ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
130
ANTONIMIK JUFTLIKLAR TARKIBIDAGI ORALIQ TUSHUNCHALAR.
Hakimova Fotima Bahodirovna
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va
texnologiyalar universiteti (TIFT) o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16714513
Annotatsiya.
Ushbu tezisda rus va o‘zbek tillaridagi antonimlarning
semantik tasnifi, xususan qarama-qarshiliklar orasidagi oraliq tushunchalarga
e’tibor qaratgan holda tahlil qilingan. R.Shukurov, S.Usmonov, M.R.Lvov,
D.N.Shmelev va boshqa olimlarning qarama-qarshiliklarning semantik
munosabatlari haqidagi qarashlari o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
Antonimlar, semantik tasnif, mantiqiy markaz, kontrar
qarama-qarshilik, oraliq tushuncha.
Qarama-qarshi ma’noga ega bo‘lgan so‘zlarni o‘rganish, ya’ni antonimlarni
tadqiq etish tilshunoslikda nisbatan yaqinda faol rivojlana boshladi. So‘nggi
yillarda rus tilida ham, o‘zbek tilida ham antonimlarni tahlil qilishga bo‘lgan
qiziqish sezilarli darajada ortdi. Bu holat mazkur tillarning antonimiyasiga
bag‘ishlangan ko‘plab maxsus ilmiy ishlar, lingvistik tadqiqotlar va turli
lug‘atlarning chop etilishi bilan tasdiqlanmoqda. So‘nggi yigirma yil davomida
antonimlarga bo‘lgan qiziqishning ortishi bir necha omillar bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
Birinchidan, antonimik munosabatlarni chuqurroq tushunish fikrlarni tilda
yanada aniqroq va ravshan ifodalashga yordam beradi. Ikkinchidan,
antonimlarni o‘rganish tilning semantikasi va pragmatikasini tadqiq qilish,
shuningdek, tilning madaniy va sotsiolingvistik xususiyatlarini anglash uchun
yangi imkoniyatlar ochadi. Buni filologiya fanlari nomzodlari I.U. Mamasoliyev,
F.U. Jumayeva, G. Keldiyorova, Ye.A. Borovix, Ye.G. Kashitsina, V.A. Sazonova, Yan
Bo, Kun Szin va boshqalarning ishlari tasdiqlamoqda.
Antonimiyaning boyligi va rang-barangligi, shuningdek, uning tipologiyasi
antonimlar tasnifini tahlil qilganda ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. Qarama-
qarshi ma’noli so‘zlarning tuzilishi va ma’nosiga ko‘ra tasniflash eng muhim
hisoblanadi.
Antonimlarning semantik tasnifi ular ifodalayotgan zidlik turiga asoslanadi.
Ifodalanayotgan qarama-qarshilikning xususiyatiga qarab antonimlar tegishli
guruhlarga birlashtiriladi.
So‘zlarning antonimligini ko‘rsatuvchi belgilardan biri antonimik juftlikni
tashkil etuvchi komponentlar orasida oraliq tushunchalarning mavjudligidir.
Ma’lumki, antonimlar haqida so‘z yuritilganda, bir hodisa yoki munosabatga
tegishli bo‘lgan ikki qarama-qarshilik nazarda tutiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
131
Bu ikki qarama-qarshilik o‘rtasida doimo ma’lum oraliq tushunchalar
mavjud bo‘ladi. Professor S. Usmonov bunday oraliq tushunchalarning faqat
to‘liq antonimlarga xos ekanligini ta’kidlaydi. Kuzatishlar ko‘rsatishicha,
aksariyat antonimik juftliklar tarkibidagi komponentlar orasida oraliq
tushunchalar mavjud.
R. Shukurovning "O‘zbek tili antonimlari" lug‘atida oraliq tushunchalarga
ega bo‘lgan bir nechta antonimlar ko‘rib chiqilgan. Bunday oraliq tushunchalar
mantiqiy markaz deb nomlanadi (masalan: yaxshi, o‘rta, yomon).
Antonimlarning mantiqiy markazi - bu ikki qarama-qarshi tushunchani qarshi
qo‘yishning asosiy nuqtasi bo‘lib, ular ma’noviy ziddiyatni yuzaga keltiradi.
Mantiqiy markaz so‘zlarning antonim yoki antonim emasligini aniqlashda
muhim omil sifatida xizmat qilishi mumkin. Misol uchun, kechagi, bugungi,
ertangi; o‘tgan, hozirgi, kelasi so‘zlarining mantiqiy markazi "bugungi" va
"hozirgi" so‘zlari hisoblanadi.
Kechagi Ertangi O‘tgan Kelasi
Bugungi Hozirgi
Ayrim ilmiy ishlarda "hayot" va "o‘lim" so‘zlari antonim sifatida tilga
olinadi. Holbuki, bu ikki so‘zni ifodalovchi tushunchalar orasida mantiqiy
markaz yoki oraliq hodisa mavjud emas. Shu nuqtayi nazardan "hayot" va
"o‘lim" (hayot-o‘lim) emas, balki "tug‘ilish" va "o‘lish" haqiqiy antonimlar bo‘lishi
mumkin, chunki bu ikki tushuncha o‘rtasida oraliq hodisa (mantiqiy markaz) -
"yashash" tushunchasi mavjud.
