ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
169
PEDAGOGIK OLIY TA’LIMDA KOGNITIV YONDASHUV ASOSIDA
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING MEDIA SAVODXONLIGINI
RIVOJLANTIRISH
Mirzayeva Mayramxon Zaynobiddinovna
Andijon davlat texnika instituti o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16521304
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kognitiv yondashuv nuqtai nazaridan
bo‘lajak o‘qituvchilarning media savodxonligini shakllantirishning dolzarb
masalalari tahlil qilinadi. Global raqamli muhitda axborot oqimining haddan
ziyod ko‘pligi, dezinformatsiyaning kengayishi va sun’iy intellektning ta’sirining
ortib borayotgani talabalarda tanqidiy fikrlash, ongli tahlil, raqamli xavfsizlik va
axborotga nisbatan ongli munosabatni shakllantirishni taqozo etmoqda.
Maqolada kognitiv yondashuvning nazariy asoslari asosida talabalar egallashi
zarur bo‘lgan media savodxonlik kompetensiyalari — axborotga ehtiyojni
aniqlash, tanqidiy baholash, axloqiy va madaniy kontekstdagi xatti-harakat,
onlayn xavfsizlik, sun’iy intellekt va OAV bilan ongli aloqalar — chuqur tahlil
qilinadi. Shuningdek, pedagogik ta’limda bu ko‘nikmalarni shakllantirishga
xizmat qiluvchi metodik yondashuvlar ham ko‘rib chiqiladi.
Annotation
. This article analyzes the urgent issues of developing media
literacy in future teachers from the perspective of the cognitive approach. In a
global digital environment characterized by an overwhelming flow of
information, the expansion of disinformation, and the increasing influence of
artificial intelligence, it is essential to cultivate students' critical thinking,
conscious analysis, digital security, and mindful attitudes toward information.
The article examines in depth the key media literacy competencies that students
need to acquire based on the theoretical foundations of the cognitive approach
— identifying information needs, critically evaluating sources, acting within
ethical and cultural contexts, ensuring online safety, and maintaining conscious
interaction with AI and mass media. The article also explores methodological
strategies that support the development of these skills in teacher education.
Kalit so‘zlar:
kognitiv yondashuv, media savodxonlik, axborot
kompetensiyasi, raqamli madaniyat, tanqidiy fikrlash, raqamli xavfsizlik, OAV,
sun’iy intellekt, pedagogik ta’lim.
Keywords:
cognitive approach, media literacy, information competence,
digital culture, critical thinking, digital safety, mass media, artificial intelligence,
teacher education.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim
jarayonida axborot bilan ishlash madaniyatini shakllantirish dolzarb ahamiyat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
kasb etmoqda. Ayniqsa, bo‘lajak pedagoglar uchun media savodxonlik nafaqat
axborotni tushunish, balki uni tanqidiy qayta ishlash, baholash va ongli qarorlar
qabul qilish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Bunday ko‘nikmalarni
rivojlantirishda kognitiv yondashuv muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u ongli idrok,
eslab qolish, tahlil qilish, sintezlash va muammolarni hal etishga asoslangan
ta’lim strategiyalariga tayanadi.
Kognitiv yondashuv ta’lim jarayonida bilimning ongli ravishda shakllanishi
va individual tafakkurning faollashuviga urg‘u beradi. Bu yondashuv bo‘yicha,
o‘quvchi faqat tayyor axborotni qabul qiluvchi emas, balki axborotni qayta
ishlovchi, u orqali yangicha bilim yaratuvchi subyektdir (Piaget, Bruner, Bloom).
