ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
55
YUQORI SINF O‘QUVCHILARINING LUG'AT BOYLIGINI
OSHIRISHDA TURLI METODLAR
Xamzayeva Ruxshona Abdusamadovna
Surxondaryo viloyati Oltinsoy tumani 12-maktab ingliz tili o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16832748
Annotatsiya
. Maqolada yuqori sinf o‘quvchilarining xorijiy til darslarida
lug‘at boyligini oshirishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. An’anaviy va
innovatsion metodlarning o‘rni, ularning o‘zaro farqlari, ustunliklari va
kamchiliklari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar
: lug‘at boyligi, xorijiy til, metodlar, yuqori sinf, dars
metodikasi.
Globalizatsiya sharoitida xorijiy til bilish – shaxsning raqobatbardoshligi va
ijtimoiy faolligining muhim ko‘rsatkichidir. Umumta’lim maktablarida xorijiy til
o‘qitishning asosiy vazifasi – o‘quvchilarda kommunikativ kompetensiyani
shakllantirishdir. Bu jarayonda lug‘at boyligi markaziy o‘rin tutadi, chunki so‘z
zaxirasi grammatik bilimlar bilan birgalikda muloqotning mazmunli bo‘lishini
ta’minlaydi.
Yuqori sinf o‘quvchilari til o‘rganishda yetarli intellektual salohiyat va
mustaqil fikrlash ko‘nikmalariga ega bo‘lganliklari sababli, ularda yangi so‘zlarni
tezkor o‘zlashtirish imkoniyati yuqori. Ammo bu jarayon samarali bo‘lishi uchun
metodlarning to‘g‘ri tanlanishi va moslashtirilishi zarur.
Lug‘at boyligi — bu insonning faol va passiv so‘z zaxirasi bo‘lib, til
kompetensiyasining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.
Faol lug‘at – o‘quvchining kundalik muloqotda muntazam ishlatadigan
so‘zlari.
Passiv lug‘at – tushunadigan, ammo faol ishlatmaydigan so‘zlari.
Xorijiy til o‘qitishda lug‘at boyligini oshirish ikki bosqichda olib boriladi:
1. Yangi so‘zlarni o‘zlashtirish – talaffuz, ma’no va yozilishini o‘rganish.
2. So‘zlarni faol nutqqa kiritish – muloqot va yozma ishlar orqali
mustahkamlash [1].
2. Xorijiy til darsida lug‘at boyligini oshirish metodlari
Bu metodlar ko‘p yillardan beri til o‘qitishda qo‘llanib kelinadi va o‘zining
samaradorligini isbotlagan:
- Matn ustida ishlash – yangi so‘zlar matn kontekstida tushuntiriladi,
sinonim va antonimlar bilan boyitiladi.
-Tarjima mashqlari – so‘zlarni ona tilidan chet tiliga va aksincha tarjima
qilish orqali o‘zlashtirish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
56
- Lug‘at daftarini yuritish – yangi so‘zlarni yozish, ma’nosi, talaffuzi va
misollarini qayd etish.
- Takrorlash va diktant – o‘zlashtirilgan so‘zlarni mustahkamlash uchun
og‘zaki va yozma mashqlar.
Zamonaviy texnologiyalar asosida lug‘at boyligini oshirish usullari:
- Multimedia vositalari – audio, video va tasvirlar orqali so‘zlarni vizual va
eshitish kanallari yordamida o‘zlashtirish.
- Onlayn platformalar – Quizlet, Kahoot, Wordwall kabi xizmatlar
yordamida interaktiv o‘yinlar tashkil etish.
- Rol o‘ynash va dramatizatsiya – real hayotiy vaziyatlarni sahnalashtirish
orqali so‘zlarni faol nutqda qo‘llash.
- Loyiha ishlari – mavzuga oid izlanish olib borish va taqdimot qilish
jarayonida yangi so‘zlardan foydalanish [3].
Lug‘at o‘rgatishning noan’anaviy usullari o‘quvchi markazli o‘qitish, faol
ishtirok etish va texnologiya va real hayotiy kontekstlardan foydalanishni o‘z
ichiga oladi. Ushbu yondashuvlar lug‘at o‘rganishni yanada dolzarb, qiziqarli va
samarali qilishga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilarning qiziqishlari va kundalik
tajribalariga bog‘liq faoliyatlarni o‘z ichiga oladi.
