ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
TRANSFORMATSION YONDASHUV ASOSIDA SUN’IY INTELLEKT
SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISH: TEXNOLOGIYALAR,
METODLAR VA AMALIY YECHIMLAR
Mirzayeva Ziyodaxon Uktamjonovna
Andijon davlat texnika instituti,
Iqtisodiyot kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16521394
Annotatsiya.
Ushbu maqolada transformatsion pedagogik yondashuv
asosida bo‘lajak o‘qituvchilarning sun’iy intellekt (SI) savodxonligini
shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari yoritiladi. Raqamli axborot
muhitida ta’lim oluvchilarning SI texnologiyalarini tanqidiy anglash, ularni
o‘qituv jarayoniga maqsadli integratsiya qilish, hamda axloqiy va ijtimoiy
jihatlarga doir kompetensiyalarini rivojlantirish dolzarb vazifa sifatida
qaralmoqda. Maqolada transformatsion o‘qitish modeli, interaktiv metodlar,
raqamli laboratoriyalar hamda axloqiy refleksiya imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Abstract.
This article explores the theoretical and practical foundations of
developing artificial intelligence (AI) literacy among future teachers through a
transformational pedagogical approach. In the digital information environment,
the ability of learners to critically comprehend AI technologies, purposefully
integrate them into the teaching process, and develop ethical and social
competencies is viewed as a pressing priority. The study analyzes
transformational teaching models, interactive methods, digital laboratories, and
opportunities for ethical reflection.
Kalit so‘zlar.
Sun’iy intellekt savodxonligi, transformatsion yondashuv,
pedagogik innovatsiyalar, raqamli laboratoriyalar, axloqiy tafakkur, algoritmik
fikrlash, o‘qituvchilarni tayyorlash, raqamli kompetensiya, tanqidiy fikrlash, sun’iy
intellekt texnologiyalari.
Keywords.
Artificial intelligence literacy, transformational approach,
pedagogical innovations, digital laboratories, ethical reasoning, algorithmic
thinking, teacher preparation, digital competence, critical thinking, artificial
intelligence technologies.
Bugungi kunda sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim sohasiga kirib
kelishi o‘qituvchilik kasbiga yangicha yondashuvni talab etmoqda. Faoliyatning
har bir bosqichida – rejalashtirishdan tortib, baholashgacha – raqamli vositalar
yordamida axborotni qayta ishlash, tahlil qilish va qaror qabul qilish zarurati
tug‘ilmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, pedagogik kadrlar tayyorlash jarayonida
sun’iy intellekt savodxonligini shakllantirish masalasini ustuvor vazifaga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
174
aylantirmoqda. Ayniqsa, transformatsion o‘qitish modeli orqali bo‘lajak
o‘qituvchilarning raqamli tafakkuri va tanqidiy yondashuvi rivojlantiriladi.
Sun’iy intellekt savodxonligi nafaqat texnologiyalarni bilish yoki ulardan
foydalanish qobiliyatidir, balki bu tushunchaga axborotni tanqidiy baholash,
axloqiy mezonlarda tahlil qilish, algoritmik fikrlash va SI natijalarini ijtimoiy
kontekstda talqin qilish kabi ko‘nikmalar ham kiradi. Bu savodxonlik darajasiga
ega bo‘lgan bo‘lajak o‘qituvchi ta’lim oluvchilarni zamonaviy mehnat bozoriga
tayyorlab, ularning raqamli ongini rivojlantira oladi.
Transformatsion yondashuv o‘qituvchining nafaqat bilim beruvchi, balki
ilhomlantiruvchi, tanqidiy tafakkurni shakllantiruvchi shaxs sifatidagi roli
asosida quriladi. Bu yondashuv doirasida bo‘lajak pedagoglar sun’iy intellekt
texnologiyalarini amaliyotga tatbiq etishda faqat ijrochilik emas, balki
muammoga yo‘naltirilgan, kashfiy fikrlovchi subyekt sifatida maydonga
chiqadilar. Transformatsion o‘quv muhitida o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi
o‘zaro muloqot, tanqidiy munosabat, hamkorlik asosidagi o‘rganish yo‘lga
qo‘yiladi.