Media savodxonlikni rivojlantirishda aynan mana shu tafakkur tizimi asosida
faoliyat olib borish muhim:
Axborotdan foydalanishda tanqidiy fikrlash;
Axborotni strukturaviy tarzda tahlil qilish;
Yangi axborot bilan oldingi bilimlarni bog‘lash;
Axborot asosida ongli qaror qabul qilish.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda quyidagi kognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirish
media savodxonlik asosida zaruriy komponent sifatida qaraladi:
talaba o‘zining o‘quv va shaxsiy ehtiyojlarini anglab yetib, qanday axborotga
muhtojligini aniqlay olishi kerak. Bu jarayon metakognitiv refleksiya, ya’ni “men
nimani bilmayman?” degan savolga javob topish orqali shakllanadi;
kognitiv yondashuv doirasida talaba axborot manbalarining ishonchliligi,
dolzarbligi, nuqtai nazari va mafkuraviy ohangini tahlil qilish ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi lozim;
raqamli makonda mavjud axborot oqimi sun’iy intellekt algoritmlari orqali
shakllanmoqda. Shuning uchun o‘qituvchilik kasbida bu texnologiyalarning
mohiyatini tushunish va ularni tanqidiy tahlil qilish kognitiv kompetensiyaning
ajralmas qismidir.
Kognitiv faoliyat va raqamli xavfsizlik.Bo‘lajak o‘qituvchilarning media
savodxonlik doirasidagi muhim yo‘nalishlaridan biri bu – raqamli xavfsizlikni
ta’minlashda kognitiv kompetensiyalarni shakllantirishdir. Ular zamonaviy
raqamli tahdidlar — fishing, onlayn tazyiq, kiberhujumlar haqida bilimga ega
bo‘lishi, ularning xavfini anglab, bu kabi tahdidlardan himoyalanish yo‘llarini
tushunishi lozim. Ayniqsa, axborot maxfiyligi, shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash
va ularni ongli boshqarish, raqamli iz qoldirish masalalarida talabalar ongli
yondasha olishi muhimdir. Shuningdek, talaba o‘z faoliyatini kuzatish, reflektiv
tahlil qilish va xatti-harakatlarining oqibatini oldindan baholash orqali raqamli
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
muhitda xavfsiz, mas’uliyatli va madaniyatli ishtirok etishni o‘zlashtirishi zarur.
Bu kompetensiyalar faqat texnik ko‘nikmalar emas, balki ongli va tanqidiy
yondashuvni talab qiluvchi intellektual faoliyatdir.
O‘quv jarayonida kognitiv yondashuv asosida media savodxonlikni
rivojlantirish metodikasi. Media savodxonlikni kognitiv yondashuv asosida
o‘rgatishda talabalarga axborotni tahlil qilish, taqqoslash, turkumlash, sabab-
oqibat munosabatlarini aniqlash va g‘oyalarni sintez qilishga asoslangan
topshiriqlar berilishi lozim. Bunday topshiriqlar nafaqat bilimni mustahkamlash,
balki tafakkurni faollashtirish, axborotni mantiqiy tahlil qilish va ijodiy
fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, o‘quv jarayonida
muammo asosida o‘qitish yondashuvi qo‘llanishi maqsadga muvofiq. Media bilan
bog‘liq real hayotiy vaziyatlar asosida muammo qo‘yiladi va talabalardan o‘z
bilim va tajribalarini safarbar etgan holda echim ishlab chiqish talab etiladi. Bu
jarayon orqali ularning muammoni hal qilish, jamoada ishlash va mustaqil
fikrlash kompetensiyalari mustahkamlanadi. Media savodxonlikni yanada
samarali o‘rgatish uchun vizual-interaktiv vositalardan foydalanish ham juda
muhim. Masalan, konsept xaritalar, tafakkur xaritalari va boshqa vizual vositalar
axborotni tizimlashtirish, tushunchalar orasidagi bog‘liqlikni aniqlash va ularni
ongda mustahkamlashga yordam beradi.
Xalqaro tajriba: Kognitiv kompetensiyalarni media savodxonlikda qo‘llash.
