ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
PEDAGOGIKA OLIY TA’LIMDA BO’LAJAK O’QITUVCHILARNING
MEDIA SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISH
Mirzayev Akramjon O’ktamjonovich
Andijon davlat universiteti dotsenti, p.f.b.f.d.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16521211
Annotatsiya.
Maqolada
zamonaviy
raqamli
muhitda
bo‘lajak
o‘qituvchilarning media va axborot savodxonligini rivojlantirishning dolzarbligi
yoritilgan. Axborot oqimining tezkorligi, dezinformatsiyaning kengayishi va
raqamli xavfsizlik muammolari talabalarning tanqidiy fikrlashi, axborotni
baholashi, shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishi hamda onlayn madaniyatga
mos harakat qilishini talab qiladi. Maqolada talabalar egallashi kerak bo‘lgan
asosiy kompetensiyalar — axborotga ehtiyojni aniqlash, ishonchli manbalarni
tanlash, tanqidiy tahlil qilish, onlayn xavfsizlikni ta’minlash, etik muloqot
yuritish, raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish va sun’iy intellekt
hamda OAV bilan ongli aloqada bo‘lish kabilar batafsil tahlil qilinadi. Shu orqali
pedagogik ta’limda media va raqamli savodxonlikni tizimli joriy etishning
zaruriyati asoslab beriladi.
Annotation.
This article highlights the relevance of developing media and information
literacy in future teachers within the modern digital environment. The rapid
flow of information, the spread of disinformation, and issues of digital security
demand that students develop critical thinking skills, evaluate information
effectively, protect their personal data, and behave appropriately within online
culture. The article provides an in-depth analysis of essential competencies that
students must acquire — identifying information needs, selecting reliable
sources, conducting critical analysis, ensuring online safety, engaging in ethical
communication, using digital technologies effectively, and maintaining conscious
interaction with artificial intelligence and the mass media. In doing so, it
substantiates the need for systematically integrating media and digital literacy
into teacher education.
Kalit so’zlar.
Media savodxonlik, axborot savodxonligi, raqamli
kompetensiyalar, tanqidiy fikrlash, onlayn xavfsizlik, sun’iy intellekt,
mediama’rifat,
pedagogik
ta’lim,
dezinformatsiya,
AKT
(axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari), OAV (omaviy axborot vositalari), raqamli
madaniyat.
Keywords:
media literacy, information literacy, digital competencies,
critical thinking, online safety, artificial intelligence, media education, teacher
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
education, disinformation, ICT (information and communication technologies),
mass media, digital culture.
Dunyoning har sohasida media, media madaniyat, media ma’rifat, media
savodxonlik tushunchalari bo’yicha ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Bu ta’lim
sohasi yiki tibbiyot sohasi bo’ladimi, bugungi kun mutaxasisi media savodxonlik
darajasi yetuk bo’lishi kerak. Media savodxonlik tushunchasini anglashimiz
uchun quyidagi savollarga to’xtalamiz. Reklama mazmunini axborotdan farqlay
olamizmi? Fikr va mulohazani faktlardan ajrata bilamizmi? Ommaviy axborot
vositalari hamda ijtimoiy tarmoqlarning qanday funksiyalarni bajarishini
tushunamizmi? Qaysi axborot muhim, qaysisi esa muhim emasligini aniqlay
olamizmi? Raqamli huquq va majburiyatlarimizdan xabardormizmi? Raqamli
muhitda o'zimizni qanday himoya qilishni bilamizmi? Bu savollarning
barchasiga javob berishimiz uchun talabalarimizda media savodxonlikni
rivojlantirish kerak. Chunki axborot oqimi juda tez sur’atlarda tarqalmoqda, va
haqiqat bilan dezinformatsiya o‘rtasidagi chegaralar tobora mavhumlashib
bormoqda.
Mediama’rifat va raqamli savodxonlik — bu bizga cheksiz axborot
ummonida xavfsiz va samarali harakatlanish, hamda jamiyatda tanqidiy va
mas’uliyatli ishtirok etish imkonini beruvchi muhim kompetensiyadir. Mazkur
kompetensiyalarni maktabdan boshlab o‘rgatish va o‘rganish bugungi davrning
dolzarb ehtiyojiga aylangan. Buning uchun esa mediama’rifat va axborot
savodxonligini barcha ta’lim tizimlariga tizimli va bosqichma-bosqich tarzda
joriy etishni ta’minlovchi siyosatlarni ishlab chiqish zarur. Bu jarayonda
pedagoglar hal qiluvchi rol o‘ynashi lozim.
