ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
63
ЖИНОЯТ ИШИНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШГА МАСЪУЛ ШАХСЛАР
ТОМОНИДАН ЙЎЛ ҚЎЙИЛАЁТГАН ХАТОЛИКЛАР: САБАБ ВА
МУАММОЛАР
О.Б.Акбутаев
Жиззах вилояти Дўстлик туман
прокурори ўринбосари
https://doi.org/10.5281/zenodo.16832948
Аннотация:
Мазкур мақолада жиноят ишини тергов қилиш босқичи:
суриштирув ва дастлабки терговда суриштирувчи ва терговчилар
томонидан йўл қўйилаётган процессуал хатоликлар, уларни тезкорлик
билан ва самарали бартараф қилиш масалалари, қонун нормаларини
қўллашда юзага келаётган амалий муаммоларнинг назарий ва амалий
жиҳатлари таҳлил қилинган. Шунингдек, дастлабки тергов хатоларини
бартараф қилишнинг самарали механизмларидан бири бўлган прокурор
назоратига оид ҳуқуқий асослар, амалий муаммолар таҳлил қилинган.
Калит сўзлар
: прокурор назорати, дастлабки тергов, процессуал
механизм, шикоят, илтимоснома.
Abstract:
The article analyzes the theoretical and practical aspects of
procedural errors made by the investigator and inquiry officers at the stage of
criminal investigation: inquiry and preliminary investigation, issues of their
timely and effective elimination, as well as practical problems arising in the
application of legal norms. The article analyzes the legal foundations and
practical problems of prosecutorial control, which is one of the effective
mechanisms for eliminating errors in preliminary investigation.
Key words:
prosecutorial control, preliminary investigation, procedural
echanism, complaint, petition.
Дастлабки
тергов
ва
суриштирув
органлари
фаолияти
самарадорлигига эришиш бир қатор омилларга боғлиқ бўлиб, биринчи
навбатда иш юзасидан масъул шахсларнинг қай даражада тўғри қарор
қабул қилиши муҳим аҳамиятга эга. Бундай фаолиятини амалга оширишда
учраши мумкин бўлган хатоликлар ҳар қандай фаолиятда, шунингдек
жиноят ишини тергов қилиш жараёнида ҳам учрайди.
Мазкур масалани тадқиқ этган олимлар А.Д. Бойкова и А.Б.Соловьева
фикрича, жиноят-процессуал фаолиятда хато деганда янглиш тасаввур
туфайли жиноят-процессуал қонунчилигининг вазифаларини амалга
оширишга йўналтирилган, аслида ишни юритишга масъул шахсларнинг
қонунга хилоф ҳамда асоссиз фаолияти тушунилади. В.И.Власов эса тергов
хатолари деганда ҳар қандай қасддан бўлмаган қонунбузилиш ҳолатлари
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
64
бўлиб, жиноят ишини қўзғатишдаги бўшлиқ, камчиликлар, процессуал
фаолиятдаги ҳар қандай камчиликлар тушунилади. Бундан хатоликларни
бартараф қилишнинг тўғри ечими сифатида Т.А.Беккер суд тергови
жараёнида ёки дастлабки эшитув давомида суд томонидан юзага келган
ҳар қандай масала юзасидан ташаббус кўрсатиб ҳолатга аниқлик
киритишни таклиф этади. Бунда олим тергов хатоларини бартараф
қилишнинг судга боғлиқ жиҳатларига кўпроқ урғу берган. Бироқ, бундай
хатоликлар тергов босқичининг ўзида ҳам ижобий ҳал этилиши мумкин.
Бошқача айтганда, тергов хатоларини шу босқичнинг ўзида аниқлаб
уларни бартараф қилиша қаратилган механизмлар мавжуд ва хозирги
кунда улар ишлаб келмоқда. Бу борада муҳим йўналишлардан бири – бу
ҳар қандай тергов хатоларини аниқлаш ва уларни тўғрилаш ваколати
юклатилган масъул шахслар фаолити билан боғлиқ. Хусусан, прокурор
назорати дастлабки тергов ва суриштирув жараёнида қонунчиликка риоя
этилиши устидан назоратни ҳам назарда тутади.
Амалдаги
жиноят-процессуал
қонунчилиги
мазмунидан
англашиладики, терговчи юқори турувчи раҳбарларининг розилиги билан
ҳаракат қилувчи, ишнинг тақдирига таъсир қилиши мумкин бўлган
масалаларда прокурор ёки суднинг рухсатини олиб ҳаракат қилувчи
шахсга айланиб қолган. Бундай тартиб ортиқча вақтнинг сарфланишига,
бюрократик тўсиқларнинг пайдо бўлишига ва энг ёмони иш юритиш
самарадорлигининг пасайишига таъсирини кўрсатмай қолмайди.
