ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA BOLALARGA
JOY NOMLARINI O‘RGATISHGA DOIR
Zebo Tojiboyeva
Rishton tumani maktabgacha va maktab ta’limi bo‘limi tasarrufidagi
1-davlat maktabgacha ta’lim tashkiloti direktor o‘rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.16892075
Annotatsiya
Ushbu
maqolada
maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarida
bolalarga
ma’naviyatimizning bir qismi bo‘lgan joy nomlari va ularning kelib chiqishi,
nomlanishiga oid ma’lumotlarni oʻzlashtirib olish bo‘yicha ko‘nikmalarni
rivojlantirishga doir uslubiy tavsiyalar bayon etilgan.
Kalit so‘z va iboralar:
maktabgacha ta’lim tashkilotlari, ilgʻor pedagogik
texnologiyalar, xalq ogʻzaki ijodi, joy nomlari, geografik nomlar, shaxs nomlari
Bugungi kunda yosh avlodni har tomonlama yetuk va barkamol shaxs
sifatida tarbiyalash masalasi uzluksiz ta’limning mazmun-mohiyatini tashkil
etadi. Mazkur jarayonda bolaga bilim berish bilan bir qatorda uning ma’naviy
dunyosini ham yuksaltirib borish bevosita ta’lim-tarbiya uygʻunligini
ta’minlaydi. Xususan, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarga joy nomlari
mavzusini o‘rgatish bolada vatanparvarlik ruhini shakllantirish, uzoq asrlik
qadriyatlarimiz va tariximizga ayricha munosabatda boʻlish masalalari bilan
bogʻlanadi. Chunki yurtimiz istiqlolga erishgach, «Joy nomlari nafaqat lisoniy
material, balki xalq oʻtmishi, madaniyati va ma’naviyatining nodir merosi
sifatida ham e’zozlanadigan va oʻrganiladigan boʻldi».
Mavzuni o‘rgatish jarayonida tarbiyalanuvchining joy nomlarini boshqa
turdagi atoqli otlardan: shaxs nomlari, tashkilot, korxona, muassasa nomlari, suv
havzalari va inshootlari nomlaridan farqlay olishi, shuningdek, geografik nomlar
oʻz ichida qit’a, davlat, shahar, qishloq, viloyat, tuman, mahalla singari ma’no
guruhlariga boʻlinishi haqidagi bilim va koʻnikmalarni egallashi nazarda tutilgan.
Joy nomlarining o‘rgatilishi boʻyicha koʻzda tutilgan mazkur koʻnikmalarni
hisobga olgan holda quyida biz mavzuni yanada samarali va batafsil
oʻrganilishiga doir ayrim mulohazalarimizni bayon etishga harakat qildik. Ushbu
usullar berilgan topshiriqlarni bolalar tomonidan ma’lum bir tizimga solingan
holda qulay bajarishlariga, mavzu doirasidagi bilimlarini esa kengaytirishlariga
koʻmak beradi.
Joy nomlari haqidagi ilmiy tasavvur, avvalo, bolada Vatan ichida vatan
sanalgan oʻz qishlogʻi va shahri nomlanishi haqidagi xalqona va ilmiy
etimologiyalarni bilishdan boshlanadi. Tarbiyachi tarbiyalanuvchidan oʻzi
yashayotgan hududdagi joy nomlarini sanab bera olishi, ularning nomlanishiga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
doir qanday rivoyat yoki tarixiy voqealarni bilishi haqidagi koʻnikmalarga e’tibor
qaratishi lozim. Bu, oʻz navbatida, tarbiyalanuvchida atrof-muhitga sergak
munosabatda boʻlishi, tugʻilib oʻsgan joyining tarixi, joylashish oʻrni,
geografiyasi, aholisining kasb-kori yoki etnik kelib chiqishiga oid ma’lumotlarni
yaxshiroq oʻzlashtirib olishiga sabab boʻladi.
Bu, albatta, tarbiyachi tomonidan mashgʻulotlarni ilgʻor pedagogik
texnologiyalardan foydalangan holda tashkillash hamda mavzuga doir
ma’lumotlar izchilligi va ketma-ketligiga alohida e’tibor qaratish orqali amalga
oshadi. Xususan, joy nomlarini topish va farqlashga doir ma’lumotlarni
tarbiyalanuvchilarni ikki guruhga boʻlib, «Kim chaqqon?» oʻyinini tashkil etgan
holda bayon etish mumkin. Bunga koʻra har ikkala guruh bolalari navbat bilan
bittadan joy nomlariga misollar aytadilar. Musobaqa yakunlangach, tarbiaychi
bolalarning nomlarni to‘g‘ri yoki yanglish aytganliklarini va talaffuzi bo‘yicha
tahlillarini, asosiy qoidalarni tushuntirib oʻtadi.
Shu oʻrinda ta’kidlash kerakki, joy nomlari tilimizda koʻplab uchraydi.
