ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
91
X.DÁWLETNAZAROV SHIǴARMALARINDA STILISTIKALIQ
FIGURALARDIŃ QOLLANILIW ÓZGESHELIGI
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16611249
Annotaciya
: Bul maqalada Qaraqalpaq xalıq shayırı Xalila Dáwletnazarov
shıǵarmalarındaǵı kórkem súwretlew usılları úyrenilip shıǵıldı. Stilistikalıq
figuralardıń ritorikalıq qaratpa, soraw, aliteraciya, epifora, onomatopiya
túrlerine ayrıqsha toqtap ótildi. Olarǵa túsinikler berilip, mısallar menen
dálillendi.
Gilt sóz:
poeziya, kórkemlew sáwretlew usılları, stilistikalıq figuralar,
ritorikalıq qaratpa, soraw, aliteraciya, epifora, onomatopiya.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются художественные
приемы в произведениях каракалпакского народного поэта Халила
Давлатназарова. Особое внимание было уделено таким стилистическим
фигурам, как риторическое обращение, вопрос, алитерация, эпифора и
ономатопия. Им были даны разъяснения и обоснованы примерами.
Ключевые слова:
поэзия, художественные приемы, стилистические
фигуры, риторическое обращение, вопрос, алитерация, эпифора,
ономатопия.
Abstract.
This article examines the artistic techniques found in the works
of the Karakalpak folk poet Khalila Dawletnazarov. The types of stylistic figures
such as rhetorical address, question, alliteration, epiphora, and onomatopoeia
were specifically discussed. They were given explanations and illustrated with
examples.
Keywords:
poetry, artistic devices, stylistic devices, rhetorical address,
question, alliteration, epiphora, onomatopoeia.
Qálegen kórkem shıǵarmada avtor óziniń dúńyaǵa kózqarası, oy-pikirleri
negizinde belgili bir ideyalardı alǵa qoyadı. Ol óziniń usınday ideyalıq
maqsetlerine sáykes túrde turmıslıq waqıyalardı ózinshe juwmaqlastırıw
jolların, kórkem súwretlew usılların tańlawı kerek. Súwretlew usılları yamasa
kórkem figuralar emotsional tásirsheńlikke erisiw maqsetinde qollanılatuǵın
ayrıqsha stilistikalıq birlikler bolıp esaplanadı. Tildiń tek leksikalıq
imkaniyatlarınan ǵana emes, al sintaksislik imkaniyatlarınan da sheber
paydalana biliw kórkemlikke erisiwdiń tiykarǵı shártlerinen esaplanadı.
Kórkem shıǵarmada, ásirese, lirikada kórkem súwretlew usıllarınıń
shıǵarma
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
92
mazmunın jetkeriwdegi xızmeti ayrıqsha. Shayırlar insan ruwxıy áleminiń
hár qıylı keshirmelerin kórkem súwretlew usıllarınıń járdeminde
sáwlelendiredi. Kórkem súwretlew usılları ishki forma kórkemligin támiyinlep,
shıǵarmanıń emotsional tásirsheńligin arttıradı
Shıǵarmada formanıń mazmundı jetkeriw xızmeti kórkem súwretlew
usılları arqalı da ámelge asırıladı. Súwretlew usılları járdeminde kórkem sóz
sheberi óziniń aytajaq pikirine ayrıqsha máni beriwge, oǵan ayrıqsha salmaq
taslawǵa erisedi.Lirikalıq keshirmelerdi, turmıslıq, jámiyetlik hám tábiyiy
hádiyselerdi kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıw jolları, usılları súwretlew usılları
bolıp esaplanadı.
Troplar degende, biz paydalanılǵan sózlerdiń, sóz dizbekleriniń hám pikir-
túsiniklerdiń awıspalı, kóshpeli, obrazlı basqa mánige iye bolıwın túsinemiz. Al
figuralarda bolsa gáplerdiń, sóz dizbekleriniń, qatarlardıń avtor tárepinen qalay
dúzilgenligin, sózlerdiń qalay jaylastırılǵanlıǵın, qaytalanıwların, jupkerlesip
keliwlerin, mánilik jaqtan qarama-qarsı qoyılıwların túsinemiz[3].