Kontekstual o‘qitish: Noan’anaviy yondashuvlardan biri bu kontekstual
o‘qitish bo‘lib, bunda lug‘at o‘qish, muhokama yoki mavzuli birliklar doirasida
o‘rgatiladi. Ushbu usul o‘quvchilarga so‘zlarning turli holatlarda qanday
ishlatilishini ko‘rish imkonini beradi, bu esa ma’no va qo‘llanilishni chuqurroq
tushunishni rag‘batlantiradi.
AQShdagi milliy savodxonlik institute qayd etganidek, “yangi so‘zlarga turli
kontekstlarda qayta-qayta duch kelish lug‘atni o‘zlashtirish uchun juda
muhimdir”[1]. So‘zlarni turli kontekstlarda uchratish orqali o‘quvchilar ularni
to‘g‘ri eslab qolishi va to‘g‘ri ishlatishi ehtimoli ko‘proq bo‘ladi.
Texnologiyani integratsiya qilish: Lug‘at o‘qitishda texnologiyaning
qo‘llanilishi o‘quvchilarning yangi so‘zlarni qanday o‘rganishlari va o‘zaro
munosabat qilishlarini tubdan o‘zgartiradi. Lug‘at dasturlari, onlayn o‘yinlar va
interaktiv fleshkartlar kabi raqamli vositalar dinamik va shaxsiylashtirilgan
ta’lim tajribalarini taklif qiladi. Chen va Hsu tadqiqotiga ko‘ra, “lug‘atni o‘rganish
uchun mobil ilovalardan foydalangan talabalar faqat an’anaviy usullarga
tayanganlarga nisbatan yodda saqlash va motivatsiyada sezilarli yaxshilanishni
ko‘rsatgan”[3]. Texnologiya moslashuvchan ta’lim imkonini beradi, bunda
o‘quvchilar o‘z sur’atlarida mashq qilishlari va darhol fikr-mulohaza olishlari
mumkin.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
Faol o‘qitish strategiyalari: Noan’anaviy usullar ko‘pincha guruh ishini,
muhokamalar va loyihaga asoslangan ta’limni o‘z ichiga olgan faol o‘qitish
strategiyalarini qo‘llaydi. Ushbu faoliyatlar o‘quvchilarni yangi lug‘atni
mazmunli tarzda qo‘llashga undaydi, bu esa yodda saqlash va tushunishni
yaxshilaydi. Masalan, lug‘at jurnallari, so‘z xaritalari va tengdoshlarga o‘qitish
kabi samarali strategiyalar faol ishtirokni rag‘batlantiradi. Stahl va Fairbanks
ta’kidlaydilar: “So‘zlarni muhokamalarda yoki yozishda ishlatish kabi faol ishlov
berishni o‘z ichiga olgan lug‘at o‘qitish katta yodda saqlash va tushunishga olib
keladi”[2].
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, quyidagi amaliy tavsiyalarni ko’rib
chiqimiz mumkin:
1. Har bir mavzu bo‘yicha 10–15 ta yangi so‘zni kontekst asosida
tushuntirish.
2. Multimedia vositalarini (rasm, video, audio) qo‘llash orqali so‘zlarni
tezroq yod olish.
3. O‘yin elementlari va musobaqalar yordamida o‘quvchilar motivatsiyasini
oshirish.
4. So‘zlarni muntazam takrorlash uchun lug‘at kartochkalari va mobil
ilovalardan foydalanish.
5. Yozma va og‘zaki mashqlar orqali faol lug‘atga kiritish.
Shunday qilib, xorijiy til darslarida yuqori sinf o‘quvchilarining lug‘at
boyligini oshirishda metodlarni oqilona tanlash va uyg‘unlashtirish katta
ahamiyatga ega. Innovatsion metodlar motivatsiyani oshirsa, an’anaviy va
noan’anaviy metodlar so‘zlarni mustahkam o‘zlashtirishga xizmat qiladi.
Ularning birgalikda qo‘llanishi esa eng yuqori natijani beradi. Ushbu metodlarni
birlashtirish orqali o‘qituvchilar nafaqat so‘zlarni o‘rgatadigan, balki umrbod til
o‘rganishga muhabbat uyg‘otadigan dinamik va samarali lug‘at dasturini
yaratishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Nation, I. S. P. Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge
University Press, 2023.
2. Richards, J. C., & Rodgers, T. S. Approaches and Methods in Language
Teaching. Cambridge University Press, 2024.
3. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Chet tilini o‘qitish metodikasi
bo‘yicha tavsiyalar, Toshkent, 2022.
