СУВ РЕСУРСЛАРИНИ ОҚИЛОНА БОШҚАРИШДА ЗАМОНАВИЙ МУҲАНДИСЛИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

110

СУВ РЕСУРСЛАРИНИ ОҚИЛОНА БОШҚАРИШДА ЗАМОНАВИЙ

МУҲАНДИСЛИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ

М.Б.Сеитимбетова

талаба

Ташкент архитектура-қурилиш университети. Тошкент, Ўзбекистон.

https://doi.org/10.5281/zenodo.16871418

Аннотация.

Ушбу мақолада сув ресурсларини оқилона бошқаришда

замонавий муҳандислик технологияларининг ўрни ва аҳамияти ёритилган.
Суғориш, фильтрация, қайта ишлаш, автоматлаштирилган назорат
тизимлари ва рақамли технологиялар каби усуллар таҳлил қилинган.
Илмий ва амалий ечимлар таклиф этилган.

Аннотация

. В данной статье рассматривается роль современных

инженерных технологий в рациональном управлении водными ресурсами.
Проанализированы

методы

орошения,

фильтрации,

повторного

использования, автоматизированных систем контроля и цифровых
решений. Предложены научные и практические подходы.

Annotation

. This article explores the role of modern engineering

technologies in the rational management of water resources. It analyzes methods
such as irrigation systems, filtration, water reuse, automated control systems, and
digital solutions. Scientific and practical solutions are proposed

.

Калит сўзлар.

Сув ресурслари, Оқилона бошқариш, Муҳандислик

технологиялари, Тамчилаб суғориш, Сувни қайта ишлаш, Ақлли тизимлар,
Рақамлаштириш, Геоахборот тизимлари (GIS), Сув тежамкорлиги,
Автоматлаштириш

Ключевые слова.

Водные ресурсы, Рациональное управление,

Инженерные технологии, Капельное орошение, Повторное использование
воды, Умные системы, Цифровизация, Геоинформационные системы (ГИС),
Водоэффективность, Автоматизация

Keywords.

Water resources, Rational management, Engineering

technologies, Drip irrigation, Water reuse, Smart systems, Digitalization,
Geographic Information Sys,tems (GIS)Water efficiency, Automation

Кириш.

Сув ресурслари — инсон ҳаёти ва иқтисодиётининг

ажралмас қисми ҳисобланади. XXI асрда сувга бўлган талабнинг ортиши,
иқлим ўзгаришлари ва демографик ўсиш оқибатида уни самарали
бошқариш муаммоси тобора долзарб тус олмоқда. Шу нуқтаи назардан,
замонавий

муҳандислик

технологиялари

сувдан

фойдаланиш

самарадорлигини оширишда, исрофни камайтиришда ва табиий
манбаларни муҳофаза қилишда ҳал қилувчи роль ўйнайди.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

111

СУВ РЕСУРСЛАРИНИ БОШҚАРИШДА ДУНЁ ТЕНДЕНЦИЯЛАРИ
Сув инқирози муаммоси ва халқаро ташкилотлар ечимлари
БМТнинг Барқарор Ривожланиш Максадлари (SDGs)
Илғор давлатлар тажрибаси: Нидерландия, Исроил, Япония
ЗАМОНАВИЙ МУҲАНДИСЛИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ ВА УЛАРНИНГ

АФЗАЛЛИКЛАРИ

2.1 Автоматлаштирилган суғориш тизимлари
Тамчилаб суғориш (капельный полив)
Сенсорли назорат тизимлари
Дрон ва GPS орқали бошқариш
2.2 Сувни қайта ишлаш ва қайта ишлатиш
Грейуотер (greywater) қайта ишлаш
Инфильтрация ва биофильтрация тизимлари
Очиқ сув ҳавзаларини тозалаш технологиялари
2.3 Ақлли технологиялар ва рақамлаштириш
GIS ва IoT асосидаги мониторинг тизимлари
“Smart Water Grid” тизими
Масофавий назорат ва маълумотлар таҳлили
ЎЗБЕКИСТОНДА СУВ РЕСУРСЛАРИНИ БОШҚАРИШ СОҲАСИДАГИ

ИСЛОҲОТЛАР

3.1 Давлат сиёсати ва стратегик дастурлар
2020–2030 йилларга мўлжалланган Миллий сув стратегияси
Сув хўжалиги соҳасидаги рақамли трансформация
3.2 Истиқболдаги лойиҳалар
“Яшил макон” ва “Ақлли шаҳар” концепциялари
Сувни тежовчи қурилмаларни жорий қилиш

Адабиетлар тахлили ва методология

.

Ушбу мақолани тайёрлаш

жараёнида миллий ва халқаро манбалар асосида чуқур таҳлил амалга
оширилди. Асосий эътибор сув ресурсларини бошқаришга оид илмий
мақолалар, давлат қарорлари, халқаро ташкилотлар ҳисоботлари ва
амалий лойиҳаларга қаратилди.

ЮНЕСКО ва FAO томонидан эълон қилинган ҳисоботларда сув

ресурсларини самарали бошқаришда замонавий технологияларнинг
ролига алоҳида эътибор берилган.

БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадлари (SDG 6) сувдан самарали

фойдаланиш ва унинг барқарор бошқарувини илмий-амалий жиҳатдан
асослаб беради.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

112

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йилдаги

№541-сонли қарори сув ресурсларини рақамлаштириш ва оқилона
бошқариш соҳасидаги миллий йўналишларни белгилаб берган.

Ilmiy-texnik jurnallar, масалан: “Irrigation Science”, “Journal of Water

Resources Planning and Management” ва “Water Research” каби нашрлардан
технологиялар таҳлил қилинди.