Shu sababli, ushbu maqolada o‘quvchilar mediama’rifatli va axborot
savodli shaxs sifatida qaralishi uchun egallashi lozim bo‘lgan asosiy
kompetensiyalarni ko‘rib chiqamiz. Shuningdek, bu kompetensiyalarni o‘rgatish
uchun bo’lajak o‘qituvchilarning o‘zlari egallashi va amalda qo‘llay olishi kerak
bo‘lgan ko‘nikma va malakalar ustida ham to‘xtalib o‘tamiz.
Axborotga bo‘lgan ehtiyojni aniqlash.
Bugungi kunda har bir inson,
shaxsiy hayotida ham, ijtimoiy faoliyatida ham, axborotga va raqamli ommaviy
axborot vositalariga ehtiyoj sezadi. Shu sababli, talaba o‘zining axborotga
bo‘lgan ehtiyojlarini aniqlashni, qaysi turdagi mazmun, vosita va texnologiyalar
unga zarur ekanini anglashni, shuningdek, shaxsiy ehtiyojlar bilan axborot
yetkazib beruvchilarning taklif etayotgan kontenti o‘rtasidagi farqni tushunishni
o‘rganishi zarur.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
165
Axborot manbalarining ahamiyatini tushunish.
Kutubxonalar, arxivlar,
muzeylar, nashriyotlar va raqamli axborot vositalari hayotimizda muhim rol
o‘ynaydi. Talaba ushbu muassasa va tashkilotlarning jamiyat taraqqiyotidagi,
xususan, barqarorlik va shaffoflikni ta’minlashdagi o‘rnini tushunishi kerak.
Axborot yetkazib beruvchilarning cheklov va shartlari.
Axborot
yetkazib beruvchilarning samarali faoliyat yuritishi uchun so‘z va matbuot
erkinligi muhim omillardir. Talaba bu erkinliklarning mazmuni va ishlash
mexanizmini tushunishi, OAV egaligi, kasbiy axloqiy me’yorlar bilan bog‘liq
muammolarni anglay olishi, shuningdek, onlayn muhitdagi nafratli nutq va
yolg‘on axborotlarga qarshi tura olishni o‘rganishi zarur.
Axborotni izlash va baholash.
Talaba o‘zining shaxsiy, ta’limiy, siyosiy,
madaniy, diniy va ijtimoiy hayoti uchun zarur bo‘lgan axborotni qanday izlashni
va baholashni o‘rganishi lozim.
Tanqidiy baholash.
Bugungi raqamli axborot makonida turli ommaviy
axborot vositalari orqali tarqatilayotgan kontentni tahlil qilish, solishtirish,
dezinformatsiya va fitna nazariyalarini aniqlash bo‘yicha ko‘nikmalarga ega
bo‘lish zarur. Talaba axborot manbalarining ishonchliligini aniqlay olish va
ularning ishonchga loyiq ekanini baholay olish darajasida savodli bo‘lishi kerak.
Onlayn xavfsizlikni ta’minlash.
Talaba shaxsiy xavfsizlikka tahdid
soluvchi xavf-xatarlar, masalan, shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi, fishing,
kiberbulling (onlayn tazyiq) kabi hodisalar haqida xabardor bo‘lishi, ulardan
himoyalanish choralarini bilishi va raqamli xavfsizlik bo‘yicha asosiy
amaliyotlarga rioya qilgan holda zararli kontentni tarqatmaslikni o‘rganishi
kerak.
Ma’lumotlarni tartibga solish va tahlil qilish:
Biz raqamli vositalar va
usullar yordamida ma’lumotlar hamda raqamli kontentni tahlil qilish, ulashish
va tartibga solishni bilishimiz kerak.
G’oyalarni sintez qilish va qo‘llash:
Biz ma’lumotlarni yig‘ish,
umumlashtirish va shu asosda qarorlar qabul qilishga qodir bo‘lishimiz lozim.
Ushbu ko‘nikma strategik qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyatga ega.
Etik foydalanish va muloqot:
Ma’lumotlar va media vositalaridan axloqiy
jihatdan to‘g‘ri foydalanish, shuningdek, auditoriya ehtiyojlariga qarab o‘z fikr va
g‘oyalarimizni samarali yetkazish muhim hisoblanadi.