Тергов фаолиятига оид суд-ҳуқуқ ислоҳотларини амалга оширишда,
терговчининг мақомига тегишли нормаларни шакллантиришда қуйидаги
масалаларга алоҳида эътибор қаратиш зарур, деб ҳисоблаймиз.
Биринчидан, ҳар бир терговчига тўғри келадиган жиноят ишлари
сонининг меъёрини ишлаб чиқиш ва унинг амалда ишлашини таъминлаш
керак. Мазкур масала бугунги кунда тергов органларида жуда долзарб
бўлиб, айнан иш ҳажмининг тартибга солиниши улар фаолиятидаги бошқа
қийинчилик ва муаммоларнинг олдини олган бўлар эди. Бу эса тергов
фаолияти соҳасида ислоҳотлар ўтказилиши зарурлиги ва терговчининг
ҳуқуқий мақомини аниқ белгилаш кераклигини кўрсатади.
Терговчиларга нисбатан профессионал талаблар қонун доирасида
аниқ белгиланиши зарур, деб ҳисоблаймиз. Чунки уларнинг процессуал
мустақиллиги шахсий фазилатлар билан ҳам таъминланиши керак.
Жиноят ишини юритиш, исботлаш жараёнида терговчи энг асосий
иштирокчилардан бири сифатида қатнашади. Буни ЖПКда назарда
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
65
тутилган ҳар бир жиноят иши доирасида дастлабки тергов ёки
суриштирув ўтказилиши шартлиги тўғрисидаги нормадан ҳам кўришимиз
мумкин. Шунинг учун терговчи ҳам таълим даражаси, касбий ва ахлоқий
сифатлари бўйича прокурор, судья ва адвокатлар билан бир қаторда
бўлишга ҳақли. Ушбу лавозимни эгаллаш учун етарлича қийин
талабларнинг белгиланиши ўз-ўзидан терговнинг сифати, ушбу касбнинг
мавқеига ижобий таъсирини кўрсатади, албатта.
Фикримизча, ички ишлар органлари тизимида хизмат олиб бораётган
тергов органларининг иш ҳажми ҳаддан ташқари кўплиги, бу эса, ўз
навбатида, шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари таъминланишига салбий
таъсир этаётгани боис, уларнинг штат бирлигини юритилаётган жиноят
ишларининг сони ва мураккаблик даражасидан келиб чиққан ҳолда ҳар 4-
5 йилда қайта кўриб чиқиш, шунингдек жиноят ишининг терговга
тегишлилиги институтини янада такомиллаштириш мақсадга мувофиқ.
Бу эса ўз навбатида, жиноят ишларини қонуний, ҳар томонлама, тўлиқ
холисона ва сифатли тергов қилишга, тергов фаолияти устидан таъсирчан
идоравий назорат механизмини ўрнатишга, тергов фаолиятини доимий
таҳлил қилиб борган ҳолда, муаммо ва камчиликларни ўз вақтида
аниқлаш ҳамда уларни бартараф этишга, бунинг натижасида ишни судга
қадар юритишда шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашга
хизмат қилади. Баъзан терговчи бевосита прокурорнинг қўлида туриб
қолганлиги ҳисобига «ўтказиб юборилган» дастлабки тергов муддатини
узайтириш учун юқори турувчи прокуратура идораларига мурожаат қилса,
терговчини сансалорликка йўл қўйганлиги учун интизомий жазолаш
талаб қилинади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Даровских Светлана Михайловна Процессуальные средства и
способы выявления и устранения ошибок, допущенных в ходе уголовного
судопроизводства // Вестник Удмуртского университета. Серия
«Экономика
и
право».
2018.
№1.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/protsessualnye-sredstva-i-sposoby-
vyyavleniya-i-ustraneniya-oshibok-dopuschennyh-v-hode-ugolovnogo-
sudoproizvodstva
2.
Власов В.И. Расследование преступлений. Проблемы качества.
Саратов, 1988. С. 14-15; Сазин Д.С. Ошибки государственного обвинителя в
уголовном судопроизводстве: автореф. дис. …канд. юрид. наук. Саратов,
2012. С. 8.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
3.
Беккер Т.А. Установление истины как основа предотвращения
судебных ошибок в уголовном производстве: автореф. дис. …канд. юрид.
наук. Томск, 2017. С. 19-20
