ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI ORQALI RADIKALIZMGA QARSHI
KURASH
Ubaydullaev Azizbek Ubaydullaevich
Toshkent shahar ichki ishlar bosh boshqarmasi
bo‘lim boshlig‘i, podpolkovnik
https://doi.org/10.5281/zenodo.16879645
Zamonaviy dunyoda radikalizm va ekstremizm global xavfsizlikka jiddiy
tahdid solmoqda. O‘zbekiston Respublikasi o‘zining geosiyosiy joylashuvi va
ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlari tufayli ushbu tahdidlarga duch kelmoqda. Axborot
texnologiyalari (AT) rivojlanishi bilan radikal g‘oyalar internet va ijtimoiy
tarmoqlar orqali tez tarqalmoqda, ammo ayni paytda AT radikalizmga qarshi
kurashda muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda. Radikalizm – jamiyatning
an’anaviy qadriyatlari va ijtimoiy normalariga zid bo‘lgan ekstremal g‘oyalar va
harakatlar sifatida ta’riflanadi. U ko‘pincha diniy, siyosiy yoki ijtimoiy asosga ega
bo‘lib, zo‘ravonlik va ijtimoiy beqarorlikka olib kelishi mumkin. Karimov A.
ta’kidlaydi: “Radikalizm ijtimoiy adolatsizlik, ta’lim darajasining pastligi va
psixologik manipulyatsiya kabi omillar bilan oziqlanadi” [1]. Markaziy Osiyo
mintaqasida, xususan O‘zbekistonda, radikalizmning tarqalishi iqtisodiy
qiyinchiliklar, yoshlar orasida ishsizlik va internet orqali propaganda bilan uzviy
bog‘liq. Xo‘jayev M.ning fikricha, “yoshlarning psixologik beqarorligi va
identifikatsiya qidirishi radikal guruhlar uchun asosiy nishon hisoblanadi” [2].
Radikalizmning xavflari jamiyatda nizo, davlat institutlariga ishonchsizlik va
ijtimoiy barqarorlikka putur yetkazish sifatida namoyon bo‘lmoqda. Internet va
ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi bu jarayonni tezlashtirgan, ammo axborot
texnologiyalari ushbu tahdidlarga qarshi kurashda samarali vosita sifatida
ishlatilishi mumkin.
Axborot texnologiyalari orqali radikalizmga qarshi kurashning tushunchasi
zamonaviy xavfsizlik strategiyalarining muhim tarkibiy qismidir. Bu jarayon
radikal kontentni monitoring qilish, aniqlash, bloklash va kontr-narrativlar
orqali radikal g‘oyalarga qarshi ijobiy xabarlarni targ‘ib qilishni o‘z ichiga oladi.
To‘rayev B. ta’kidlaydi: “Zamonaviy sharoitda kiberxavfsizlik radikalizmga
qarshi kurashning eng muhim elementi hisoblanadi” [3]. AT vositalari, xususan
sun’iy intellekt (AI) va katta ma’lumotlar (big data) tizimlari, radikal kontentni
avtomatik aniqlash va tahlil qilish imkonini beradi. Masalan, ijtimoiy
tarmoqlarda kalit so‘zlar va xatti-harakat naqshlarini kuzatish orqali
radikalizatsiyaning erta bosqichlarini aniqlash mumkin. Abdullayev S.ning
so‘zlariga ko‘ra, “sun’iy intellekt asosidagi tizimlar zamonaviy xavfsizlik
tizimlarining kelajagidir” [4].
Radikalizmga qarshi kurashda AT ning asosiy yo‘nalishlaridan biri ijtimoiy
tarmoqlarni monitoring qilishdir. Internet orqali radikal g‘oyalar tarqalishi
yoshlar orasida ekstremist materiallar bilan aloqa o‘rnatishni osonlashtiradi. Bu
jarayonda onlayn vaqtdan ko‘p foydalanish, nafrat kontentiga ta’sirlanish va
guruh bosimi muhim rol o‘ynaydi. Qosimov N. ta’kidlaydi: “Internetdagi nafrat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
kontenti yoshlarning e’tiqodlari va xatti-harakatlariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi”
[5]. AT orqali ushbu xavflarni kamaytirish mumkin, masalan, maqsadli kontr-
narrativ kampaniyalar orqali yolg‘on axborotni rad etish va echo-kameralarni
buzish orqali. Kontr-narrativlar radikal guruhlarning dalillarini dekonstruksiya
qilishda samarali bo‘lib, ijobiy xabarlarni targ‘ib qilish orqali jamiyatning
radikalizatsiyaga qarshiligini oshiradi.
