ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA TURKISTON LEGIONI
Mingboyeva Mahliyoxon Mahammadjonovna
Andijon davlat texnika instituti akademik litseyi Tarix fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16833462
Annotatsiya.
Maqolada Ikkinchi jahon urushi davrida tashkil etilgan
Turkiston legionining vujudga kelish sabablari, tarkibi, faoliyati va uning tarixiy-
siyosiy ahamiyati yoritiladi. Legionning tashkil topishi urush davridagi
geosiyosiy jarayonlar, milliy masalalar va Germaniya harbiy-siyosiy strategiyasi
nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Shuningdek, legion a’zolarining urushdan
keyingi taqdiri va ushbu hodisaning tarixiy bahosi haqida ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
Ikkinchi jahon urushi, Turkiston legion, milliy harakatlar,
nemis armiyasi, asirlar, geosiyosat, milliy ozodlik.
Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) davrida Germaniya tomonidan bosib
olingan hududlarda yashagan va Sovet Ittifoqiga qarshi kayfiyatda bo‘lgan millat
vakillaridan turli legionlar tuzildi. Shulardan biri “Turkiston legion” bo‘lib, u
asosan Markaziy Osiyo xalqlari – o‘zbeklar, qozoqlar, qirg‘izlar, turkmanlar va
uyg‘urlarni o‘z ichiga olgan. Legionning paydo bo‘lishi, bir tomondan,
nemislarning harbiy ehtiyojlari bilan, ikkinchi tomondan, sovet davrida milliy
siyosatdagi ziddiyatlar va repressiyalar oqibatida yuzaga kelgan milliy norozilik
bilan bog‘liq edi.
Asosiy qism
1941-yilda Germaniya Sovet Ittifoqiga qarshi urush boshlaganida millionlab
sovet askarlari asirga tushdi. Ularning orasida Markaziy Osiyo xalqlarining
vakillari ham ko‘p edi. Asirlar orasida og‘ir sharoit, ochlik va kasalliklar sababli
o‘lim darajasi juda yuqori bo‘ldi. Germaniya bu vaziyatdan foydalanib, sovet
tuzumidan norozi bo‘lgan millat vakillaridan milliy harbiy qismlar tuzishni
boshladi. Shunday qilib, 1941-yil oxirida va 1942-yil boshida “Turkiston legion”
vujudga keldi.
Legion tarkibiga asosan o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, tatar va uyg‘ur
millatiga mansub sobiq Qizil Armiya askarlari jalb qilindi. Rasmiy hisob-
kitoblarga ko‘ra, Turkiston legionida 18000 dan ortiq jangchi bo‘lgan. Legion bir
nechta batalyonlarga bo‘lingan bo‘lib, ular front ortida xizmat qilgan, ba’zilari
esa jangovar operatsiyalarda ishtirok etgan.
Turkiston legionining asosiy vazifalari Germaniya armiyasiga yordam
ko‘rsatish, front ortidagi xavfsizlikni ta’minlash va partizanlarga qarshi
kurashishdan iborat edi. Ba’zi batalyonlar Sharqiy frontda janglarda qatnashgan
bo‘lsa, boshqalari Fransiya, Polsha va Bolgariya hududlarida qo‘riqlash va
tartibni saqlash ishlarida xizmat qilgan. Legion faoliyatida propaganda ishlari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
ham muhim o‘rin tutgan – nemislar legionchilar orqali Markaziy Osiyo xalqlarini
sovet tuzumiga qarshi ruhlantirishga harakat qilgan.
1945-yilda Germaniya mag‘lubiyatga uchragach, legion a’zolarining
ko‘pchiligi ittifoqchilar tomonidan asirga olinib, Sovet Ittifoqiga topshirildi.
Ularning aksariyati “Vatanga xiyonat” moddasi bo‘yicha uzoq muddatli qamoq
yoki surgun jazolariga hukm qilindi. Biroq oz sonli legionchilar G‘arb
davlatlarida qolib ketishga muvaffaq bo‘ldi va u yerda siyosiy emigratsiya
faoliyati bilan shug‘ullandi.
Ikkinchi jahon urushi davrida Turkiston legionining faoliyatini tushunishda
uning tashkiliy-psixologik tomoni alohida ahamiyatga ega. Legion safiga jalb
qilinganlarning aksariyati sovet asirlaridan iborat bo‘lib, ular qattiq lager
sharoitida yashashga majbur bo‘lgan. Nemislar bu vaziyatdan propagandaviy
vosita sifatida foydalangan, milliy ozodlik g‘oyalari orqali askarlarni o‘z
taraflariga og‘dirishga harakat qilgan. Asirlarni safga olish jarayonida ular bilan
milliy til va madaniyatda muloqot qiladigan targ‘ibotchilar ishlagan, bu esa
legionga qo‘shilish jarayonini tezlashtirgan.
