ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
183
АNGREN KOʻMIR KONIDАGI ISSIKLIK ELKTIRА
STАNSIYАLАRIDАGI KULNI KАYTА ISHLАSH TEXNАLOGIYАSI.
Almatov I.M.
Xatamov G‘.A.
Suvanov F.R.
“Mineral resurslar insitituti” Analitik tadqiqotlar markazi
(E-mail: gayratxatamov06r@gmail.com)
https://doi.org/10.5281/zenodo.16524371
Hozirgi kunda ilmiy-texnik taraqqiyot tabiy resurslar istemolining shiddatli
usishi bilan bir vaqtda ishlab chiqarish chiqindilarining koʻpayishiga sabab
boʻlmoqda va bu chiqindilardan oqilona foydalanish unumli ishlab chiqarish,
atrof muhitni himoya qilish va texnogen chiqindilardan foydalanish sohasida
yangi qayta ishlash usullari bilan zich holatda bogʻlangan.
Yana bir jahon muammolaridan biri boʻlib konchilik sanoati chiqindilarini
va qattiq yoqilgʻilarni yoqishidan hosil boʻlgan kullarini qayta ishlash
hisoblanadi. Bir tomondan sanoat chiqindilarini maʻlum miqdorda qimmatbaho
va rangli metallardan tashkil topgan hamda qazib olish, transportda tashish va
maydalash talab etilmasligi qayta ishlashni arzonlashtirsa, ikkinchi tomondan
sanoat chiqindilari ulkan maydonlarni egallagan chiqindi omborlariga taxlanib,
atrof muhitni oʻzgarishiga xavf solmoqda [1].
Tadqiqot obʻektlari – Angren koʻmir konining va Yangi-Angren IESlarida kul
va shlak chiqindilarining toʻplanish hajmlarini tahlil qilish.
Ish davomida Koʻmir yoqadigan issiqlik elektr stansiyalarining ishlashi
jarayonida koʻp miqdorda kul va shlak chiqindilari (ASW) hosil boʻladi. Adabiy
manbalarga koʻra, koʻpchilik IESda yoqilgʻi 1200-1600
0
C haroratda yonish
kamerasida kukun holatida yoqiladi. Shu bilan birga, yonmaydigan mineral
birikmalarning aksariyati oʻziga xos yuzasi 200-350 m
2
/ kg va oʻlchami 5-100
mkm boʻlgan chang shaklida chiqariladi, pechlardan tutun gazlari (uchuvchi kul)
bilan chiqariladi. Kattaroq zarrachalar oʻchoq tubiga joylashadi va zarracha
hajmi 0,2-30 mm boʻlgan boʻlak yoki shishasimon shlaklarga aylanadi [2].
Shunday qilib, IES chiqindilari quyidagilardan iborat:
- kul qoldigʻi (shlak);
- siklonlar va filtrlardan uchuvchi kul.
Materiallar tarkibini o‘rganish uchun Kul tarkibida anʻanaviy ravishda uchta
moddalar guruhini ajratish mumkin: shishasimon, kristalli va organik 3 ta
texnologik namunalar taqdim etildi:
Shishasimon guruh kimyoviy tarkibida murakkab va xilma-xildir. 20% gacha
CaO ni o
ʻ
z ichiga olgan qattiq va jigarrang ko
ʻ
mirlarning kuli, asosan,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
184
ferroalyuminosilikat oynani o
ʻ
z ichiga oladi, ularda asosiy oyna hosil qiluvchi
Fe
2
O
3
, Al
2
O
3
va SiO
2
80-90% ni tashkil qiladi.
Kulning kristalli qismi yonish jarayonida ham asosiy minerallar, ham yangi
hosil bo
ʻ
lganlar bilan ifodalanadi. Bu minerallar: magnetit, gematit, mullit, kvarts,
gelenit, fayalit. Yangi hosil bo
ʻ
lgan minerallar: silikatlar, aluminatlar, kaltsiy
ferritlari.
Organik qismi pastki kuyishdan iborat - koks, yarim koks.
Ko
ʻ
mirning mineral qismiga noyob metallar - galliy, germaniy, skandiy, itriy
kiradi. Ko
ʻ
mirni yoqish jarayonida galiy va germaniy kimyoviy xossalari tufayli
ulug'vor va chiqindi gazlar soviganida, kul zarralari yuzasida Ga
2
O
3
va GeO
2
shaklida kondensatsiyalanadi
Dastlabki ko'mir bilan solishtirganda, uchuvchi kul qimmatli metallar bilan 8-
10 marta 200 g / t dan ortiq konsentratsiyalarda boyitilgan. Bu an‘anaviy
ravishda olinadigan manbalardagi galyum va germaniyning tarkibi bilan
solishtirish mumkin.