Raqamli laboratoriyalar sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirishning
eng muhim amaliy maydonlaridan biridir. Talabalar “Teachable Machine”, “AI
for Oceans”, “Scratch AI”, “Machine Learning for Kids” kabi platformalarda turli
modellar yaratish, tasvirni tanish, ovozni ajratish yoki oddiy neyron tarmoqlarni
sinab ko‘rish imkoniga ega bo‘ladilar. Ushbu vositalar o‘qituvchilarga SI asoslari
bilan tanishish, ularni o‘quv jarayoniga integratsiyalash va o‘zlarining interaktiv
dars senariylarini ishlab chiqish imkonini beradi.
Sun’iy intellekt bilan ishlash jarayonida axloqiy yondashuv muhim
ahamiyat kasb etadi. Bo‘lajak pedagoglar algoritmlarda yuzaga keladigan
noaniqliklar, ma’lumotlar tarafkashligi, shaxsiy hayot daxlsizligi va sun’iy
intellekt qarorlarining tushuntiriluvchanligi kabi muammolar ustida o‘ylashga
undalishi zarur. Talabalarga “Nima sababdan bu qaror qabul qilindi?”, “Bu
algoritm kimga foyda, kimga zarar keltiradi?” kabi savollarni berish orqali SI
vositalaridan ongli va ijtimoiy mas’uliyatli foydalanish madaniyati
shakllantiriladi.
Sun’iy intellekt savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan o‘quv moduli
quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: avvalo SI tushunchasi va uning asosiy
prinsiplari haqida nazariy bilimlar beriladi; so‘ngra raqamli platformalarda
interaktiv mashg‘ulotlar tashkil qilinadi; yakuniy bosqichda esa talabalar
muammoga yo‘naltirilgan topshiriqlar orqali o‘z loyihalarini ishlab chiqadilar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
175
Har bir bosqichda tanqidiy savollar, muhokama maydonchalari, fikr almashinuvi
va jamoaviy baholash faoliyatlari yo‘lga qo‘yiladi.
Transformatsion yondashuv asosida sun’iy intellekt savodxonligini
shakllantirish pedagogik ta’lim jarayonining mazmunini yangilaydi. Bu jarayon
nafaqat texnologiyani o‘rgatish, balki raqamli ong, tanqidiy fikrlash va ijtimoiy
mas’uliyatni rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda ushbu
ko‘nikmalarning shakllanishi ta’lim tizimining kelajakdagi barqarorligi va
innovatsion salohiyatini ta’minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Anderson, J., & Rainie, L. (2018). Artificial Intelligence and the Future of
Humans. Pew Research Center.
2.
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in
Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Center for
Curriculum Redesign.
3.
UNESCO (2021). AI and Education: Guidance for Policy-makers. Paris:
UNESCO Publishing.
4.
Selwyn, N. (2019). Should Robots Replace Teachers? AI and the Future of
Education. Polity Press.
5.
Luckin, R. (2018). Machine Learning and Human Intelligence: The Future
of Education for the 21st Century. UCL Institute of Education Press.
6.
WEF (2020). The Future of Jobs Report. World Economic Forum.
7.
Qodirov, H., & Mirzayeva, Z. (2023). Sun’iy intellekt texnologiyalarining
ta’lim jarayoniga integratsiyasi. O‘zMU Ilmiy axboroti, 3(1), 45–52.
8.
Mavlonova, R. X., va boshq. (2022). Raqamli pedagogika asoslari.
Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
9.
Anderson, M. & Anderson, S. L. (2007). Machine Ethics. Cambridge:
Cambridge University Press.
10.
Floridi, L., & Cowls, J. (2019). A Unified Framework of Five Principles for AI
in Society. Harvard Data Science Review, 1(1).