Legion tuzilishida faqat harbiy bo‘linmalar emas, balki madaniy-ma’rifiy
guruhlar ham mavjud bo‘lgan. Ushbu guruhlar gazeta va byulletenlar chiqarish,
radioeshittirishlar tayyorlash hamda Markaziy Osiyo xalqlarining tarixiy
qahramonlari haqida ma’ruzalar o‘qish bilan shug‘ullangan. Bunday faoliyat
nemislarning maqsadiga xizmat qilgan bo‘lsa-da, ayrim legion a’zolari uni milliy
o‘zlikni saqlab qolish imkoniyati sifatida qabul qilgan.
Legion ichida milliy yetakchilar ham paydo bo‘lgan. Ular orasida sobiq
ofitserlar, ziyolilar va sovet tizimidan norozi bo‘lgan siyosiy faol shaxslar mavjud
edi. Ushbu yetakchilar legionchilarga siyosiy yo‘nalish berishga, ularning o‘zaro
birdamligini mustahkamlashga intilgan. Shu bilan birga, nemis komandanligi
legion ichidagi milliy liderlarni qattiq nazorat ostida ushlab, ularning mustaqil
tashabbuslarini cheklagan.
Turkiston legionining faoliyat doirasi front ortidagi tartibni saqlash bilan
cheklanib qolmagan. Ba’zi hollarda ular partizanlarga qarshi jangovar
operatsiyalarda ishtirok etgan, ammo bu jarayonda murakkab vaziyatlar yuzaga
kelgan. Chunki legionchilarning o‘zlari ham ko‘pincha milliy ozodlik g‘oyasiga
sodiq bo‘lish va nemis buyrug‘ini bajarish o‘rtasida ziddiyatli holatga tushib
qolganlar.
Urushning oxirgi yillarida legion a’zolari orasida dezertirlik va qarshilik
kayfiyati kuchaygan. Ko‘plab batalyonlar front chizig‘idan qochib, ittifoqchilar
yoki partizanlarga taslim bo‘lgan. Bu holat nemis komandanligi uchun ishonch
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
inqirozini keltirib chiqargan. Natijada, urushning so‘nggi bosqichida legionning
ko‘p bo‘linmalari jangovar ahamiyatini yo‘qotgan.
Urush tugagach, Turkiston legionchilari taqdirida murakkab voqealar
kechgan. Sovet Ittifoqiga qaytarilganlarning aksariyati qamoq, lager yoki uzoq
muddatli surgun jazolariga hukm qilingan. G‘arbda qolishga muvaffaq
bo‘lganlari esa siyosiy emigratsiya doiralarida faoliyat yuritib, o‘z xalqining
mustaqilligi masalasida turli chiqishlar qilgan. Bu guruhlar keyinchalik Turkiya,
Germaniya, AQSh va boshqa mamlakatlarda Turkiston masalasi bo‘yicha
tashviqot ishlarini davom ettirgan.
Bugungi tarixshunoslikda Turkiston legioniga faqatgina “xiyonat” yoki
“qahramonlik” doirasida baho berish biryoqlama yondashuv hisoblanadi. Legion
hodisasini o‘sha davrning siyosiy sharoiti, milliy siyosatdagi ziddiyatlar va urush
davrining shafqatsiz realiyalari asosida tahlil qilish ilmiy yondashuv nuqtai
nazaridan to‘g‘riroq bo‘ladi [2].
Xulosa va munozara
Ikkinchi jahon urushi davridagi Turkiston legion hodisasi Markaziy Osiyo
xalqlari tarixida murakkab va bahsli sahifalardan biridir. Bu hodisa o‘sha
davrning siyosiy, ijtimoiy va psixologik sharoitlarini chuqur o‘rganishni talab
etadi. Legion tarixini tahlil qilish orqali nafaqat o‘tmishdagi harbiy-siyosiy
voqealarni, balki milliy ozodlik g‘oyalari va ularning shakllanish jarayonini ham
chuqurroq anglash mumkin.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Абдурахмонов А. Туркистон легиони: тарих ва тақдир. – Тошкент:
Akademnashr, 2019. – 256 б.
2.
Qodirov S. Ikkinchi jahon urushida Turkiston legionining faoliyati //
O‘zbekiston tarixi jurnali. – 2021. – №4. – B. 45–53.
3.
Назаров Қ. Иккинчи жаҳон урушида миллий қисмлар. – Тошкент:
Sharq, 2007. – 198 б.
4.
Рустамов И. Туркистон легиони тарихи ҳақида // Тарих ва хаёт. –
2015. – №3. – Б. 112–119.
5.
Svanberg, I., & Westerlund, D. The Turkic Peoples in World War II. –
London: Routledge, 2004. – 310 p.