Sun’iy intellekt radikalizmga qarshi kurashda markaziy rol o‘ynamoqda. AI
modellari real vaqt rejimida ma’lumotlarni tahlil qilib, potentsial xavfli faoliyatni
bashorat qilishi mumkin. Masalan, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va ijtimoiy
tarmoq tahlili (SNA) vositalari orqali radikal guruhlarning onlayn faoliyati
aniqlanadi. AI vositalari soxta hisoblar va bot faoliyatini aniqlashda ham muhim.
Shu bilan birga, AI ning qiyinchiliklari ham mavjud: noto‘g‘ri ijobiy va salbiy
natijalar, ma’lumotlardagi tarafkashlik va algoritmlarning shaffof emasligi (“qora
quti” muammosi). Raxmatov Sh. ta’kidlaydi: “AI ni qo‘llashda inson huquqlari va
maxfiylik masalalariga alohida e’tibor qaratish zarur” [6]. O‘zbekistonda AI
asosidagi tizimlarni joriy etish kiberxavfsizlikni mustahkamlash va radikal
kontentni aniqlashda samaradorlikni oshirishi mumkin.
Kiberxavfsizlik radikalizmga qarshi kurashda asosiy vosita sifatida
qaralmoqda. Radikal guruhlar AI ni yollash va propaganda uchun ishlatmoqda,
masalan, deepfake texnologiyalari orqali yolg‘on kontent yaratish yoki til
to‘siqlarini bartaraf etish. Bunday xavflarga qarshi AI ni ijobiy maqsadlarda
ishlatish mumkin, masalan, ijobiy xabarlarni tarqatuvchi chatbotlar yaratish
yoki AI yaratilgan kontentni belgilash. To‘rayev B.ning fikricha, “zamonaviy
texnologiyalarni joriy etmasdan radikalizmga qarshi samarali kurashni tasavvur
qilib bo‘lmaydi” [3]. O‘zbekistonda kiberxavfsizlik tizimlarini rivojlantirish,
xususan, internet monitoringini kuchaytirish radikalizmning tarqalishini oldini
olishda muhimdir.
Radikalizatsiyani oldini olishda kontr-narrativlar muhim ahamiyatga ega.
Internetda radikalizatsiyaga qarshi kurashda AT vositalari, masalan, kontentni
bloklash va filtrlash keng qo‘llanilmoqda. Kontr-narrativlar orqali radikal
guruhlarning dalillari dekonstruksiya qilinadi va ijobiy xabarlarni targ‘ib qilish
orqali jamiyatning radikal g‘oyalarga qarshiligi oshiriladi. Masalan, yoshlarga
yo‘naltirilgan raqamli kampaniyalar orqali ijtimoiy barqarorlik va bag‘rikenglik
g‘oyalari targ‘ib qilinishi mumkin. Qosimov N.ning so‘zlariga ko‘ra, “kontr-
narrativlar yoshlarning radikal g‘oyalarga qarshiligini oshirishda muhim
vositadir” [5]. O‘zbekistonda mahalla tizimi va nodavlat tashkilotlar bilan
hamkorlikda raqamli kontr-narrativ dasturlarni rivojlantirish samarali bo‘ladi.
O‘zbekistonda AT ni radikalizmga qarshi kurashda qo‘llashning dolzarbligi
yuqori. Milliy xavfsizlik strategiyalarida internet monitoringini kuchaytirish, AI
vositalarini joriy etish va raqamli savodxonlikni oshirish zarur. Yoshlar orasida
raqamli savodxonlikni oshirish nafrat kontentiga qarshilikni mustahkamlashda
muhim rol o‘ynaydi. Abdullayev S. ta’kidlaydi: “Raqamli savodxonlik
radikalizmga qarshi kurashda yoshlarni himoya qilishning asosiy omilidir” [4].
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
128
Xalqaro hamkorlik, masalan, xalqaro tashkilotlar bilan birgalikdagi loyihalar,
O‘zbekistonning texnologik imkoniyatlarini oshiradi. Raxmatov Sh.ning fikricha,
“nodavlat tashkilotlar va xalqaro hamkorlar bilan ishlash jamiyat bilan
muloqotni mustahkamlashda muhimdir” [6].