Stilistikalıq birliklerge inversiya, antiteza, assonans,aliteraciya, parallelizm,
onomatapeya,ritorikalıq qaratpa, soraw hám úndew sıyaqlı túrler kiredi.
Q
obız zárenshesi- Dárbent torılǵan,
Q
amalshań siltense muń-dárt orılǵan,
Q
araqalpaqsha naqıl-maqal qarıǵan,
Sózlerińnen seniń,Jumabay aǵa!
J
úrekten oq
j
eseń,
j
oqdır shıpası,
J
anıńdı sızlatar hazarı
j
aman,
J
alǵan, biymanidey tirilik mına,
Ólim-
j
itiminen
j
úrseń de aman [7.18].
Bul qatarlarda alitiraciya qubılısı menen qosa ritorikalıq úndew
qollanılǵan. Ritorikalıq úndew qubılıslardı emotsional sáwlelendiriw ushın
sezim-tuyǵılarǵa qurılǵan úndew gápler. Bunda tańlanıw, quwanısh, shadlanıw
yaki ǵázepleniw, qáhárleniw sıyaqlı sezimler beriledi. Ritorikalıq sorawlar
járdeminde avtor kóbinese sezim-tuyǵılardı tábiyiy halında, tasqınlı beriwge
erisedi
Epifora.
Kórkem teksttiń seslik dúzilisi kópshilik jaǵdaylarda seslik
qaytalawlar arqalı kórinedi. Seslik qaytalawlar súwretlenip atırǵan obyektti
(adam, waqıya, peyzaj h.t.b.) yamasa ishki sezimlerdi kórkemlep beriwde úlken
orın tutadı. Mısalı, qosıq qatarlarınıń aqırındaǵı uyqaslar seslik qaytalawdıń bir
túri. Seslik qaytalawdıń bunday túrin ilimde epifora dep ataydı. Epiforalar qosıq
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
93
tekstiniń qulaqqa jaǵımlı esitiliwin táminleydi hám onıń kórkemligin arttıradı.
Mısalı:
Bayaǵı aǵıslı suwlarıń
qayda
,
Moynı bir gez appaq quwlarıń
qayda
,
Bizlerdi ana bop tuwǵanıń
qayda
?...
Mehribanım, dártli Ámiwdaryamsań [7.136]
Zamanım keldi dep aǵıwda
ediń
,
Baxıt shıraqların jaǵıwda
ediń
,
Bizge ana bolıp baǵıwda
ediń
,
Ullıǵı menen ismi járiyasań [7.136].
Bul qatarlarda qayda, ediń sózleri gáptiń aqırında hár qatarda
qaytalanıp kelip epiforanı dúzip kelgen.
Ritorikalıq soraw juwap talap etilmeytuǵın soraw gápler bolıp, kórkem
shıǵarmada qaharmanlardıń sezim-tuyǵıların, keypiyatın tásirli sáwlelendiriwge
qaratılǵan boladı. Ritorikalıq soraw tiykarınan tastıyıqlaw mazmunına iye bolıp,
ondaǵı soraw intonatsiyası tek emotsional dıqqattı payda etiw wazıypasın
atqaradı. Ritorikalıq soraw avtordıń oz qaharmanına, yaki oqıwshıǵa sorawı
túrinde beriledi.
«Hesh kimnen qarızsız baratırman»–dep,
Hási bolmadım ba?!
Kewil emes jám [7.18].
Bul qatarlarda ritorikalıq soraw qollanılǵan. Juwap talap etpeydi hám
juwabı tek shayırdıń ózine ǵana málim.
Onomatopeya – (gr. Onomatopoeia – atama jasaw; onoma, onyma – ism, at,
atama+paieo – jasayman) – haywanlardıń, quslardıń ses shıǵarıwına baylanıslı
eliklewishlerden sóz jasaw. Mısalı, shúyik-shúyik (shúykildi).
Onomatopeya – poetikalıq sóylemde – qosıq qatarlarında yamasa prozadaǵı
seslik hádiyselerge kórkemlik tárepten eliklew usılı [5].