D.N.Shmelyov "Rus tilining semasiologiyasi bo‘yicha ocherklar" kitobining
muallifi shunday yozadi: "Antonim so‘zlar deb, ma’nosi uchun eng umumiy va
muhim bo‘lgan semantik belgi bo‘yicha qarama-qarshi qo‘yilgan, shuningdek,
tegishli leksik-semantik paradigmaning chekka nuqtalarida joylashgan so‘zlarni
tan olish mumkin." Antonimlar tarkibiga (A-V) va o‘rta qismga (S) kiruvchi
leksik-semantik paradigma (A...S...V...) bir qator xususiyatlarga ega. Masalan,
agar A va V (paradigmaning chekka a’zolari) mavjudligi tasdiqlansa, u holda S
(o‘rta a’zo) ham tasdiqlanadi, ya’ni butun paradigma qamrab olinadi. Misol:
Umrim davomida katta-yu kichik, tosh va yog‘ochdan qurilgan ko‘plab
uylarni ko‘rganman. A.P.Chexov.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
Rus tilidagi antonimlarning eng batafsil strukturaviy va semantik tasnifi
L.A.Novikovning monografiyasida keltirilgan. Muallif qarama-qarshilikning to‘rt
turini ajratadi: kontrar, vektor, komplementar va konversiv. Ajratib ko‘rsatilgan
zidlik turlari tegishli antonimik juftliklarda namoyon bo‘ladi. L.A. Novikovning
konsepsiyasiga ko‘ra, kontrar qarama-qarshilik "X" va "Y" kabi tur tushunchalar
juftligi bilan ifodalanadi. Bu tushunchalar orasida uchinchi, oraliq "Z"
tushunchasi mavjud bo‘lishi mumkin. Ushbu tushunchalar bir-birini inkor etish
bilan birga, o‘zining ijobiy mazmuniga ham ega. Misol uchun, "yosh" - ("o‘rta
yoshli," "keksaygan") - "qari" paradigmasida oraliq toifalar mavjudligi kuzatiladi.
Ta’kidlash joizki, oraliq ma’nolarni istisno qiluvchi komplementar
antonimlardan farqli o‘laroq, kontrar antonimlar o‘zaro o‘tish holatlarining ko‘p
bo‘lishiga yo‘l qo‘yadi. Masalan, "issiq" va "sovuq" orasida "iliq", "katta" va
"kichik" orasida "o‘rta" bo‘lishi mumkin; "faol" va "sust" orasida o‘rtacha holat
"mo‘tadil"; "kambag‘al" - "boy" - "o‘rtahol" va hokazo. Kontrar korrelyatlar - bir
mohiyat ichidagi qarama-qarshi qutblarni ifodalovchi antonimlar bo‘lib, ular
orasida o‘tish bosqichlari, ya’ni ichki darajalanish mavjud; ular darajali qarama-
qarshilik munosabatida bo‘ladi.
Antonimlarni o‘rganish nafaqat tilning semantik boyligini tushunishga
yordam beradi, balki madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish
uchun ham muhimdir. Bu tadqiqotlar leksikologiya va semantika sohalarida
yanada chuqurroq izlanishlar o‘tkazish uchun yangi imkoniyatlar ochib beradi.
Xulosa qilib aytganda, antonimik juftliklar tarkibidagi oraliq tushunchalar
tilning semantik va pragmatik jihatlarini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Bu
tushunchalar tilning boyligini va ifodalash imkoniyatlarini kengaytirib, nutqning
aniqligi va ravshanligini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. R. Shukurov. O‘zbek tilida antonimlar, Toshkent, 1977
2. D.N.Shmelyov. Rus tili semasiologiyasi bo‘yicha ocherklar. "Ma’rifat"
nashriyoti. Moskva, 1964. 128 bet 128 b.
3. M.R.Lvov. Rus tili antonimlari lug‘ati, L.A.Novikov tahriri ostida. 2-nashr,
tuzatilgan va to‘ldirilgan. M.: Rus tili, 1984
4. Borovix Ye.A. Rus va ingliz paremiyalarida antonimik paradigma:
strukturaviy-semantik va madaniy jihatlar: filologiya fanlari nomzodi ilmiy
darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. / Ye.A. Borovix.
Chelyabinsk, 2007. -23 bet
5. L.A.Vedenskaya. Rus tili antonimlari lug‘ati. Astrel. Ast. Moskva 2003
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
6. Хакимова Ф. ИЗУЧЕНИЕ АНТОНИМИИ В РУССКОМ И УЗБЕКСКОМ
ЯЗЫКАХ //Академические исследования в современной науке. – 2024. – Т.
3. – №. 15. – С. 9-12.
