ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
SUN’IY INTELLEKT VA UNING IMKONIYATLARI
Muhiddinov Muhriddin Nuriddin o‘g‘li
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy
pedagogika universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16958969
Sun’iy intellekt (SI) bugungi kunda hamma joyda, jumladan, ta’limda ham
qo‘llaniladi. Web of Science Core Collection ma’lumotlariga ko‘ra, 2016-2020
yillarda sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili mavzusidagi ilmiy nashrlar soni
2011-2015 yillarga nisbatan 2,6 barobarga oshgan
1
.
Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlarni tahlil qilish raqamli texnologiyalar
sifatida qaraladi, bu nafaqat mamlakatdagi raqamlashtirishning eng muhim
loyihalaridan biri, balki davlatning muhim belgisidir. Raqamli rivojlanish
boʻyicha “Raqamli O‘zbekiston — 2030” Strategiyasiga muvofiq hamda sun’iy
intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish va ularni mamlakatimizda keng
qo‘llash, raqamli ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini va ularning yuqori
sifatini ta’minlash, ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay shart-
sharoitlar
yaratish
maqsadida
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
Sh.Mirziyoyev “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-
sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 17.02.2021 yilda PQ-4996-sonli
QARORI tasdiqlandi
2
. Unda 2021/2022 o‘quv yilidan boshlab grant asosida
“Sun’iy intellekt” yo‘nalishi bo‘yicha kadrlar tayyorlash bosqichma-bosqich
boshlanadigan oliy ta’lim muassasalari va ilmiy tashkilotlar hamda sun’iy
intellekt texnologiyalarini amaliy qo‘llash bo‘yicha o‘quv kurslari va fanlarini
joriy qilish ko‘zda tutilgan oliy ta’lim muassasalari ro‘yxati tasdiqlandi.
Hukumat tomonidan tasdiqlangan yuqoridagi Qarorda sun’iy intellekt
sohasida ilmiy-tadqiqot va innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash maqsadli
davlat dasturi, strategiyani amalga oshirishning bir yillik “Yo‘l xaritasi”, ushbu
sohani yillar bo‘yicha rivojlantirish ko‘rsatkichlari belgilab berildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmon
3
imzolangandan so‘ng sun’iy
intellektga oid texnologiyalarni rivojlantirishda keskin sakrash kuzatildi.
Sun’iy intellekt – bu dasturga inson ongining imkoniyatlarini ko‘paytirish va
hatto undan ham oshib ketish imkonini beradigan texnologiya. So‘nggi bir necha
1
Web of Science Core Collection: электрон ресурс ma’lumotlar bazasi. https://clarivate.com/ru/solutions/web-of-science-core-
collection/.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. https://lex.uz/docs/-5297046
3
“Raqamli O‘zbekiston — 2030” STRATEGIYASI. https://lex.uz/ru/docs/-5030957#-5031883
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
121
yil bu yo‘nalish naqadar jadal rivojlanayotganini, ilmiy fantastika sahnalarini
haqiqatga yaqinlashtirishini yaqqol ko‘rsatdi. Ushbu paragrafda biz sun’iy
intellekt tushunchasi, uning asosiy turlari, afzalliklari va kamchiliklari,
shuningdek rivojlanish tendentsiyalari va sun’iy intellektdan foydalanishga oid
ma’lumotlarni keltirib o‘tamiz.
Sun’iy intellekt – ma’lumotlarni tahlil qilish, ularni bog‘lagan holda
masalaga yechim topish va qaror qabul qilish kabi inson aql-zakovatini talab
qiladigan vazifalarni bajaruvchi axborot texnologiyalari tizimi.
1980-yilda meteorologiya xizmatlari 1 kunlik ob-havoning qanday
bo‘lishini aytishgan. Bugun esa 1 oylik ob-havoni avvaldan aytish imkoni
mavjud. Sun’iy yo‘ldoshga ulangan kompyuter tizimlari 1 oylik ob-havo hisob-
kitoblarini bir necha soniyalarda amalga oshiradi.
Sun’iy intellekt dinamik hisoblash muhitida inson miyasining bir qator
funksiyalarini simulyatsiya qilish imkonini beruvchi dasturiy ta’minot
algoritmlari to‘plami sifatida aniqlanadi. Sun’iy intellekt algoritmlari
mashinalarga insonlar kabi his qilish, tushunish, rejalashtirish, harakat qilish va
o‘rganish imkonini beradigan bir nechta texnologiyalardan foydalanadi.
Sun’iy intellekt tizimlari atrof-muhitni idrok etadi, ob’ektlarni tan oladi,
qaror qabul qilishni osonlashtiradi, murakkab muammolarni hal qiladi,
o‘tmishdagi tajribalardan o‘rganadi va taqlid qiladi. Bu qobiliyatlar oʻzi
boshqariladigan avtomobillar yoki qurilma ekranlarini qulfdan chiqarishda
yuzni tanish kabi vazifalarni bajarish uchun birlashtirilishi mumkin.
Sun’iy intellekt birinchi navbatda ish mexanizmlari va inson miyasining
ushbu bilimlarni keyinchalik “aqlli” mashinalarda qo‘llash qobiliyatini o‘rganish
orqali rivojlanadi.
