ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
111
ГЕНДЕР ТЕНГЛИК ПРИНЦИПИ ВА АЁЛЛАР МЕҲНАТИНИ
МАХСУС ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ ИЖТИМОИЙ-
ИҚТИСОДИЙ ЗАРУРАТИ
Рахимова Камола Хошимжановна
Тошкент давлат юридик
университетининг мустақил тадқиқотчиси
e-mail: kamola1986@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16958868
Аннотация:
Мақолада аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишда
гендер тенглик принципининг роли ва ижтимоий-иқтисодий зарурати
тадқиқ этилган. Муаллиф томонидан аёллар меҳнатининг физиологик,
ижтимоий ва психологик хусусиятлари таҳлил қилинган ҳамда махсус
ҳуқуқий тартибга солиш концептуал асослари белгиланган. Мақолада
БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадлари, Жаҳон банки маълумотлари
ва халқаро олимларнинг тадқиқотлари асосида гендер тенгликнинг
иқтисодий самарадорликдаги роли кўрсатилган. «Work-life balance»
концепцияси
доирасида
оила
ва
меҳнат
мажбуриятларини
уйғунлаштириш механизмлари таҳлил қилинган. Хулосада рақамли
иқтисодиёт шароитида аёллар меҳнат ҳуқуқларини таъминлашнинг
замонавий механизмлари таклиф этилган.
Калит сўзлар:
гендер тенглик принципи, аёллар меҳнати, махсус
ҳуқуқий тартибга солиш, ижтимоий-иқтисодий зарурат, work-life balance,
БМТ Барқарор ривожланиш мақсадлари, меҳнат ҳуқуқи, оилавий
мажбуриятлар.
Аннотация:
В статье исследуется роль принципа гендерного
равенства в правовом регулировании женского труда и его социально-
экономическая
необходимость.
Автором
проанализированы
физиологические, социальные и психологические особенности женского
труда, а также определены концептуальные основы специального
правового регулирования. В статье на основе Целей устойчивого развития
ООН, данных Всемирного банка и исследований международных ученых
показана роль гендерного равенства в экономической эффективности.
Анализируются механизмы согласования семейных и трудовых
обязательств в рамках концепции «work-life balance». В заключении
предложены современные механизмы обеспечения трудовых прав
женщин в условиях цифровой экономики.
Ключевые слова:
принцип гендерного равенства, женский труд,
специальное
правовое
регулирование,
социально-экономическая
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
112
необходимость, баланс работы и жизни, Цели устойчивого развития ООН,
трудовое право, семейные обязательства
Abstract:
The article examines the role of the gender equality principle in
the legal regulation of women's labor and its socio-economic necessity. The
author analyzes the physiological, social and psychological characteristics of
women's labor and defines the conceptual foundations of special legal
regulation. Based on the UN Sustainable Development Goals, World Bank data
and international scholars' research, the article demonstrates the role of gender
equality in economic efficiency. Mechanisms for harmonizing family and work
obligations within the «work-life balance» concept are analyzed. The conclusion
proposes modern mechanisms for ensuring women's labor rights in the digital
economy.
Keywords:
gender equality principle, women's labor, special legal
regulation, socio-economic necessity, work-life balance, UN Sustainable
Development Goals, labor law, family obligations
Аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг ўзига хослиги ва
ижтимоий-иқтисодий зарурати аввало соҳада гендер тенгликни
таъминлаш билан бевосита боғлиқдир. БМТнинг Барқарор ривожланиш
мақсадларига кўра, 2030 йилгача меҳнат бозорида тўлиқ гендер тенгликка
эришиш кўзда тутилган . Жаҳон банкининг ҳисоб-китобларига кўра,
меҳнат бозорида гендер тенгликка эришиш глобал ЯИМни 28 триллион
АҚШ долларига ошириши мумкин .
Ушбу тушунчани мазмуни ва хусусиятлари кейинги параграфларда
баён қилинади. Лекин, мазкур тушунчани аёллар меҳнатини ҳуқуқий
тартибга солишда тутган ўрни, ижтимоий-иқтисодий заруратига эътибор
қаратсак бу борада турли ёндашувлар мавжуд. М.Л Нуманова “Гендер
тенглик – ҳам ривожланиш мақсади, ҳам иқтисодий сиёсатга тўғри
ёндашишдир, чунки ривожланиш ҳар бир инсон, аёллар ва эркаклар учун
тенг равишда эркинликларни кенгайтириш жараёни сифатида қаралади” ,
деб кўрсатиб ўтган. Д.А.Сатторованинг фикрича “Жамиятда гендер
тенглиги масаласида эркак ва аёллар ҳуқуқ ва эркинликлари, аёлларга
яратилаётган имкониятлар ҳамда оилавий муносабатларда тутган ўрни
муҳим аҳамиятга эга” . Р.Убайдуллаева, Д.Раҳимова, М.Собирова,
С.Қосимова каби олимларнинг илмий мақолаларида ҳам аёллар
меҳнатидан фойдаланишнинг ўзига хос жиҳатлари, ушбу соҳада генден
тенглиги масаласи ёритилган .