Media savodxonlikni rivojlantirishda xalqaro tajriba, xususan Yevropa Ittifoqi va
UNESCO tomonidan ishlab chiqilgan konsepsiyalar asosli asos bo‘lib xizmat
qiladi. Jumladan, Yevropa Ittifoqining “DigCompEdu” (2017) hamda
UNESCOning “Media and Information Literacy Curriculum” (2021) hujjatlarida
media va axborot savodxonligini o‘rgatishda kognitiv kompetensiyalarni asosiy
komponent sifatida belgilab berilgan. Ushbu hujjatlarda media axborotini ongli
idrok etish, tahlil qilish, turli manbalarni taqqoslash, tanqidiy fikrlash va qaror
qabul qilish jarayonlari muhim deb hisoblanadi. Masalan, Fransiya va Shvetsiya
kabi davlatlar media savodxonlikni umumta’lim dasturlariga chuqur integratsiya
qilgan bo‘lsa, AQShda esa o‘quvchilarga tanqidiy tahlil qilish, axborotni ongli
qabul qilish va ijtimoiy mas’uliyatni anglash ko‘nikmalari keng doirada
o‘rgatilmoqda. Lotin Amerikasi davlatlarida, xususan Braziliya va Meksikada,
o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlariga media savodxonlikning kognitiv
komponentlarini joriy qilish yo‘lga qo‘yilgan. Biroq ayrim davlatlarda resurslar
va metodik qo‘llanmalar yetishmasligi, media savodxonlikni faqat qo‘shimcha
mavzu sifatida ko‘rilayotgani hali ham muammo bo‘lib qolmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
172
Xulosa va takliflar. Pedagogik oliy ta’limda media savodxonlikni
rivojlantirishda kognitiv yondashuvga asoslanish, bir tomondan, talabalarning
axborot bilan ishlash, uni qayta ishlash va tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmalarini
chuqurlashtiradi, boshqa tomondan esa axloqiy, fuqarolik va ijtimoiy
pozitsiyalarini shakllantiradi. Bu yondashuv orqali talabalarda shaxsiy va
professional hayotda ongli qarorlar qabul qilish, mas’uliyatli raqamli xatti-
harakatlar namoyon etish va axborot makonida faol ishtirok etish ko‘nikmalari
shakllanadi. Shu munosabat bilan, quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
birinchidan, pedagogik dasturlarga “Media va axborot savodxonligi” modulini
kognitiv yondashuv asosida kiritish zarur. Ikkinchidan, talabalarda tanqidiy va
tahliliy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar tizimini ishlab chiqish
lozim. Uchinchidan, o‘qituvchilar uchun kognitiv kompetensiyalarga asoslangan
metodik qo‘llanmalarni yaratish va ularni uzluksiz kasbiy rivojlanish doirasida
qo‘llash muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati:
1.
UNESCO. (2021). Media and Information Literacy Curriculum for
Educators and Learners: UNESCO Curriculum for Teachers. Paris: UNESCO.
2.
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377066
3.
Redecker, C. (2017). European Framework for the Digital Competence of
Educators: DigCompEdu. Luxembourg: Publications Office of the European
Union.
4.
https://joint-research-centre.ec.europa.eu/digcompedu_en
5.
Potter, W. J. (2010). Media Literacy. 5th Edition. Thousand Oaks, CA: SAGE
Publications.
6.
Hobbs, R. (2017). Create to Learn: Introduction to Digital Literacy. Wiley-
Blackwell.
7.
Koltay, T. (2011). “The Media and Information Literacy (MIL) Index: A
Tool for National Planning.” Journal of Information Literacy, 5(1), 91–96.
8.
Gee, J. P. (2008). What Video Games Have to Teach Us About Learning and
Literacy. Second Edition. New York: Palgrave Macmillan.
9.
Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (2001). A Taxonomy for Learning,
Teaching, and Assessing: A Revision of Bloom's Taxonomy of Educational
Objectives. New York: Longman.