Sun’iy intellektning asosiy yo‘nalishlari
Sun’iy intellekt landshafti kompyuter tizimlariga inson tilini tushunish,
misollardan o‘rganish va bashorat qilish imkonini beradigan ko‘plab ilg‘or
texnologiyalarni qamrab oladi. Sun’iy intellektning har bir komponenti boshqa
texnologiyalar, ma’lumotlar, tahlil va avtomatlashtirish bilan birgalikda mustaqil
ravishda rivojlansada, ulardan ta’minot zanjirini optimallashtirishdan tortib
mijozlarga xizmat ko‘rsatishni yaxshilashgacha bo‘lgan har qanday ishlab
chiqarish vazifasida foydalanish mumkin.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
122
Mashinani o‘rganish
yoki
ML (Machine Learning
) bu SIga asoslangan
ilova boʻlib, aniq dasturlash zaruratisiz avvalgi maʼlumotlar toʻplamlari asosida
avtomatik ravishda oʻrganadi va yaxshilanadi. Mashinani o‘rganish barcha
turdagi sun’iy intellekt vositalarini yaratish uchun ishlatiladi, avtomatik harf va
nutqni aniqlash uchun ilovalardan tortib robotlar yoki uchuvchisiz transport
vositalariga o‘rnatilgan murakkab kompyuter ko‘rish tizimlarigacha.
Chuqur o‘rganish
yoki
DL(Deep Learning)
- bu mashinani o‘rganishning
kichik to‘plami bo‘lib, unda o‘quv ma’lumotlari sun’iy neyron tarmoqlar
yordamida qayta ishlanadi. Chuqur o‘rganish chatbotlar va virtual yordamchilar,
marketing tavsiyalari tizimlari, chet tillaridan avtomatik tarjimonlar kabi
echimlarni yaratish uchun ishlatiladi.
Neyron tarmoq
- bu inson miyasidagi neyron aloqalarni erkin
modellashtiradigan va chuqur o‘rganishni ta’minlaydigan kompyuter tizimi yoki
tizimlar. Neyron tarmoqlarning (NT) bir nechta asosiy turlari mavjud, ular
orasida oldinga uzatiladigan NT (FFNN), konvolyutsion NT (CNN) va takroriy NT
(RNN) mavjud. Ular ovozni aniqlash, tasvirni aniqlash, nutqni aniqlash, tasvirni
aniqlash, tilni tarjima qilish, tasniflash va anomaliyalarni aniqlash kabi vazifalar
uchun ishlatiladi.
Kognitiv hisoblash
insonning fikrlash jarayonini kompyuter modelida
qayta yaratishga qaratilgan. Texnologiya inson ongining mantig‘ini taqlid
qilishga va odamlar va mashinalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni yaxshilashga
intiladi. Bu, masalan, sun’iy intellekt yordamida inson tilini va keyinchalik o‘z-
o‘zini o‘rganish uchun tasvirlarning ma’nosini tan olish orqali sodir bo‘ladi.
Kognitiv hisoblash tizimini joriy qilish bugungi kunda faqat IBM Watson
superkompyuteri kabi murakkab mashinalarda mumkin.
Tabiiy tilni qayta ishlash
yoki NLP (Natural language processing) - bu
kompyuterlarga inson tili va nutqini tushunish, tanib olish, izohlash va
Sun'iy intellektning asosiy yo'nalishlari
Machine Learning
Deep Learning
Neural network
Cognitive computing
Natural language processing
Computer vision
Robotic process automation
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
123
takrorlash imkonini beruvchi texnologiya. NLP texnologiyasini joriy etishning
eng yorqin misoli bugungi kunda OpenAI dan GPT kabi tabiiy tillarni qayta
ishlashning ilg‘or modellaridir.
Kompyuterni koʻrish
yoki CV (Computer vision) tasvir mazmunini -
fotosuratlar, rastrli va vektorli grafiklar, jadvallar, PDF va videolarni sharhlash
uchun chuqur oʻrganish va shablon identifikatsiyasidan foydalanadi. O‘zini
boshqaradigan avtomashinalarning avtopilotlari (masalan, Tesla Autopilot),
shuningdek, harakat kameralari ma’lumotlarini qayta ishlaydigan Sun’iy
intellekt tizimlari kompyuter ko‘rishga asoslangan.
Robotik jarayonlarni avtomatlashtirish
yoki RPA (Robotic process
automation) - bu ma’lumotlarni sharhlash, uzatish va tahlil qilish qobiliyatiga
ega robot yoki dasturiy ta’minotni o‘rnatish orqali qo‘lda takrorlanadigan
operatsiyalarni qisman yoki to‘liq avtomatlashtirishga yordam beradigan sun’iy
intellekt. RPA tizimlari buxgalteriya (hisob-fakturani qayta ishlash), HR (yollash
va ishga qabul qilish), chakana savdo (aksiyalarni boshqarish) va yordam stolini
tashkil etish kabi sohalarda qo‘llaniladi.
Foydalaniygan adabiyotlar:
1.
Web of Science Core Collection: электрон ресурс ma’lumotlar bazasi.
https://clarivate.com/ru/solutions/web-of-science-core-collection/.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texnologiyalarini
jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
Qarori. https://lex.uz/docs/-5297046
3.
“Raqamli O‘zbekiston — 2030” STRATEGIYASI. https://lex.uz/ru/docs/-
5030957#-5031883
4.
Mirziyoyev Sh. M. "sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun
shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida" // PQ-4996 17. 02. 2021.
5.
Mirziyoyev Sh. M. "Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz" Toshkent: "O‘zbekiston". 2017 yil.