Radikalizmga qarshi kurashda AT ning afzalliklari ko‘p, ammo
qiyinchiliklari ham mavjud. Texnologik ta’minotning yetishmasligi, xodimlarning
malakasi pastligi va fuqarolar bilan muloqot madaniyatining yetarli darajada
bo‘lmasligi samaradorlikni pasaytiradi. Shu bilan birga, AI tizimlarida maxfiylik
va inson huquqlari bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, AI
algoritmlari noto‘g‘ri tahlil qilishi yoki madaniy kontekstni noto‘g‘ri talqin qilishi
mumkin. Xo‘jayev M.ning so‘zlariga ko‘ra, “texnologiyalarni qo‘llashda psixologik
va madaniy omillarni hisobga olish zarur” [2]. O‘zbekistonda ushbu
muammolarni bartaraf etish uchun xodimlar malakasini oshirish, mahalliy
sharoitlarga mos AI tizimlarini ishlab chiqish va fuqarolar bilan ochiq muloqotni
rivojlantirish lozim.
Radikalizmga qarshi kurashni takomillashtirish uchun bir nechta
yo‘nalishlar taklif etiladi. Birinchi yo‘nalish – texnologik modernizatsiya. AI va
katta ma’lumotlar tizimlarini joriy etish radikal kontentni aniqlash va
monitoringni samarali qiladi. Ikkinchi yo‘nalish – malaka oshirish. Doimiy
treninglar, xususan, kiberxavfsizlik va AI bo‘yicha ta’lim xodimlarning
professional darajasini oshiradi. Uchinchi yo‘nalish – profilaktikani kuchaytirish.
Raqamli kontr-narrativ dasturlarni kengaytirish va yoshlar orasida raqamli
savodxonlikni oshirish zarur. To‘rtinchi yo‘nalish – jamiyat bilan hamkorlikni
rivojlantirish. Mahalla tizimi va nodavlat tashkilotlar bilan birgalikda ijtimoiy
barqarorlikni targ‘ib qiluvchi loyihalar amalga oshirilishi lozim. Beshinchi
yo‘nalish – monitoringni kuchaytirish. Internetdagi radikal faoliyatni doimiy
kuzatish va tahlil qilish uchun maxsus dasturlar ishlab chiqilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, axborot texnologiyalari radikalizmga qarshi
kurashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. AI, kiberxavfsizlik va kontr-
narrativlar orqali radikalizmning tarqalishini oldini olish mumkin. O‘zbekiston
mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan texnologik yondashuvlarni qo‘llash orqali
jamiyat xavfsizligini ta’minlashi va mintaqaviy barqarorlikka hissa qo‘shishi
mumkin. Karimov A.ning so‘zlariga ko‘ra, “texnologiyalar ijtimoiy adolatsizlikni
bartaraf etish bilan birgalikda qo‘llanilganda radikalizmga qarshi kurashda eng
yuqori natija beradi” [1].
Adabiyotlar:
1.
Karimov A. Radikalizmning ijtimoiy ildizlari // O‘zbekiston Milliy
Universiteti Ilmiy Jurnali. – 2020. – T. 1. – № 2. – S. 45-52.
2.
Xo‘jayev M. Yoshlar psixologiyasi va radikalizm // Psixologiya va Xavfsizlik
Jurnali. – 2019. – T. 3. – № 1. – S. 78-85.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
129
3.
To‘rayev B. Kiberxavfsizlik muammolari // Markaziy Osiyo Xavfsizlik
Tadqiqotlari Jurnali. – 2022. – T. 4. – № 2. – S. 90-97.
4.
Abdullayev S. Sun’iy intellekt va xavfsizlik // Texnologiya va Xavfsizlik
Jurnali. – 2023. – T. 6. – № 1. – S. 85-92.
5.
Qosimov N. Radikalizmga qarshi kurash strategiyalari // Siyosiy
Tadqiqotlar Jurnali. – 2020. – T. 2. – № 3. – S. 100-110.
6.
Raxmatov Sh. Xalqaro hamkorlik va xavfsizlik // O‘zbekiston Xavfsizlik
Tadqiqotlari Jurnali. – 2023. – T. 5. – № 1. – S. 60-68.
