ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
9
SUG‘ORILADIGAN YERLAR UNUMDORLIGINI OSHIRISHDA SUV
RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI IQTISODIY
TAHLIL QILISH (QASHQADARYO VILOYATI MISOLIDA)
Bazarov Sanjar Safarovich
Qarshi davlat texnika universiteti Iqtisodiyot fakulteti tyutori
https://doi.org/10.5281/zenodo.16537359
Annotatsiya:
Maqolada Qashqadaryo viloyatida sug‘oriladigan yerlarning
unumdorligini oshirishda suv resurslaridan foydalanish samaradorligini
iqtisodiy jihatdan tahlil qilish masalalari yoritilgan. Unda mavjud muammolar,
resurslar sarfi va hosildorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik, tomchilatib sug‘orish
texnologiyalarining iqtisodiy afzalliklari tahlil etilgan. Tadqiqotda statistik
ma’lumotlar, fermer xo‘jaliklari ko‘rsatkichlari va iqtisodiy modellardan
foydalanilgan. Yakunda samaradorlikni oshirish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
sug‘oriladigan yerlar, suv resurslari, samaradorlik, iqtisodiy
tahlil, hosildorlik, tomchilatib sug‘orish, Qashqadaryo.
Suv resurslaridan samarali foydalanish O‘zbekiston uchun eng muhim
agrar-iqtisodiy
vazifalardan
biridir.
Respublikamizda
sug‘oriladigan
dehqonchilik asosiy ishlab chiqarish modeli bo‘lib, jami ekin maydonlarining
80% dan ortig‘i sun’iy sug‘orish tizimlariga tayanadi. Shu sababli, suv taqchilligi
va isrofi masalasi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy xavf darajasiga aylanmoqda.
Qashqadaryo viloyatida mavjud suv resurslarining asosiy qismi
Qashqadaryo daryosi, Eronsoy, Kafrun va meliorativ tizimlarga bog‘liq. Viloyatda
yiliga 3,2 mlrd m³ dan ortiq suv qishloq xo‘jaligi ehtiyojlariga yo‘naltiriladi.
Ammo resurslar sarfi samaradorligi past, suv yo‘qotishlarining yuqoriligi, yerni
sho‘rlanishi va ekin hosildorligining hududlararo tafovutlari mavjud.
Tadqiqotda quyidagi metod va yondashuvlar qo‘llanildi:
Statistik tahlil:
2019–2023 yillarga oid suv sarfi, hosildorlik va yer
unumdorligi bo‘yicha rasmiy ma’lumotlar tahlil qilindi;
Ko‘rsatkichlar tahlili:
Suv sarfi samaradorligi (S³), suvga nisbatan
hosildorlik (kg/m³), sof foyda rentabelligi (R) hisoblab chiqildi;
Empirik tahlil:
20 ta fermer xo‘jaligida tomchilatib va an’anaviy
sug‘orish usullari o‘rtasida iqtisodiy natijalar solishtirildi;
Komparativ yondashuv:
Qashqadaryo viloyatining Kasbi, Nishon
va Yakkabog‘ tumanlari o‘rtasida tahlil olib borildi;
SWOT tahlil:
suv resurslaridan foydalanishdagi kuchli va zaif
tomonlar, imkoniyatlar va tahdidlar baholandi.
Suvdan foydalanish samaradorligi ko‘rsatkichlari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
10
Ko‘rsatkichlar
An’anaviy
sug‘orish
Tomchilatib
sug‘orish
Hosildorlik
(ts/ga,
paxta
bo‘yicha)
Sof foyda (mln so‘m/ga)
Suvga
nisbatan
hosildorlik
(kg/m³)
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 1 m³ suv uchun hosil miqdori tomchilatib
sug‘orishda 2,5 baravar yuqori. Suv tejamkor texnologiyalar joriy etilgan
xo‘jaliklarda xarajatlar 12-15% kamaygan, hosildorlik esa 25-30% oshgan.
Qashqadaryo viloyatida suvdan foydalanish samaradorligi past bo‘lishining
asosiy sabablari:
Eskirgan beton ariqlar va ochiq suv yo‘llarida 30–35% suv
yo‘qotilishi;
Yerni notekis va o‘zboshimcha sug‘orish rejimlari;
Gidrotexnik vositalar va o‘lchov qurilmalarining yetishmasligi;
Tomchilatib sug‘orish texnologiyalarining ommaviy emasligi;
Fermerlarning resurslar ustidan nazorat mexanizmlarining
kuchsizligi.
SWOT tahlil natijalari:
Kuchli tomonlar:
Davlat tomonidan suv tejamkor texnologiyalarga subsidiya
ajratilishi;
Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish bo‘yicha milliy strategiyalar
mavjudligi.
Zaif tomonlar:
Fermerlarning texnik savodxonligi pastligi;
Servis xizmati va infratuzilmaning zaifligi.
Imkoniyatlar:
Xalqaro donorlar (FAO, UNDP) texnik yordam dasturlari;
Suvni raqamli nazorat qilish tizimlarining mavjudligi (AgroWater
sistemasi).
Tahdidlar:
Iqlim o‘zgarishi va qurg‘oqchilik xavfi;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
11
Suv zaxiralarining yilma-yil kamayishi.
Xulosa va takliflar:
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Qashqadaryo viloyatida
suv resurslaridan foydalanish samaradorligi ancha past darajada qolmoqda. Shu
bilan birga, tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini keng joriy etish orqali:
Yerni unumdorligi 30% gacha ortadi;
Suv sarfi 40–50% gacha kamayadi;
Suvga nisbatan hosildorlik 2 barobarga ortadi;
Sof foyda va rentabellik ko‘rsatkichlari sezilarli oshadi.
1.
Sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish uchun davlat-xususiy
sheriklik asosida loyiha va infratuzilmalarni moliyalashtirish.
2.
Fermerlar uchun AgroWater, AgroIQ, e-Agro platformalari orqali
raqamli nazorat va ta’lim tizimlarini kengaytirish.
3.
Suvdan foydalanish samaradorligini baholovchi indikatorlar asosida
rag‘batlantirish tizimini joriy etish.
4.
Har bir tumanda “Suv tejamkor texnologiyalar markazi” tashkil
etish.
Iqlim xavfsizligini inobatga olgan holda ekinlarni differensial sug‘orish
rejimlariga o‘tkazish..
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–465-son Qarori, 2024 yil 30
dekabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–344-son Qarori, 2024 yil 30
sentabr.
3.
FAO. (2022). Agricultural Value Chains Development in Central Asia.
4.
UNDP Uzbekistan. (2023). Agro-processing and Rural Economic
Empowerment.
5.
OECD. (2021). Value Chains and Rural Transformation in Emerging
Economies.
6.
Rustamov N.M. (2021). Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash
iqtisodiyoti.
7.
Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlari, www.agro.uz
8.
AgroIQ raqamli platformasi, www.agroiq.uz
9.
Davlat statistika qo‘mitasi: “Qishloq xo‘jaligi sohasi statistik sharhi”, 2020–
2024.
