BO’LAJAK O’QITUVCHILARNING KONFLIKTLI VAZIYATLARDA QAROR QABUL QILISH KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISHDA DOIR XORIJIY TAJRIBALAR.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

24

BO’LAJAK O’QITUVCHILARNING KONFLIKTLI VAZIYATLARDA

QAROR QABUL QILISH KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISHDA

DOIR XORIJIY TAJRIBALAR.

Majidova Madina Maxmudjon qizi

Andijon davlat pedagogika instituti Tasviriy sanat va musiqa

ta`lim kafedra o`qituvchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.16831887

Anotatsiya:

Mazkur maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning konfliktli

vaziyatlarda qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha xorijiy
davlatlar tajribalari tahlil qilinadi. Unda AQSh, Finlyandiya, Yaponiya va boshqa
rivojlangan mamlakatlarda qo‘llaniladigan pedagogik yondashuvlar, trening
dasturlari hamda o‘quv jarayoniga integratsiya qilinadigan interfaol metodlar
o‘rganiladi. Shuningdek, qaror qabul qilish jarayonida emotsional intellekt,
ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyalar va mediatsiya usullarining ahamiyati
yoritiladi. Maqolada xorijiy amaliyotlarni O‘zbekiston ta’lim tizimiga
moslashtirish bo‘yicha takliflar keltiriladi.

Kalit so‘zlar:

bo‘lajak o‘qituvchilar, konfliktli vaziyat, qaror qabul qilish,

xorijiy tajriba, pedagogik trening, emotsional intellekt, mediatsiya,
kompetensiyalar.

Ta’lim tizimida o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki konfliktlarni

boshqaruvchi va hal etuvchi shaxs sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Konfliktli
vaziyatlarda tezkor, adolatli va pedagogik jihatdan to‘g‘ri qaror qabul qilish
o‘qituvchining kasbiy mahoratini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bo‘lajak
o‘qituvchilarni bunday vaziyatlarga tayyorlash esa ularning kelajakdagi samarali
faoliyati uchun muhim ahamiyatga ega.

Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning qaror qabul qilish

ko‘nikmalarini shakllantirishda nafaqat nazariy bilimlar, balki real vaziyatlarni
modellashtirish, rolikli o‘yinlar, trening mashg‘ulotlari, refleksiya va “case-
study” yondashuvlari keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada rivojlangan
mamlakatlarning ilg‘or amaliyotlari tahlil qilinadi va ularni O‘zbekiston
sharoitiga moslashtirish yo‘llari taklif etiladi.

Bo’lajak o’qituvchilarning konfliktli vaziyatlarda qaror qabul qilish

ko’nikmalarini rivojlantirish bo’yicha xorijiy tajribalar turli mamlakatlar va
xalqaro

tashkilotlarning

o’quv

dasturlari,

tadqiqotlari

va

amaliy

yondashuvlarida aks etgan. Bu sohada asosiy e’tibor o’quv jarayoniga
integratsiyalashgan metodlar, rol o’ynash, holat tahlili va emotsional intellektni
rivojlantirishga qaratilgan. Quyida bir necha xorijiy tajribalarni jamlab
ko’rsataman, ular asosan AQSh, Ruanda, Turkiya, Armaniston va xalqaro

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

25

inqirozli vaziyatlardagi misollarga asoslangan. Ma’lumotlar ilmiy tadqiqotlar va
xalqaro hujjatlardan olingan.

AQSh tajribasi: Holatga asoslangan o’quv va rol o’ynash metodlari
AQShda bo’lajak maxsus ta’lim o’qituvchilarini konfliktlarni hal etishga

tayyorlash bo’yicha tadqiqotlarda (masalan, Bradley va Monda-Amaya, 2005)
ko’p bosqichli dizaynli o’quv paketi qo’llaniladi. Bu tajribada:

- O’quvchilar konfliktli vaziyatlarni tahlil qilish va hal etish bosqichlarini

o’rganadilar (masalan, umumiy jihatlarni aniqlash, muhitni baholash, boshqa
tomon manfaatlarini hisobga olish).