X.Dáwletnazarov lirikanıń úsh tipine (peyzaj lirikası, intim lirikesı,
meditative lirika) tiyisli qosıqlardı dástúriy (barmaq – sillabika) formada, erkin
hám nasrıy qosıq formalarında dóretiwshilik etedi. Sonday-aq, shayır
lirikasındaǵı formalıq izlenislerge kórkem til máselesi de, atap aytqanda kórkem
fonetikalıq qubılıslar esaplanǵan onomatopeyalar (seslik elilklewler) de kiredi.
X.Dáwletnazarov óz qosıqlarında onomatopeyalardı sheberlik penen qollana
alǵan. Buǵan shayırdıń kóplegen qosıqlarınan mısal keltiriw múmkin. Atap
ayqanda, onıń «Muzalar» dep atalǵan qosıǵınan mısal keltirsek:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
94
Qız tuyǵısı kibi muzalar,
Júregime siń
shımbır-shımbır
[7.67].
Shayırdıń bul qosıǵında berilgen
shımbır-shımbır
onomatopeyası suwǵa
qanday da bir zat túsiwi nátiyjesinde payda bolǵan seske eliklew. Shayır lirikalıq
qaharmannıń júregin suwǵa megzetse, al qız tuyǵısın suwǵa túsken zattıń sesti
arqalı ashıp bergen. Qosıq intim lirikaǵa tiyisli bolıp, onda tikkeley seske
eliklewden payda bolǵan onomatopeya qollanılǵan. Shayır lirikalıq qaharman
sıpatında ashıq jigit obrazında óz súygen yarınıń hárbir háreketine ashıq
ekeniligin ayqın súwretlengen. Shımbır-shımbır sózi, kóbinese, suwdıń sesine
eliklense, shayırdıń ashıq yarına bolǵan muhabbatı onıń júregine aqqan suw
sıyaqlı aǵısın, muhabbatınıń aqqan suwday minsiz, taza ekenligin simvollıq
mánide sáwlelendirip bergen. Sonday-aq:
Qız oyansa,
Túymeler
jıń-jıń…
Burımları belin qushadı.
Qanatları
sıp-sıplap,
quwdıń –
Misli ózi bolıp ushadı.
Tuyǵıları bawraydı jılwa,
Jalt etedi misli jıldırım.
Diz búgedi, patsha da, qul da,
Esitkende
sıńǵır-sıńǵırın
[7.75].
Bul shayırdıń “Jılwa” dep atalǵan qosıǵı bolıp, onda da birneshe
onomatopeyalar paydalanılǵan. Máselen, jıń-jıń sózi kiyimleridiń túymesiniń bir-
birine tiyiwi nátiyjesinde payda bolǵan ses bolıp, tikkeley seske eliklew
nátiyjesinde payda bolǵan onomatopeya; sıp-sıplap sózi qustıń qanatlarınıń bir-
birine tiyiwi nátiyjesinde payda bolǵan seske aytıladı hám atlıqlasqan
feyillerden payda bolǵan onomatopeya.
Sıńq-sıńq
kúlip aqqan bulaqtıń sesti,
Esleter bota kóz sol názálimdi [7.44].
Shayırdıń qosıǵında sıńq-sıńq onomatopeyası qollanılǵan. Bunda tikkeley
seske eliklewden payda bolǵan onomatopeya qollanılǵan. Bul intim lirikasına
kiredi shayır qızdıń portretin onomatopeyalar arqalı sheber súwretlegen. Bunda
qız balanıń sulıw kúlkisiniń sesti bulaqtıń sıldırlap aqqan sestine kóshilrilgen.
Bul arqalı shayır qız balanıń móldir suwınday tınıq, taza qálbin hám sol qálipge
ashıq yardıń gózzal sezimlerin jetkerip bergen.
Boyıma sen shırmatılasań,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
95
Essiz ǵana súyetuǵınday.
Sóytseń de, –
Tek,
ah urasań,
Júrekgeneń kúyetuǵınday… [7.123].
«Tek, «Ah» urasań! » qosıǵında ah onomatopeyası adamnıń qıyın jaǵdayda
qalǵanında payda bolatuǵın ishki emociyalardı usı tańlaq sóz arqalı beredi hám
kórkem etip oqıwshıǵa jetkeredi. Bul tikkeley seske eliklewden payda bolǵan
onomatopeya bolıp, bunda ishki emociya basım. Qosıq verlibr formasında
jazılǵan bolıp, mazmunı boyınsha intim lirikaǵa kiredi.