AKT bo‘yicha ko‘nikmalar:
Raqamli davrda dasturiy ta’minotdan
foydalanish, ma’lumotlarni qayta ishlash va raqamli kontent yaratish,
shuningdek, axborot izlash, baholash va yaratishda axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini (AKT) qo‘llay olish zarurdir.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
166
Ijtimoiy yoki tijorat qiymatini yaratish:
Biz AKT sohasidagi
ko‘nikmalarimizdan foydali mahsulot va xizmatlar yaratishda foydalanishni
bilishimiz kerak. Bu innovatsiyalar va bilimga asoslangan iqtisodiyot uchun
muhimdir.
AKTdan tanqidiy foydalanish:
Faqatgina texnologiyadan foydalanish
emas, balki uning rivojlanishi, ishlash jarayonlari va nazorat tizimlarini
tushunish ham zarur. Bu bizni ongli va mas’uliyatli foydalanuvchilarga
aylantirib, texnologiyaga qaramlikdan saqlaydi va raqamli xavfsizlikni oshiradi.
Kontent yetkazib beruvchilar bilan faol ishtirok:
Ochiq va hammaga
ochiq raqamli boshqaruvni ilgari surish uchun muassasa va shaxslar bilan faol
hamkorlik qilishni o‘rganish muhimdir.
Maxfiylikni boshqarish:
Onlayn va oflayn holatlarda shaxsiy
hayotimizning qiymatini tushunish va uni himoya qilish, boshqalarning
maxfiyligiga ham hurmat bilan qarash zarur.
O‘yinlar va sun’iy intellekt bilan o‘zaro aloqalar:
O‘yinlar, ayniqsa sun’iy
intellektdan foydalanuvchi o‘yinlar foydalari va xavflarini tushunish zarur. Biz
ularning shaffofligini faol ravishda qo‘llab-quvvatlashimiz kerak.
OAV bilan hamkorlik:
Axborotga kirish, so‘z erkinligi, gender tengligi,
diskriminatsiya va bag‘rikenglikka qarshi kurashish borasida ommaviy axborot
vositalari va kontent yetkazib beruvchilar bilan hamkorlik qilishimiz lozim.
AMIning boshqa sohalarga qo‘llanishi:
Media va axborot savodxonligi
(AMI) faqat OAVni tushunish va ulardan foydalanish bilan cheklanmaydi. U
sog‘liqni saqlash sohasida (masalan, tibbiy ma’lumotlarni tushunib, sog‘lig‘imiz
bo‘yicha asosli qarorlar qabul qilishda) va ijtimoiy sohada (ijtimoiy jarayonlar va
davlat siyosatini baholashda) ham muhim ahamiyatga ega.
Muammolarni hal qilish va hamkorlik:
Axborot va texnologiyadan
foydalanib, boshqalar bilan bog‘lanish, hamkorlikda muammolarni hal qilish va
yangi g‘oyalar ishlab chiqishni bilish muhimdir.
Nafratli nutqga javob berish:
Nafratni targ‘ib qiluvchi yoki ekstremistik
kontentni aniqlash, ularga munosib tarzda javob berish va kerakli choralarni
ko‘rish qobiliyatiga ega bo‘lishimiz lozim.
Bugungi kunda media va axborot savodxonligi (MAS) o‘qituvchilar uchun
zarur bo‘lgan asosiy kompetensiyalardan biriga aylangan. Shunga qaramay,
MASning dolzarbligi tobora ortib borayotganiga qaramasdan, ko‘plab
pedagoglar uni samarali o‘rgatish bo‘yicha yetarli tayyorgarlikka ega
emasliklarini his qilmoqdalar va kuchliroq hamda uzluksiz tayyorgarlikka
ehtiyoj borligini ta’kidlamoqdalar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
167
Yevropada, masalan, Fransiya va Shvetsiya kabi ayrim mamlakatlar MASni
ta’lim siyosatlariga chuqur integratsiya qilgan bo‘lsalar, Ruminiya va Ispaniya
kabi boshqa davlatlarda esa MAS hanuzgacha markaziy emas, balki qo‘shimcha
komponent sifatida ko‘rilmoqda. AQShda qonunchilik tashabbuslariga qaramay,
ko‘plab o‘qituvchilar MASni samarali o‘rgatish uchun zarur resurslardan
mahrum.
Lotin Amerikasida ham o‘xshash muammolar kuzatilmoqda. MASning
ahamiyati borasida umumiy konsensus mavjud bo‘lsa-da, amaliyotdagi tatbiq
etilishi mamlakatlar o‘rtasida sezilarli darajada farq qiladi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, Braziliya va Meksika kabi mamlakatlarda muayyan yutuqlar bor,
biroq boshqa hududlarda resurslar yetishmasligi va o‘qituvchilarni
tayyorlashdagi kamchiliklar muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Shunday ekan,
o‘qituvchilar o‘z o‘quvchilariga media va axborot
savodxonligini o‘rgatish uchun qanday ko‘nikma va malakalarga ega
bo‘lishlari lozim?