Ayniqsa, geografik obyekt nomlarining katta qismini tashkil etgan qishloq
nomlarining aksariyati biz uchun ma’nosiz yoki tushunarsiz soʻzlar majmuyidan
iboratday tuyuladi, lekin nomlar diqqat bilan koʻzdan kechirilsa, ular muayyan
til qonuniyatlari asosida paydo boʻlgan va oʻzida hududning nomlanishiga asos
boʻlgan eng muhim jihatlarni, ya’ni joylashish oʻrni (Chuqurkoʻcha, Jarqoʻrgʻon),
oʻsimlik dunyosi (Qatortol, Jiydakapa) yoki suv manbayi (Buloqboshi, Beshariq)
haqidagi ma’lumotlarni saqlagan boʻladi. Bolada bu haqidagi bilimlarni yanada
umumlashtirish, ma’lum bir tizimga solish maqsadida ular e’tiboriga joy
nomlarining qismlariga koʻra tasniflanishi aks ettirilgan jadvalni havola etish
mumkin:
№ Mazmuniy guruhlar boʻyicha
tasniflanishi
Misollar:
1. Tarkibida rang bildiruvchi soʻzlar
ishtirok etgan joy nomlari:
Qorasuv,
Qiziltepa,
Oqtepa,
Oqyozi,
Qiziljar,
Koʻkdoʻppi,
Oqoltin
2. Miqdor
bildiruvchi
soʻzlar
ishtirok etgan joy nomlari:
Beshariq,
Oltiariq,
Beshtol,
Beshyogʻoch, Oltiqush, Yettibuloq
3. Oʻsimlik nomi bilan hosil qilingan
obyekt nomlari:
Chinortagi, Qatortol, Tolquduq,
Nayzaqayragʻoch
4. Yerning rel’ef tuzilishiga koʻra
hosil qilingan obyekt nomlari:
Chuqurkoʻcha, Qiziljar, Gʻortepa,
Shoʻrtepa, Doʻngqishloq, Jarkoʻcha
5. Suv manbayiga ishora qiluvchi Marjonbuloq, Xotinariq, Qorasoy,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
54
soʻzlardan hosil qilingan nomlar: Yettibuloq, Tolquduq, Qorasuv
6. Oʻrin-joy
otini
bildiruvchi
soʻzlardan hosil qilingan nomlar:
Tuproqqoʻrgʻon,
Yettiovul,
Bozorboshi,
Uzunqishloq,
Qaymoqliguzar
7. Shaxs
nomini
bildiruvchi
soʻzlardan
hosil
qilingan
obyektlar:
Hasanqora,
Gʻanidasht,
Nazarmahram,
Toʻxlimergan,
Sobirtepa
Mashgʻulotning soʻnggida mavzuni bevosita xalq ogʻzaki ijodiga bogʻlash
yaxshi samara beradi. Chunki joy nomlari adabiyotning tarkibiy qismi
hisoblangan xalq ogʻzaki ijodi bilan chambarchas bogʻlanadi. Tilimizdagi shahar,
qishloq, mahalla, guzar nomlarining barchasi esa xalq ijodi sanaladi. Shundan
kelib chiqib tarbiyachi oʻquvchilar hozirjavobligi, nutqi va talaffuzini
rivojlantirish maqsadida «Kim zukko nomshunos?» oʻyinini tashkillashi mumkin.
Bunga koʻra guruhlarga muayyan vaqt ichida joy nomlari qatnashgan maqol,
matal, ibora, she’r va qoʻshiqlarga misollar aytishi topshiriq sifatida beriladi.
Namuna sifatida esa quyidagilarni keltirish mumkin:
1. Gap desang, qop-qop, Ish desang,
Samarqanddan
top (maqol).
2.
Qoʻqonni
shamol buzar,
Toshkentni
yomgʻir buzar (maqol).
3. Ahmoqqa
Quva
bir tosh (maqol).
4. Onangni
Uchqoʻrgʻonda
koʻrasan (ibora).
5. Qanday alam otimizni qoʻysa yovlar,
Margʻilonlar
qaerda-yu
Garchakovlar?
Bizni azal bukolmagan bu sinovlar,
Mingtepani
aytaylik oʻz nomi bilan (she’r: Muhammad Yusuf).
6. Doningni yegan chumchuq qaytib kelar
Makkadan, Toshkent
(qoʻshiq).
Topshiriqni bajarish jarayonida tarbiyalanuvchining joy nomlari haqidagi
tasavvurlari kengayib borishi bilan bir qatorda nomlar tizimi bilan bogʻliq lugʻat
boyligi ham oshib boradi.
Xulosa qilib aytganda, joy nomlarini oʻrganish Vatanimiz tarixini
oʻrganishdir. Shu bois ortimizdan oʻsib kelayotgan yosh avlodga joy nomlari
qadriyatlarimizning bir boʻlagi sanalgani holda ularni koʻz qorachigʻidek asrab-
avaylashga barcha birdek mas’ul ekanligini uqtirish lozim. Joy nomlarini
e’zozlash esa, oʻz navbatida, ularning atalishi, nom ostiga yashiringan tarixdan
xabardor boʻlishida koʻrinadi. Mutaxassislar tili bilan aytganda, nom oddiy
termin emas: nom – ma’naviyat, nom – oʻtmish, nom – davr, nom – xalq, nom –
Vatandir.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
55
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Nuritdinova R. Oʻzbek onomastikasi terminlarining lisoniy tahlili: Filol. fanlari
nomzodi ...diss. - Toshkent, 2005.
2. Begmatov E., Uluqov N. Oʻzbek onomastikasi terminlarining izohli lugʻati. –
Namangan, 2006.
3. Nafasov T. Qashqadaryo qishloqnomasi. – Toshkent: Muharrir, 2009.
4. Joʻraboyeva G. Fargʻona vodiysi toponimlarining shakllanish asoslari. –
Toshkent: Akademnashr, 2022