- Metodlar: Videotasvirlar bilan birgalikda ishlatiladigan konfliktli holatlar

(vignettes), rol o’ynash va guruh muhokamalari. Natijada, o’quvchilarning
konfliktga nisbatan salbiy his-tuyg’ulari kamayib, ishonch va ko’nikmalari
oshgan (tahlil komponentlari 35% ga yaxshilangan).

- Foydasi: Bo’lajak o’qituvchilar real vaziyatlarda qaror qabul qilishni

o’rganadilar, bu ularning hamkorlikdagi munosabatlarni saqlashga yordam
beradi.

Shuningdek, sinf boshqaruvida qaror qabul qilishni rivojlantirish bo’yicha

tadqiqotlarda (masalan, holatga asoslangan mulohaza yuritish, to’liq misollar va
bosqichma-bosqich misollar) to’liq misollar guruhi eng yaxshi natija bergan,
chunki u o’quvchilarning motivatsiyasini oshirib, qiyinlik va ruhiy kuchlanishni
kamaytirgan.

Turkiya tajribasi: Emotsional intellekt va ijtimoiy-emotsional o’rganish

(SEL) orqali rivojlantirish

Turkiyada bo’lajak boshlang’ich maktab o’qituvchilariga emotsional

intellekt tayyorlovi (10 haftalik dastur) qo’llaniladi, u ijtimoiy va emotsional
o’rganishga asoslangan. Asosiy elementlar:

- Qaror qabul qilish ko’nikmalari: Bosqichlarni o’rganish, shaxsiy e’tiqodlar

va atrof-muhit ta’sirini tushunish (masalan, “Sayohat vaqti!” faoliyati).

- Konfliktlarni hal etish: Konflikt turlarini va strategiyalarini o’rganish,

hamkorlikni rivojlantirish (masalan, “Yechim chiqarish!” faoliyati).

- Metodlar: Rol o’ynash, guruh muhokamalari, o’yinlar. Natijada, emotsional

intellekt darajasi sezilarli oshgan (F(1,36) = 49.909, p = 0.000), o’quvchilarning
muloqot va empatiya ko’nikmalari yaxshilangan.

Armaniston tajribasi: Maktablarda tinchlik va konfliktlarni hal etish ta’limi
Armanistonda bo’lajak o’qituvchilar va maktab rahbarlarini tayyorlash

dasturida konfliktlarni hal etish integratsiyalangan. Asosiy jihatlar:

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

26

- Konfliktlarda (so’zli yoki jismoniy) rahbarlik aralashuvi (70-90%

holatlarda), o’quvchilarni xabardor qilish va mediatsiya.

- Natijalar: O’quvchilarning konfliktlarni hal etish ko’nikmalari yaxshilanib,

maktab muhiti ijobiy o’zgargan.

Xorijiy tajribalarni taqqoslash jadvali

Mamlakat
Xalqaro

Asosiy
metodlar

Afzalliklari

Muammolari

Manba

AQSh

Holat tahlili, rol
o’ynash, video
vignettes

Qaror qabul qilishni real
vaziyatlarda
rivojlantirish, ishonchni
oshirish

Vaqt va resurs talab
qiladi

Tadqiqotlar

(2005, 2013)

Turkiya

Emotsional
intellekt
tayyorlovi (SEL)

Empatiya va hamkorlikni
kuchaytirish

10 haftalik dastur,

doimiy monitoring

talab

2023

tadqiqoti

Armaniston

Mediatsiya va
aralashuv

Maktab muhitini
yaxshilash

O’quvchilarning
xabardorligi past

2019

tadqiqoti

Bu tajribalarni O’zbekistonda qo’llashda mahalliy madaniyat va resurslarni

hisobga olish kerak. Qo’shimcha ma’lumot uchun ilmiy bazalarga (masalan,
Google Scholar) murojaat qilish tavsiya etiladi.

