ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
85
ЯНГИ ЎЗБЕКИСТОНДА ДАВЛАТ ҲИСОБИДАН ЮРИДИК ЁРДАМ
КЎРСАТИШ ТИЗИМИДА АДВОКАТУРАНИНГ ЎРНИ: ДОЛЗАРБ
ЖИҲАТЛАРИ
Ибодулло Хайрулло Жахонгир ўғли
Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат универстити юридик
факультети “Давлат ҳуқуқий фанлар” кафедраси ассистенти.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16949942
Фуқаролар
турли
вазиятларда,
жумладан,
истеъмолчилар
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, ишга жойлашиш, ҳужжатларни тайёрлаш,
давлат ёки бошқа ташкилотларга мурожаат қилиш, сайлов ҳуқуқларини
амалга ошириш ва ҳоказоларда малакали юридик ёрдамга мурожаат
қилишларига тўғри келади.
Фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини амалга
ошириш фақат қонуний воситалар ва усуллардан фойдаланган ҳолда
мумкин.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 29-моддасига биноан,
ҳар кимга малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи кафолатланади ҳамда
қонунда назарда тутилган ҳолларда юридик ёрдам давлат ҳисобидан
кўрсатилади [1]. Бироқ, фуқаро ўз шикоятини ҳал қилиш, зарур
ҳужжатларни расмийлаштириш ёки судда ўз манфаатларини малакали
тарзда ифодалаш учун ваколатли органни мустақил равишда белгилаши
ҳар доим ҳам мумкин эмас - у кўпинча бу масалаларда юридик ёрдамга
муҳтож.
Шу билан бирга, фуқароларнинг кўп тоифалари учун юридик
хизматлар кўрсатишнинг юқори нархи туфайли малакали юридик
ёрдамдан фойдаланиш имконсиз бўлиб қолмоқда. Айтиш мумкинки,
Ўзбекистон Республикаси Конституциясида эълон қилинган бундай ёрдам,
агар аҳолига бепул юридик ёрдам ушбу муассасанинг давлат тизимига
киритилмаган бўлса, уйдирма бўлиб қолар эди. Давлат ўзининг ижтимоий
вазифаси ва мақсадини халқ манфаатларига хизмат қилиб, ваколатли
давлат ҳокимияти вакиллик органлари томонидан амалга ошириб,
фуқароларга
малакали
юридик
ёрдам
кўрсатиш
тизимини
институционализация қилди.
Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил
28 январдаги ПФ-60-сонли 2022 – 2026 йилларга мўлжалланган Янги
Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисидаги Фармонининг
19-мақсадида [3], адвокатура институтининг инсон ҳуқуқлари,
эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишдаги салоҳиятини
тубдан ошириш, шунингдек, аҳоли ва тадбиркорлик субъектларининг
малакали ҳуқуқий хизматларга бўлган талабини тўлиқ қондириш
белгиланган бўлиб, бепул ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш кўламини
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
86
кенгайтириш, нотариат ва фуқаролик ҳолатлари далолатномаларини
ёзиш органларининг хизматларидан оворагарчиликсиз, шу жумладан
масофадан туриб ва «ягона дарча» тамойили асосида фойдаланишни
таъминлаш назарда тутилган.
Бундан ташқари, 2023 йил 16 июнда “Давлат ҳисобидан юридик ёрдам
кўрсатиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг 848-сонли Қонуни
қабул қилиниши ҳам бу борада муҳим қадам бўлди [2].
Ушбу
Қонуннинг
қабул
қилиниши
фуқароларимизга
Конституциямизда мустаҳкамлаб қўйилган ҳуқуқларини ҳимоя қилишга
янада хизмат қилиб, уларга малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқидан
тўлиқ фойдаланиш имкониятини яратди.
Ўзбекистон Республикасининг “Давлат ҳисобидан юридик ёрдам
кўрсатиш тўғрисида”ги Қонуни билан “давлат ҳисобидан юридик ёрдам”,
“Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатувчи адвокатлар реестри”,
“Ижтимоий ҳимоя ягона реестри” ахборот тизими”, “кам таъминланган
шахс”, “Юридик ёрдам” ахборот тизими” тушунчаларига аниқ таъриф
берилди. Бу орқали давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш жараёнида
вужудга келаётган айрим камчиликларнинг бартараф этилишига замин
яратди.
Шу билан бирга, Ўзбекистон Республикасининг Вазирлар Маҳкамаси
ва Адлия вазирлигининг давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш
соҳасидаги ваколатлари белгиланган.
Таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги
давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш соҳасидаги махсус ваколатли
давлат органидир.
Шунингдек, давлат ҳисобидан юридик ёрдам фақат Давлат ҳисобидан
юридик ёрдам кўрсатувчи адвокатлар реестрига киритилган адвокатлар
томонидан кўрсатилиши белгилаб қўйилди.
Эндиликда давлат ҳисобидан юридик ёрдам махсус ваколатли давлат
органи ва адвокат ўртасида электрон шаклда тузиладиган шартнома
асосида кўрсатилиши белгиланди.