Бу

таҳлиллардан

келиб

чиқиб,

замонавий

муҳандислик

технологиялари сувдан фойдаланиш самарадорлигини кескин ошириш
имконини бериши тасдиқланди. Айниқса, тамчилаб суғориш, сенсор
технологиялар ва GIS асосидаги бошқарув тизимлари устувор саналади.

Натижалар.

Тадқиқот натижаларига кўра, замонавий муҳандислик

технологияларининг қўлланилиши сув ресурсларини бошқаришда юқори
самарадорликни таъминлайди. Жумладан:

Тамчилаб суғориш усули орқали сув тежаш даражаси 30–50% ни

ташкил қилмоқда.

Грейуотер қайта ишлаш тизимлари шаҳарлардаги сув танқислигини

камайтиришда самара бермоқда.

GIS ва IoT технологиялари сув оқимини реал вақтда назорат қилиш ва

ресурсларни оптимал тақсимлаш имконини бермоқда.

Ўзбекистонда амалга оширилаётган рақамлаштириш ислоҳотлари сув

хўжалигида шаффофлик ва самарадорликни оширмоқда.

Муҳокама.

Замонавий

муҳандислик

технологиялари

сув

ресурсларини бошқаришда стратегик аҳамият касб этади. Бу
технологиялар нафақат сув тежамкорлигини таъминлайди, балки экологик
барқарорликни ҳам мустаҳкамлайди. Масалан, тамчилаб суғориш орқали
сувнинг майда порцияларда тўғридан-тўғри ўсимлик илдизига
етказилиши унинг исрофини камайтиради. Шунингдек, рақамлаштириш
орқали сув истеъмоли ҳисобини автоматлаштириш инсон омилини
камайтиради ва шаффофликни таъминлайди.

Бундан ташқари, Ўзбекистонда "Яшил макон", "Ақлли шаҳар",

"Томчилаб

суғориш"

каби

лойиҳаларни

кенг

йўлга

қўйиш

технологиялардан тўғри фойдаланиш самарадорлигини намоён қилмоқда.
Бироқ, барча ҳудудларда бу технологияларни жорий этишда молиявий,
техник ва кадрлар тайёргарлиги муаммолари мавжуд.

Хулоса.

Сув ресурсларини оқилона бошқариш муаммоси жаҳон

ҳамжамияти олдида турган энг долзарб экологик, иқтисодий ва ижтимоий
масалалардан бири ҳисобланади. Ушбу мақолада олиб борилган таҳлиллар

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

113

шуни кўрсатадики, замонавий муҳандислик технологиялари сувни тежаш,
қайта ишлаш, истеъмолни назорат қилиш ва бошқарув самарадорлигини
оширишда беқиёс аҳамиятга эга.

Тамчилаб суғориш, қайта ишлаш тизимлари, геоахборот ва рақамли

назорат воситалари сувдан фойдаланиш самарадорлигини 30–50% гача
ошириши мумкин. Айниқса, сув таъминоти ва суғориш тизимларида сенсор
технологиялар, IoT, автоматлаштирилган клапанлар ва рақамлаштириш
каби илғор усулларни жорий этиш орқали инсон омилини камайтириш ва
манбаларни оқилона тақсимлаш мумкин бўлмоқда.

Ўзбекистонда сув ресурсларини бошқариш борасида олиб борилаётган

давлат сиёсати, рақамлаштириш ислоҳотлари ва илғор халқаро
тажрибаларни жорий қилиш мамлакатимизда сув таъминотининг
барқарорлигини таъминлашга хизмат қилади. Бироқ бу соҳадаги
муваффақият кадрлар салоҳияти, техника ва маблағ билан таъминланиш
даражасига ҳам боғлиқ.

Шу боис, келгусида сув хўжалигидаги таълим, илмий тадқиқот ва

лойиҳалаш ишларини янада ривожлантириш, маҳаллий ва халқаро
инновацион технологияларни оммалаштириш зарур ҳисобланади.

Фойдаланилган адабиётлар

1. БМТ. (2015). Sustainable Development Goals. Goal 6: Ensure availability and
sustainable

management

of

water

and

sanitation

for

all.

–

https://sdgs.un.org/goals/goal6
2. ЮНЕСКО. (2023). World Water Development Report 2023: Partnerships and
Cooperation for Water. Paris: UNESCO Publishing.
3. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси. (2023). Сув ресурсларини
бошқаришни рақамлаштиришга оид чора-тадбирлар тўғрисида. – Қарор
№541, 15 июнь.
4. FAO. (2020). Modern irrigation technologies for smallholder farmers. Rome:
Food and Agriculture Organization of the United Nations.
5. Жураев, А.Ш. (2021). Ўзбекистонда сув ресурсларини бошқаришда
замонавий ёндашувлар. // Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини
механизациялаш муҳандислари институти илмий нашри. – №2, – Б. 45–52.
6. Water Research Journal. (2022). Reuse and recycling of greywater in urban
systems. – Vol. 205.
7. Rakhimov, S., & Tursunov, M. (2022). Integration of IoT in irrigation systems of
Central Asia. // Journal of Water Resources Planning and Management. – Vol.
148(3).

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

114

8. Исроил тажрибаси: Tal, A. (2019). The Land Is Full: Addressing
Overpopulation in Israel. Yale University Press.
9. Global Water Partnership. (2021). Integrated Water Resources Management
(IWRM) Guidelines. –

www.gwp.org

10. Karimov, B., et al. (2020). Smart water management in Uzbekistan: Challenges
and perspectives. // Central Asian Journal of Water Research. – Vol. 6(1), pp. 1–
17.