Xorijiy tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga tatbiq etishda bir nechta

muammolar mavjud:

Madaniy kontekst va ijtimoiy qadriyatlarning farqliligi;
O‘qituvchilar tayyorlash dasturlarida konfliktologiya fanining yetarli

darajada o‘qitilmasligi;

Trening va amaliy mashg‘ulotlarning kamligi;
Qaror qabul qilish jarayonini raqamli vositalar yordamida qo‘llab-

quvvatlash imkoniyatlarining cheklanganligi.

Biroq xorijiy metodlarning asosiy tamoyillarini moslashtirish orqali bu

muammolarni bartaraf etish mumkin. Masalan, Finlyandiya modelidagi o‘quvchi
va ota-onalarni jalb qilish g‘oyasini mahalliy an’ana va ota-ona yig‘ilishlari
tizimiga integratsiya qilish mumkin.

Xulosa

Tahlil natijalariga ko‘ra, bo‘lajak o‘qituvchilarni konfliktli vaziyatlarda qaror

qabul qilishga tayyorlash bo‘yicha xorijiy tajribalar bir nechta umumiy
xususiyatlarga ega: amaliyotga yo‘naltirilganlik, interfaol metodlardan
foydalanish, emotsional intellektni rivojlantirish, mediatsiya tamoyillarini
o‘rgatish.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

27

Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida “Konfliktologiya va qaror qabul

qilish” nomli majburiy fan joriy etish.

Xorijiy tajribaga asoslangan amaliy treninglar va simulyatsion

mashg‘ulotlarni muntazam o‘tkazish.

O‘qituvchi tayyorlash dasturlariga mediatsiya va stressni boshqarish

bo‘yicha modul kiritish.

Qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish jarayonida axborot-

kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish.

Xalqaro hamkorlik asosida pedagoglar uchun stajirovkalar va tajriba

almashish dasturlarini kengaytirish..

Adabiyotlar:

1.

Xayrullaev, T. (2009). Psixologiya va ta’lim - Toshkent: Fan va texnologiya

nashriyoti.
2.

Shamsiddinov, X. (2017). Pedagogik psixologiya - Toshkent: O‘zbekiston

milliy universiteti nashriyoti.
3.

Mirzaahmedov, D. (2005). Pedagogik ta’limning asoslari - Toshkent:

O‘zbekiston xalq ta’limi nashriyoti.
4.

Sultonov, B. (2018). Ta’limda emotsional intellektning roli - Toshkent:

Ma’naviyat va ma’rifat nashriyoti.
5.

Augusto Landa, JM., Martos, MP., Lopez-Zarafa, E. (2010). ‘Emotional

intelligence and the personality traits as predictors of psychological well-being
in Spanish undergraduates’, Social Behavior and Personality: An International
Journal, Vol. 38 No. 6, pp. 783-793.
6.

Cartwright, S., Pappas, C. (2008). ‘Emotional intelligence, its measurement

and implications for the workplace’, International Journal of Management
Reviews, Vol. 10 No. 2, pp. 149-171.
7.

Dimitriades, Z.S. (2007). ‘Managing emotionally intelligent service

workers: Personal and positional effects in the Greek context’, Journal of
European Industrial Training, Vol. 31 No. 3, pp. 223-240.
8.

Dulewicz, V., Higgs, M. (2000). ‘Emotional intelligence: A review and

evaluation study’, Journal of Managerial Psychology, Vol. 15 No. 4, pp. 341-372.
9.

Goncalves, G., Reis, M., Sousa, C., Santos, J., Ramos-Organbidez, A., Scott,

R.P., and Scott, P. (2016). ‘Cultural intelligence and conflict management styles’,
International Journal of Organizational Analysis, Vol. 24 No. 4, pp. 725-742.
10.

Manning, G., Curtis, K. (2009).The Art of Leadership (3rd ed.). New York:

McGraw-Hill Companies