Мазкур Қонун қабул қилинишидан олдин давлат ҳисобидан юридик
ёрдам фақатгина жиноят ишлари бўйича амалга оширилган бўлса,
эндиликда фуқаролик ишлари бўйича судларга ва маъмурий судларга
тааллуқли бўлган айрим тоифадаги ишларга ҳам татбиқ этилди [4].
Бепул юридик ёрдам кўрсатиш жараёнида адвокат:
- мижоз билан суҳбат ўтказади, юридик ёрдам кўрсатишга тўсқинлик
қилувчи ҳолатларнинг мавжудлиги ёки йўқлигини аниқлайди ва мижоз
билан бепул юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисида шартнома тузади;
- ишонч билдирувчи томонидан тақдим этилган ҳужжатларни
уларнинг ишончлилиги презумпциясидан келиб чиққан ҳолда текширади,
ишонч
билдирувчининг
қонуний
манфаатларининг
моҳиятини
аниқлайди, уни ҳимоя қилиш имконияти ва усулларини белгилайди;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
87
- агар зарурат туғилганда, ишонч билдирувчининг илтимосига ёки
розилигига кўра ишонч билдирувчига юридик ёрдам кўрсатиш учун зарур
бўлган қўшимча далилларни тўплаш чораларини кўради;
- ишонч билдирувчига унинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини
ҳимоя қилиш билан боғлиқ ҳуқуқ ва мажбуриятларни тушунтиради,
ишонч билдирувчига унинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш
имкониятлари ва усуллари ҳақида маслаҳат беради. Адвокат ишонч
билдирувчининг илтимосига биноан маслаҳат матнини ёзма равишда
тайёрлаб, ишонч билдирувчига топшириши шарт.
- ишонч билдирувчининг илтимосига биноан ёки розилиги билан
ваколат берувчининг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун зарур
бўлган мурожаатларни тайёрлайди ва ваколатли давлат органларига,
маҳаллий давлат ҳокимияти органларига юборади.
Адвокатлар фуқароларга қонун ҳужжатларида назарда тутилган
ҳолларда оғзаки ва ёзма шаклда юридик маслаҳат бериш, ҳуқуқий
ҳужжатлар лойиҳаларини ишлаб чиқиш, судлар ва ташкилотларда
фуқароларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш шаклида бепул юридик
ёрдам кўрсатадилар [5]. Ушбу мақсадлар учун адвокат фуқаро билан бепул
юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисида шартнома тузади ва фуқаронинг уни
олиш ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжудлигини текширади.
Адвокатлар томонидан бепул юридик ёрдам кўрсатишнинг бугунги
ҳолатини ҳисобга олган ҳолда, бир қатор муаммоли жиҳатларни қайд
этиш лозим. Аввало, адвокатлар юкининг нотекис тақсимланишига
эътибор қаратилади: амалда айрим адвокатлар кўпинча бепул юридик
ёрдам кўрсатишда бошқаларга қараганда тез-тез жалб қилинади.
Яна бир қийин нуқта - бепул юридик ёрдам доирасида
кўрсатиладиган хизматларнинг комплекс ҳисоботидир. Иш ҳақининг
кичик миқдорини ҳисобга олган ҳолда, адвокатлар кўпинча ўз вақтларини
барча керакли ҳужжатларни батафсил тайёрлашга сарфлашни
хоҳламайдилар, бу уларга охир-оқибат кўрсатилган хизматлар учун
тўловни олиш имконини беради.
Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, аҳолига бепул юридик ёрдам
кўрсатиш самарадорлигини ошириш мақсадида, ихтисослаштирилган
интернет-ресурслар ва онлайн маслаҳатлар яратиш, барча иштирокчилар
манфаатлари мувозанатини сақлаш, кўп функцияли марказларда бепул
юридик ёрдам кўрсатишни жорий этиш орқали ёрдам бериш мумкин..
Иқтибослар/References:
1.
Ўзбекистон
Республикаси
Конституцияси
//
Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси, 01.05.2023-й., 03/23/837/0241-сон;
2.
Ўзбекистон Республикасининг Давлат ҳисобидан юридик ёрдам
кўрсатиш тўғрисидаги Қонуни // Қонунчилик маълумотлари миллий
базаси, 17.06.2023 й., 03/23/848/0385-сон;
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
88
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил
4.
28 январдаги ПФ-60-сонли 2022 – 2026 йилларга мўлжалланган Янги
Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисидаги Фармони //
Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 08.08.2025 й., 06/25/126/0704-
сон;
5.
Д.Д.Нурумов. Мамлакатимизда бепул бирламчи юридик ёрдам бериш
ва давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш тизимининг зарурияти //
https://yuz.uz/news/mamlakatimizda-bepul-birlamchi-yuridik-yordam-berish-
va-davlat-hisobidan-yuridik-yordam-korsatish-tizimining-zaruriyati 22.08.2025
йил;
6.
Никитина М.А. Адвокатура в системе оказания бесплатной
юридической помощи: проблемы, направления совершенствования //
Цивилистика: право и процесс. – 2020. - № 3 (11). – С. 182-187
