ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
САНОАТ ТАРМОҒИДАГИ КИЧИК БИЗНЕС КОРХОНАЛАРИ
ФАОЛИЯТИНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ ЎЗИГА ХОС
ХУСУСИЯТЛАРИ
Ортиқов Хамроқул Aбдимажитович
Тошкент иқтисодиёт ва солиқ техникуми
ёшлар ишлари бўйича директор ўринбосари
https://doi.org/10.5281/zenodo.16735119
Aннотация.
Мақолада саноат тармоғидаги кичик бизнес корхоналари
фаолиятини ташкил этишнинг ўзига хос хусусиятлари
ёритиб берилган.
Калит сўзлар.
кичик бизнес корхоналари, самарадорлик, , йиллик
товар айланмаси ҳажми
Саноат тармоғидаги кичик бизнес корхоналари фаолиятини ташкил
этишнинг ўзига хос хусусиятлари тўғрисида сўз борганда, энг аввало,
бундай корхоналарни ташкил этишнинг асосий мақсади тўғрисида
тўхталиш лозим. Корхона мулкдор томонидан уни ташкил этиш чоғида
қўйилган ижтимоий-иқтисодий мақсадларга эришиш учун ташкил
этилади. Айни пайтда “Мақсадлар (ёки вазифалар) қандай натижалар ва
қачон
эришилиши
лозимлигини
белгилаб
беради,
бироқ
режалаштирилаётган натижаларга айнан қандай эришилиши тўғрисида
деярли ҳеч нарса айтилмайди”. “Мақсад – бу олдиндан кўзланган натижа.
Бироқ, ушбу ижтимоий-иқтисодий мақсадга эришиш учун юқори
рейтинглар ва пул белгилари тахламларини кўзда тутиш эмас, балки аниқ
истеъмолчи учун аниқ маҳсулот, ушбу маҳсулотни яратиш ва
истеъмолчига сотиш – режалаштирилган ижтимоий иқтисодий натижага
эришиш бўйича тегишли ташкилий ишлар ва бошқарув тақозо этилади”.
Бундан кўринадики, йирик корхоналар муайян мақсадлар ҳамда уларга
эришишнинг аниқ вазифаларига эга бўладилар. Кичик бизнес
корхоналарнинг асосий мақсадлари ўз тавсифига кўра йирик корхоналар
мақсадидан
фарқланиши
мумкин.
Бу
ўринда,
кичик
бизнес
субъектларининг иқтисодиётдаги ижтимоий аҳамияти ҳам катта таъсир
кўрсатади. “Бозор иқтисодиётида кичик тадбиркорлик функциялари
тизимини белгилашда унинг алоҳида иқтисодий ёки ижтимоий
функцияларини ажратиб кўрсатувчи ва тадқиқ этувчи иқтисодчиларнинг
қарашлари нисбатан кенг шаклланган:
а) рақобат функцияси (Афанасьев В., Молибог Ю., Хаек Ф., Юданов А. ва
бошқ.); б) инновацион функцияси (Шумпетер Й. ва унинг тарафдорлари);
в) бандликни таъминлаш функцияси (Афанасьев В., Шулус А., ва бошқ.); г)
ўрта синфни шакллантириш учун шарт-шароитлар яратиш (Аганбегян А.,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
Афонин Ю., ва бошқ.). Рубе В.А. бозор иқтисодиётида кичик бизнеснинг
ҳам иқтисодий, ҳам ижтимоий функцияларини ажратиб кўрсатади.
Айниқса, у кичик бизнеснинг бош иқтисодий функцияси сифатида унинг
«...истеъмол
талабининг
жадал
равишдаги
табақалашуви
ва
индивидуаллашуви шароитида товар ва хизматларнинг кенг спектрини
яратишдаги» ролига алоҳида эътибор қаратади”. Турли манбалардан
кичик бизнес корхоналарини ташкил этишнинг асосий мақсадлари
сифатида эътироф этилган қуйидаги жиҳатларни ажратиб кўрсатиш
мумкин: - иқтисодиётни таркибий қайта тузишни фаоллаштириш; -
истеъмол бозорини товарлар билан тўлдириш; - тармоқ ва минтақавий
монополизмни бартараф этиш; - рақобатни кенгайтириш; - фаолият
юритаётган корхоналардан бўшаган ишчиларни меҳнат билан банд этиш
учун моддий асос яратиш; - маҳаллий ҳокимият органларининг иқтисодий
асосини мустаҳкамлаш; - қишлоқ, катта бўлмаган шаҳарларни
ривожлантириш; - бадиий ҳунармандчиликни қайта тиклаш; - рақобатдош
саноат занжирларини яратишда муҳим боғловчи бўғин ролини бажариш.