«Qara kól»den súzgende balıq,
Tóbemizde
shırlar
digildik [7.77].
Bul qosıǵında qollanılǵan shırlaw onomotapeyası eki túrli mániste
qollanılǵan: 1) Sayraw mánisinde; 2) Kúyip pisiw, qanday da bir jaǵdayǵa
baylanıslı adamnıń sol zatqa ishten ashınıw sezimin boldiredi. Bunda da tikkeley
seske eliklewden payda bolǵan onomatopeya qollanılǵan bolıp, azamatlıq
lirikaǵa mısal boladı. Qosıqta dostısı menen tuwılǵan awılına barǵan lirikalıq
qaharmannıń tilinen, dáslebinde, tábiyattıń sulıwlıǵın súwretlenip, bul
súwretlewler arqalı watansúyiwshilik sezimleri tartımlı beriledi.
Jerdiń siynesi de bosay baslaydı…
Ǵawqıldasıp
, —
Jalańbaslanıp, quyashqa,
Dıyqanlar yoshlanıp qádem taslaydı [7.77].
“Muhabbat” qosıǵında ǵawqıldasıw onomatopeyası adamlardıń kópshilik
bolıp jiynalǵanda payda bolǵan shawqımdı beriw ushın qollanılǵan. Qosıq erkin
qosıq formasında dóretilgen bolıp, bunda qollanılǵan onomatopeya atlıqlasqan
feyilden jasalǵan. Bul súwretlew lirikasına tán qosıq bolıp, erte báhárdegi
miynet procesi, bunda adamlardıń aq kókirekligi qosıqtıń tıykarǵı teması bolıp
tabıladı.
Aspanda pál-pállep,
Zuwlap
,
Qalqıǵan,
Quslar qurar edi oyın bazarın [7.77].
Bul qosıq qatarlarında qollanılǵan
zuwlaw
onomatopeyası quslardıń
háreketin beriwdi názerde tutqan. Qosıqta qollanılǵan onomatopeyalar
atlıqlasqan feyillerden jasalǵan bolıp, túbiri zuw sózinen kelip shıqqan.
Juwmaqlastırıp aytqanda, X.Dáwletnazarov lirikası óziniń názikligi,
sezimlerdi tásirsheń jetlerip beriwi, kórkemligi, kótergen teması, probleması
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
96
menen basqa shayırlardıń lirikasınan ajıralıp turadı. Shayır lirikasında
qollanılǵan stilistikalıq figuralar bolsa qosıqlarda obrazlılıqtı arttırıp,
kórkemlikti támiyinleydi. Shayır lirikasında ásirese, intim lirikasında avtor
lirikalıq qaharman qálbiniń názik tarların shertiwde súwretlew usılları ónimli
hám sheber paydalanılıp, shayır qosıqlarınıń kórkemlik qunın asıradı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Da'wletov A. Til bilimi ti'ykarları. -No'kis: Bilim , 2007. 276 б.
2.
Бердимуратов Е. Хәзирги заман қарақалпақ лексикологиясы . –
Нөкис: Вилим, 1994.-B.25,
3.
Dosimbetova
A.
Ádebiyatta
kórkemlew
quralları.
Nókis,
«Qaraqalpaqstan», 2017, 62.
4.
Pirniyazova A., Saydullaeva D. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. -Tashkent :
Tafakkur avlodi ,2020. 120 б
5.
Саримсoқов Б., Ҳотамов Н. Адабиётшунослик терминларининг русча-
ўзбекча изоҳли луғати. – Тошкент. Ўқитувчи, – В. 218.
6.
Дәўлетназаров Х. Әлўидағ муҳаббат, әлўидағ. – Нөкис: Арал, 1993, 120
б.
7.
Дәўлетназаров Х. Дос болыў ҳәммениң қолынан келмес…– Нөкис:
Қарақалпақстан, 1994, 124 б
8.
Дәўлетназаров Х. Хат. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1980, 115 б