Ko‘mirning mineral komponentlari silikatlar, sulfidlar, sulfatlar, karbonatlar,
temir, kremniy, alyuminiy, magniy oksidlari shaklidagi noorganik moddalardir.
Shuni ta'kidlash kerakki, ko‘mirning minerallashuvining tabiati ularning
yuvilishini, minerallashuv darajasi esa kul tarkibini belgilaydi. Umumiy kul tarkibi
ichki va tashqi bo‘linadi. Ichki kul - bu qattiq yoqilg‘ining o'zida mavjud bo‘lgan
organik kul, tashqi kul esa qazib olish jarayonida yoqilg‘iga tuproq jinslari va
chiqindi jinslar qatlamlarining kirishidir. Respublikada kul va shlak chiqindilari
faqat Toshkent viloyatining Oxangaron tumanida joylashgan Angren kon
hududida mavjud. Yangi-Angren va Angren IESlari Ohangaron daryosi vodiysining
oʻng qirgʻogʻida Chotqol tizmasining janubiy etaklarida joylashgan
[4].
Yangi-
Angren IES Toshkent shahridan 84 km janubi-sharqda, Nurobod qishlog‘i yaqinida
joylashgan. Angren IES Angren shahri chekkasida, Toshkentdan 115 km,
Olmaliqdan 53 km uzoqlikda joylashgan.
1-jadval
O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan kul va shlak chiqindixonalari
haqida ma‘lumot
Issiqlik
elektr
stantsiyasini
ng nomi
Chiqindi
xonalar
Ishga
tushirish
sanasi
Ishdan
chiqarish
sanasi
Dizayn
quvvati
Maydoni,
m2
Kul
va
shlakning
hajmi, t
Yangi-
Angren
ZSHO -1
1986 y.
Yanvar 2013 y. 8 500 000 t
370 000
Kam emas
8 250 000
ZSHO -2
2013 y.
ishchi
20 000 000 t 890 000
2 800 000
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
185
Angren
ZSHO -1
1957 y.
ishchi
4 904 370
m
3
180 00
1 591 586
ZSHO -2
1965 y
ishchi
3 200 000
m
3
240 000
1 872 454
ZSHO -3
1965 y.
ishchi
2 600 000
m
3
400 000
1 217 035,6
Jami
15 731 075,6
Natijalarga ko‘ra
,
dastlabki o‘lchami -25 mm bo‘lgan va 100% - 3 mm gacha
maydalangandan keyin texnologik namunalarning granulometrik tahlilini
o‘tkazishda hech qanday o‘lcham sinfida organik moddalarning ustun
konsentratsiyasi aniqlanmadi. Deyarli barcha sinflar o‘zining dastlabki
konsentratsiyasi chegarasida organik moddalarni o‘z ichiga oladi [5].
XULOSA
Biz tomonidan amalga oshirilgan nazariy va eksperimental tadqiqotlar
asosida ishlab chiqarishlarning texnogen chiqindilaridan oqilona foydalanish
uchun ilmiy-uslubiy asoslar ishlab chiqilgan va-texnogen chiqindilarni qayta
ishlash bo
‘
yicha yangi ilmiy asoslangan texnologik echimlar o
‘
ylab chiqilgan
bo
‘
lib, ularning kiritilishi ekologik xavfli mineral xom ashyoni qayta ishlash va
yo
‘
q qilish muammosini hal qilishga imkon beradigan va ishlab chiqarishning
rivojlanishiga katta hissa qo
‘
shadigon mamlakat. Issiqlik elektr stantsiyalarining
kul-shlakli chiqindilari va tog
‘
- kon chiqindilarini ko
‘
p yillik o
‘
rganish natijalari
resurslarni tejaydigan qayta ishlashga jalb qilish nuqtai nazaridan tahlil qilindi.
Adabiyot:
1. Shpirt M.Y. Chiqindisiz texnologiya. Qattiq yonuvchi foydali qazilmalarni qazib
olish va qayta ishlash chiqindilarini utilizatsiya qilish. Moskva: Nedra, 1988. -
255 b.
2. Visnevskiy Y.S. Tog‘ jinslari tarkibini qayta hisoblash uchun universal
jadvallar. Toshkent, «Nauka», 1965 yil
3. Gamov M.I.,Granovskaya N.V.,Levchenko S.V. Ko‘mir tarkibidagi metallar.
Rostov-na-Donu, 2013. - 45 b.
4. Korobetskiy I.A., Shpirt M.Y. Ko‘mirning mineral komponentlarining kelib
chiqishi va xossalari. Novosibirsk: Nauka. Sib.Dept., 1988. – 227 b.
5. Pugin K.G.,Yushkov V.S., Texnogen materiallardan foydalangan holda
avtomobil yo‘llarini qurish. PSTU axborotnomasi, 35-43-betlar. Veb-saytdan:
vestnik.pstu.ru.