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
113
К.Голдин асарларида таъкидланишича, “оилавий омиллар аёлларнинг
меҳнат фаолияти, карьераси ва иш ҳақига таъсир кўрсатувчи асосий
детерминантлар ҳисобланади” . Олима фикрича, “оиладаги тенгсизлик
мавжуд бўлгани учун касбий соҳадаги тенгсизлик ҳам мавжуд. Бу битта
медалнинг икки томонидир” . Г.Ж. Ганиева ўз тадқиқотларида аёллар
меҳнатини тартибга солишнинг ижтимоий-маданий жиҳатларига эътибор
қаратган. Унинг таъкидлашича, “аёллар меҳнатини тартибга солишда
миллий-маданий хусусиятлар ва оилавий қадриятларни инобатга олиш
лозим” . Л.А.Мемешева тадқиқотларида аёллар меҳнатини тартибга
солишнинг иқтисодий жиҳатлари ўрганилган. Олима “аёллар меҳнатини
муносиб рағбатлантириш ва уларнинг иш ҳақи эркаклар иш ҳақи билан
тенг бўлишини таъминлаш зарурлигини” асослаб берган.
Юқорида келтирилган олимларнинг фикрларини таҳлил қилиб,
аёллар меҳнатини тартибга солиш масаласи кўп қиррали эканлигини
кўришимиз мумкин. К.Голдин оилавий омилларнинг таъсирини асосий
детерминант сифатида кўрсатиб, оиладаги ва касбий соҳадаги
тенгсизликнинг ўзаро боғлиқлигини очиб берган бўлса, Г.Ж. Ганиева
масалага ижтимоий-маданий нуқтаи назардан ёндашиб, миллий
хусусиятлар ва оилавий қадриятларнинг аҳамиятини таъкидлаган. Л.А.
Мемешева эса иқтисодий жиҳатларга эътибор қаратиб, гендер тенгликни
таъминлашда иш ҳақи тенглигининг муҳимлигини асослаб берган. Бу
учала ёндашув бир-бирини тўлдиради ва аёллар меҳнатини тартибга
солиш масаласи комплекс ечимни талаб қилишини кўрсатади. Шу нуқтаи
назардан, бу масалани тўлақонли ҳал этиш учун ҳам оилавий, ҳам
ижтимоий-маданий, ҳам иқтисодий омилларни бир вақтнинг ўзида
ҳисобга олиш ва уларнинг ўзаро таъсирини чуқур ўрганиш лозим.
С.Жаячандран “Аёллар бандлигини чекловчи асосий омиллардан бири
- ривожланаётган мамлакатлардаги ижтимоий нормалардир” деб қайд
этган бўлса, Бернхардт А. ва бошқалар томонидан ўрганилган
эркакларнинг ижтимоий мавқеи таъсири яъни “Эркакларнинг ижтимоий
мавқеи ва аёлларнинг меҳнат бозоридаги иштироки ўртасида боғлиқлик
мавжуд”лигини қайд этган . Р.Панде ва Х.Рой нинг оиладаги бошқарув
масаласидаги ёндашуви бўйича “Аёлнинг юқори иш ҳақи эркакнинг
оиладаги етакчилик ролига таъсир қилиши мумкин, бу эса аёлнинг
ишлашига қаршиликни келтириб чиқаради” . Учала олимнинг
фикрларида аёллар бандлигига таъсир этувчи ижтимоий омиллар таҳлил
қилинган. Бу фикрлар аёллар бандлигини оширишда нафақат иқтисодий,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
114
балки ижтимоий-маданий омилларни ҳам ҳисобга олиш, жамиятдаги
гендер стереотипларни бартараф этиш ва оилада тенг ҳуқуқли
муносабатларни шакллантириш зарурлигини кўрсатади.
Л.М.Хушназарова
тўғри
қайд
этганидек,
“Мамлакатимиз
қонунчилигига мувофиқ, аёллар ва эркакларнинг тенг ҳуқуқлиги ҳақида
сўз боради. Аёлларга таълим олишда, касбий тайёрлашда, бандлигини
таъминлашда, меҳнат учун рағбатлантиришда ва хизмат юзасидан
кўтарилишда тенг ҳуқуқли имкониятлар яратилади” .
Хулоса сифатида таъкидлаш жоизки, гендер тенглиги принципи
замонавий меҳнат муносабатларининг асосий тамойилларидан бири
сифатида муҳим аҳамият касб этмоқда. Тадқиқотларимиз натижалари
шуни кўрсатадики, гендер тенглик нафақат ижтимоий адолат масаласи,
балки иқтисодий самарадорликнинг ҳам муҳим омили ҳисобланади.
Аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солиш масаласи замонавий
меҳнат ҳуқуқининг мураккаб ва кўп қиррали институти бўлиб, бу
борада қуйидаги назарий хулосаларга келинди:
Биринчидан
, аёллар меҳнатини ҳуқуқий тартибга солишнинг
назарий асослари учта муҳим концептуал ёндашувга таянади: гендер
тенглик принципларини таъминлаш; физиологик ва ижтимоий
хусусиятларни
инобатга
олган
ҳолда
махсус
ҳуқуқий
ҳимоя
механизмларини жорий этиш; “work-life balance” концепцияси доирасида
оила ва меҳнат мажбуриятларини уйғунлаштириш.
Шу боис ҳам, миллий меҳнат қонунчилигида аёллар меҳнатини
тартибга солишнинг концептуал асосларини янада такомиллаштириш,
бунда халқаро меҳнат стандартлари ва замонавий ёндашувларни инобатга
олиш зарур, деб ҳисоблаймиз.
Иккинчидан
, аёллар меҳнатининг ўзига хос хусусиятлари комплекс
характерга эга бўлиб, улар физиологик (репродуктив функциялар,
соғлиқни сақлаш), ижтимоий (оналик ва оилавий мажбуриятлар) ва
психологик (эмоционал-руҳий ҳолат) жиҳатларда намоён бўлади. Бу эса ўз
навбатида махсус ҳуқуқий тартибга солиш механизмларини талаб этади.
Ўзбекиситонда оила ва меҳнат мажбуриятларини уйғунлаштириш
механизмларини такомиллаштириш, бунда мослашувчан иш графиги,
қисқартирилган иш вақти каби замонавий ёндашувларни кенг жорий
этиш мақсадга мувофиқ.
Адабиётлар рўйхати:
1.
Организация Объединенных Наций. Цели в области устойчивого
развития. Цель 5: Обеспечение гендерного равенства и расширение прав и
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
115
возможностей всех женщин и девочек [Электронный ресурс] // ООН:
[офиц. сайт]. – URL: https://www.un.org/sustainabledevelopment/ru/gender-
equality/ (дата обращения: 02.12.2024)
2.
World Bank Group. The Cost of Gender Inequality: Unrealized Potential:
The High Cost of Gender Inequality in Earnings [Электронный ресурс] //
World
Bank:
[офиц.
сайт].
–
2018.
–
URL:
https://www.worldbank.org/en/topic/gender/publication/unrealized-
potential-the-high-cost-of-gender-inequality-in-earnings (дата обращения:
02.12.2024)
3.
Нуманова М.Л. Янги Ўзбекистонда хотин-қизларнинг ижтимоий-
сиёсий фаоллигини ошириш йўналишлари // Иқтисодий тараққиёт ва
таҳлил. 2023. №3. С. 244-250.
4.
Сатторова
Д.А.,
Сатторова
М.Б.
Гендер
тенгсизлиги
–
адолатсизликнинг бир намунаси сифатида // International Conference on
Innovations in Applied Sciences, Education and Humanities. 2023. С. 10-15.
5.
Mirzaeva Sh.N. In Small Business and Private Entrepreneurship the Place
of Women // Excellencia: International Multi-Disciplinary Journal of Education. -
2024. - Vol.2. - №3. - P.162
6.
Goldin C.D. Career and Family: Women's Century-Long Journey Toward
Equity. Princeton University Press, 2021. 344 p.
7.
Goldin C.D. Career and Family: Women's Century-Long Journey Toward
Equity. Princeton University Press, 2021. 344 p.
8.
Ганиева Г.Ж. Гендерное равенство и социокультурные отношения в
семье // Республика "Олима" аёллар жамияти илмий-амалий конференция
материаллари. Т. 2013. С. 259-264
9.
Мемешева Л.А. Гендерное равенство как один из факторов
социально-экономического развития Узбекистана // Бюллетень науки и
практики. 2020. Т.6. №7. С.96-101
10.
Jayachandran S. Social norms as a barrier to women's employment in
developing countries // IMF Economic Review, 2021, 69 (3), pp. 576-595.
11.
Bernhardt A., Field E., Pande R., et al. Male social status and women's work
// AEA Papers and Proceedings, 2018, Vol. 108, pp. 363-367.
12.
Pande R., Roy H. "If You Compete with Us, We Shan't Marry You": The
(Mary Paley and) Alfred Marshall Lecture // Journal of the European Economic
Association, 2021, 19 (6), pp. 2992-3024.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
13.
Хушназарова Л.М. Янги Ўзбекистонда гендер тенглик, хотин қизлар
ҳуқуқини таъминлашнинг ижтимоий аҳамияти // Educational Research in
Universal Sciences. 2022. №5. Б.86
