajasi bo‘yicha obyektiv
va tezkor baho berish imkoniyatini kamaytiradi. Bu esa zaxira miqdorining real
holatga mos ravishda shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Inson omiliga haddan
ziyod tayanilgan holatlar esa moliyaviy hisobotlarda xatoliklar, noto‘g‘ri risk
bahosi va natijada noto‘g‘ri boshqaruv qarorlarini keltirib chiqarishi mumkin.
Mazkur holatlarni inobatga olgan holda, tijorat banklarida aktivlar va
zaxiralar hisobini takomillashtirish yo‘lida bir nechta muhim strategik
yo‘nalishlar belgilandi. Jumladan, zamonaviy risk-modellar asosida aktivlarni
baholashni yo‘lga qo‘yish, IFRS 9 talablariga muvofiq ECL modelini to‘liq joriy
etish, buxgalteriya va boshqaruv hisobotlarida zaxiralarni shaffof va alohida
ko‘rsatish tizimini yaratish zarur. Shuningdek, raqamli skoring tizimlarini keng
joriy etish va inson omilining ta’sirini minimal darajaga tushirish orqali
avtomatlashtirilgan va obyektiv baholash muhitini shakllantirish lozim.
Xulosa qilib aytganda, banklarda aktivlar va ular bo‘yicha zaxiralar
hisobining mukammalligi nafaqat alohida moliyaviy institutning, balki butun
bank sektorining ishonchliligi, barqarorligi va taraqqiyotiga bevosita ta’sir
qiladi. Ushbu sohadagi takomillashtirishlar orqali bank tizimi ichki xavflarni
kamaytirish, investitsiya muhitini mustahkamlash va xalqaro moliyaviy tizimlar
bilan integratsiyani chuqurlashtirish yo‘lida muhim yutuqlarga erisha oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Basel Committee on Banking Supervision. (2023). Credit Risk and
Expected Loss Estimation: Guidelines for Banks. Bank for International
Settlements.
2.
IFRS Foundation. (2020). IFRS 9 Financial Instruments: Implementation
Guidance. London: IFRS Foundation.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024). Tijorat banklari faoliyati
bo‘yicha statistik sharh. Toshkent.
4.
Karimov, A. (2021). “Tijorat banklarida aktivlar sifati va kredit risklarini
baholash”, Moliyaviy tadqiqotlar jurnali, 3(2), 48–55.
5.
Shukurov, M. (2020). “Bank aktivlarini boshqarishda ehtimoliy
yo‘qotishlar uchun zaxira shakllantirish”, Bank ishi, 4(1), 22–29.
6.
Deloitte. (2021). IFRS 9 Implementation Challenges and Global Practices.
Deloitte Insights Report.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
121
7.
KPMG. (2022). Provisioning Practices in Emerging Markets: ECL Modeling
and Challenges. Global Banking Review.
8.
European Banking Authority. (2021). Guidelines on Credit Risk Mitigation
and Loan Loss Provisions under IFRS 9. EBA Publications.
9.
Akramov, B. (2023). “Banklarda zaxiralarni shakllantirishda xalqaro
standartlar talablari”, Iqtisodiyot va moliya, 5(3), 33–41.
10.
EY Uzbekistan. (2022). Tijorat banklari uchun IFRS 9 bo‘yicha metodik
qo‘llanma. Toshkent: EY.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2023). Buxgalteriya hisobi va
moliyaviy hisobot standartlari bo‘yicha tavsiyalar. Toshkent.
12.
World Bank. (2020). Risk-Based Supervision and Loan Loss Provisioning
in Developing Countries. Washington, D.C.
13.
Qodirov, S. (2021). “Bank risklarini baholashda avtomatlashtirilgan
skoring tizimlarining roli”, Raqamli iqtisodiyot va moliya, 2(4), 17–24.
14.
PricewaterhouseCoopers (PwC). (2021). Expected Credit Loss Modeling:
Best Practices and Insights from Global Banks. PwC Reports.
15.
IMF. (2022). Ensuring Financial Stability Through Provisioning and Risk
Management. International Monetary Fund Working Paper.