Айрим олим ва мутахассислар кичик бизнеснинг иқтисодиётдаги
ўрнига у қадар жиддий баҳо бермайдилар, баъзида унга иқтисодиётдаги
иккинчи даражали соҳа сифатида ёндашадилар. Аслида кичик бизнес
иқтисодиёт тузилмасининг муҳим таркибий қисми ҳисобланиб, хўжалик
алоқаларининг асосий субъектлари сифатида майдонга чиқади. Шунга
кўра, кичик бизнеснинг иқтисодиётдаги ўрни мунтазам равишда кенгайиб
боради. “Кўплаб ривожланган мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатадики,
агар илгарилари кичик корхоналар асосан тадбиркорларнинг ўз
бизнесларини йўлга қўйиш истаги туфайли ташкил этилган бўлса, ҳозирги
вақтда кичик корхоналарни ташкил этиш кўп ҳолларда уларга ишлаб
чиқаришнинг алоҳида турлари билан шуғулланиш ёки бозор билан
мустаҳкам алоқалар ўрнатишни топширувчи йирик компаниялар
томонидан илгари сурилмоқда”. Саноат корхоналари мураккаб технологик
шартлар ва талаблар асосида ташкил этилади. Кичик корхоналарда мазкур
талаблар бирмунча соддалашади. Бироқ, мазкур соддалашиш саноат
маҳсулотининг техник ва технологик даражасига салбий таъсир
кўрсатмаслиги
керак.
Саноат
корхоналарининг
иқтисодий
самарадорлигини оширишга кичик саноат корхоналари фаолиятини
ташкил этишнинг ўзига хос хусусиятлари таъсир кўрсатади. “Саноат
тармоғи
–
саноатнинг
бир
типдаги
технологиялар
ҳамда
истеъмолчиларнинг чекланган доирасига эга бўлган, бир хил турдаги,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
махсус маҳсулотни ишлаб чиқарувчи корхоналарни бирлаштирувчи
объектив равишда алоҳидалашган қисми”18. Ушбу таърифнинг ўзи мазкур
тармоқдаги корхоналарни ташкил этишдаги тамойиллар, шарт-
шароитлар ва талабларнинг ўзаро яқинлиги, ҳаттоки бир хиллигини
намоён этади.
Саноат тармоғида ишлаб чиқаришнинг энг кенг тарқалган шакли
корхона ҳисобланади. “Корхона – бу ижтимоий эҳтиёжларни қондириш ва
фойда олиш мақсадида маҳсулот ишлаб чиқариш, иш бажариш ва хизмат
кўрсатиш учун ташкил этилган мустақил хўжалик юритувчи субъект”20.
Шунингдек, корхона иқтисодиётнинг бошланғич хўжалик бўғини
ҳисобланиб, турли тармоқ ва соҳаларда ўзига хос хусусият касб этиши
мумкин. Шунга кўра, саноат корхонасининг алоҳида таърифини келтириб
ўтиш мақсадга мувофиқ: “Саноат корхонаси – бу тадбиркорлик
фаолиятини амалга ошириш учун фойдаланилувчи мулкий мажмуа бўлиб,
унинг таркибига корхона фаолияти учун мўлжалланган барча ер
майдонлари, бинолар, иншоотлар, асбоб-ускуналар, хўжалик жиҳозлари,
хом ашё, маҳсулот кўринишидаги мол-мулклар киради”21. Бундан
кўринадики, саноат корхонасининг муҳим белгиси сифатида унинг мулкий
мажмуа эканлиги таъкидланади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Абашидзе А.Х., Солнцев А.М. и др. Достижение целей устойчивого
развития (2016–2030): международно-правовое измерение // Вестник
РУДН. Серия: Юридические науки. 2016. № 1. C. 65–78.
2.
Абашидзе А.Х., Солнцев А.М. и др. Достижение целей устойчивого
развития (2016–2030): международно-правовое измерение // Вестник
РУДН. Серия: Юридические науки. 2016. № 1. C. 65–78.;
3.
Абдуллаев А.Ж. Қурилиш соҳасида кичик бизнес ва хусусий
тадбиркорликнинг ижтимоий-иқтисодий самарадорлигини ошириш
стратегияси (Тошкент вилояти мисолида). 08.00.15–Тадбиркорлик ва
кичик бизнес иқтисодиёти; 08.00.03–Саноат иқтисодиёти (иқтисодиёт
фанлари), Т., 2019.
4.
Аллаева.Г.Ж. Ўзбекистон Республикаси ёқилғи-энергетика мажмуаси
корхоналарини барқарор ривожлантиришнинг ташкилий иқтисодий
механизми услубиятини такомиллаштириш. Иқтисодиёт фанлари бўйича
фалсафа доктори (DSc) диссертацияси автореферати. – Т.: 2021. – 14 б.;