Siyosiy qarash va kelajak tasavvuri.
O‘qituvchilar MASni ilgari surish
uchun qanday siyosat zarurligini va bu siyosatlarni ta’lim hamda jamiyatga
qanday tatbiq qilish mumkinligini tushunishlari kerak. Ular bu savodxonlikning
fuqarolik tarbiyasi va global fuqarolik ta’limi doirasida hayotiy ko‘nikmalar va
keng qamrovli rivojlanishga qanday hissa qo‘shishini ham anglashlari lozim.
O‘quv dasturi va baholash.
Pedagoglar MASni o‘quv dasturlariga qanday
integratsiya qilishni bilishlari zarur. Ular kontent yetkazib beruvchilarni
tanqidiy tahlil qilish, turli manbalarni tanlash va ulardan foydalangan holda
o‘quvchilarga MASni samarali o‘rgatishni o‘zlashtirishlari lozim.
Axborot institutlari, OAV va internet.
O‘qituvchilar kontent yetkazib
beruvchilar qanday shakllanib, bugungi shakliga kelganini tushunishlari kerak.
Ular mavjud texnologiyalar orqali turli auditoriyalarga chiqish, manbalardan
foydalanish orqali tanqidiy fikrlash va muammoni hal qilish ko‘nikmalarini
o‘zlashtirib, o‘quvchilarga ham shunday imkoniyatlarni taqdim eta olishlari
kerak.
Tashkiliy va boshqaruv ko‘nikmalari.
MASga ega bo‘lgan pedagoglar
o‘quv muhitini – jismoniy yoki virtual shaklda – samarali tashkil etish va
boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lishlari kerak. Bu, faol va ishtirokchilikka
asoslangan o‘quv uslublarini ishlab chiqish, turli manbalardan olingan
materiallarni tanlash va qo‘llashni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, ular har xil
kelib chiqish va genderga ega bo‘lgan fikrlarni qadrlaydigan inklyuziv va
hurmatli muhit yaratishlari lozim. Shuningdek, bu muhit fuqarolik ta’limini va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
168
umr bo‘yi o‘qishni ilgari surishi, o‘quvchilarga tanqidiy baholashni va dolzarb
masalalarda ongli munozaralarda ishtirok etishni o‘rgatishi zarur.
Pedagogika.
O‘qituvchilar MASni samarali o‘rgatish uchun zarur pedagogik
malakalarni egallashlari zarur. Ular MASni yaxshi boshqaruv, barqaror
rivojlanish va madaniyatlararo muloqot kontekstida o‘rgata olishlari kerak.
Shuningdek, ular MASning asosiy tushunchalari, tadqiqot vositalari va
metodologik tuzilmasini chuqur tushunishlari kerakki, bu orqali o‘quvchilarni
ongli, tanqidiy fikrlaydigan fuqarolar sifatida shakllantirish mumkin bo‘ladi.
Kasbiy rivojlanish.
O‘qituvchilar axborot va kontent manbalariga kirish,
ularni tahlil qilish va ulardan pedagogik hamda mazmuniy bilimlarni olish orqali
o‘z kasbiy rivojlanishlarini davom ettirishlari uchun zarur ko‘nikmalarga ega
bo‘lishlari lozim.
Xulosa.
Yuqoridagi qobiliyatlarni rivojlantirish va raqamli muhitda ishlay
olish
kompetensiyalarini
shakllantirish
bo’lajak
o’qituvchilarimizning
kelajakdagi faoliyatiga yaxshi ta’sir qiladi. Talabalarning media savodxonligini
rivojlantirishda
bu
qobilayatlarni
rivojlantirilsa,
kelajakda
maktab
o’quvchilarining raqamli dunyoda o’rganishini osonlashtiradi
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati:
1 Illeris K. Transformative Learning and Identity. — London: Routledge, 2014.
— 220 p.
2. UNESCO. Artificial Intelligence and Education: Guidance for Policy-makers. —
Paris, 2021.
3. Qodirov O. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimidagi o‘rni //
Pedagogik ta’lim jurnali. — 2022. — №3.
Jonbekova, D. (2020). “Media savodxonlik va raqamli madaniyat”. Axborot
texnologiyalari jurnali, №2.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Harvard University Press.
Buckingham, D. (2003). Media Education: Literacy, Learning and Contemporary
Culture. Polity Press.
