ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
182
KISLOROD VA AZOT BIRIKMALARINING EKOLOGIK TA’SIRI.
Nasimova Mahzuna Majnun qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti Urgut filiali Biznesni
boshqarish va tabiiy fanlar fakulteti kimyo yoʻnalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/.5281/zenodo.16992543
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kislorod va azot birikmalarining atrof-muhitga
ko‘rsatadigan ta’siri ilmiy tahlil qilinadi. Azot oksidlari, ammiak va boshqa
gazsimon birikmalarning biosfera va inson salomatligiga ta’siri, shuningdek,
ozon qatlami va global isish jarayonlariga qo‘shayotgan hissasi yoritiladi.
Kislorodning ekologik jarayonlardagi o‘rni, uning yetishmovchiligi va ortiqcha
konsentratsiyasi oqibatlari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
kislorod, azot, azot oksidlari, ekologiya, atmosfera, inson salomatligi,
biosfera.
Annotation:
This article provides a scientific analysis of the impact of oxygen and
nitrogen compounds on the environment. The effects of nitrogen oxides,
ammonia, and other gaseous compounds on the biosphere and human health, as
well as their contribution to ozone layer depletion and global warming, are
highlighted. The role of oxygen in ecological processes, along with the
consequences of its deficiency and excessive concentration, are also discussed.
Keywords:
oxygen, nitrogen, nitrogen oxides, ecology, atmosphere, human
health, biosphere.
Аннотация:
В данной статье проводится научный анализ воздействия соединений
кислорода и азота на окружающую среду. Освещается влияние оксидов
азота, аммиака и других газообразных соединений на биосферу и здоровье
человека, а также их вклад в разрушение озонового слоя и глобальное
потепление. Рассматривается роль кислорода в экологических процессах, а
также последствия его дефицита и избыточной концентрации.
Ключевые слова:
кислород, азот, оксиды азота, экология, атмосфера,
здоровье человека, биосфера.
Ekologik muammolar bugungi kunda butun dunyo ilmiy hamjamiyatining
eng dolzarb masalalaridan biridir. Atmosferaning tarkibiy qismlaridan biri
bo‘lgan kislorod va azot birikmalari biosferada katta ahamiyat kasb etadi. Biroq
inson faoliyati natijasida ularning tabiiy muvozanati buzilib, ekologik tizimlarga
jiddiy zarar yetkazmoqda. Azot oksidlari, ammiak, nitratlar kabi birikmalar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
183
havoda, suvda va tuproqda ko‘payib borishi natijasida havoning ifloslanishi, suv
havzalarida “gulash” hodisalari, tuproq unumdorligining pasayishi kabi
muammolar yuzaga kelmoqda. Shu bilan birga, kislorodning antropogen omillar
ta’sirida kamayishi, ozon qatlamining yemirilishi va issiqxona effekti ekologik
barqarorlikka xavf tug‘diradi.
Asosiy qism.
Kislorodning ekologik ahamiyati.
Kislorod atmosferaning 21 foizini tashkil etib, hayot uchun eng zarur
elementlardan biridir. U nafas olish jarayonida asosiy oksidlovchi bo‘lib,
organizmlarda energiya hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Shuningdek, kislorod suv
ekotizimlari uchun ham katta ahamiyatga ega. Suvda erigan kislorod baliqlar va
boshqa suv organizmlarining yashashi uchun muhim hisoblanadi.
Ammo zamonaviy sanoat va transport vositalarining ko‘payishi kislorod
sarfini oshirmoqda. Shahar havosida avtomobil chiqindilari va ishlab chiqarish
korxonalaridan chiqayotgan gazlar kislorod miqdorini kamaytirmoqda Shu
sababli yirik sanoat markazlarida atmosfera havosidagi kislorodning nisbati
pasayib borayotgani kuzatiladi.
Azot birikmalarining turlari va ularning ta’siri.
Azot biosferada eng ko‘p tarqalgan elementlardan biridir. U atmosferaning
78 foizini tashkil etadi. Biroq azotning oddiy shakli (N₂) nisbatan inert bo‘lib,
bevosita ekologik zarar yetkazmaydi. Muammo azotning faol birikmalarida, ya’ni
oksidlar va ammiakda namoyon bo‘ladi.
Azot oksidlari (NO, NO₂):
Asosan avtomobil dvigatellari va issiqlik elektr
stansiyalaridan ajralib chiqadi. Ular havoda boshqa moddalarga qo‘shilib,
fotokimyoviy tutun (smog) hosil qiladi. Azot dioksidi (NO₂) nafas yo‘llarini
zararlaydi, o‘pka kasalliklarini kuchaytiradi. Shuningdek, azot oksidlari kislotali
yog‘ingarchiliklarni yuzaga keltirib, tuproq va suvlarning kislotalanishiga olib
keladi.
Ammiak (NH₃):
Qishloq xo‘jaligida keng qo‘llanadigan azotli o‘g‘itlardan
hosil bo‘ladi. Ammiak havoga ko‘tarilib, havo sifatini yomonlashtiradi, ko‘z va
nafas yo‘llarini qitiqlaydi.
Nitratlar va nitritlar:
Tuproqqa o‘g‘it sifatida solinganda o‘simliklar uchun
zarur, ammo me’yoridan ortiqcha bo‘lsa, suv havzalariga oqib tushadi. Bu
suvning “gulashi”ga sabab bo‘lib, suv organizmlarining nobud bo‘lishiga olib
keladi.
Ozon qatlami va azot oksidlari.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
184
Ozon qatlami Yer yuzini ultrabinafsha nurlaridan himoya qiladi. Ammo azot
oksidlari ozon molekulalari bilan reaksiyaga kirishib, uni yemiradi. Shu sababli
azot oksidlarining ortishi ozon qatlamining yupqalashishiga olib keladi.
Oqibatda insonlarda teri saratoni, ko‘z kasalliklari va immunitet tizimining
zaiflashishi hollari ko‘payadi.
Inson salomatligiga ta’siri.
Azot oksidlari va ammiakning yuqori konsentratsiyasi nafas olish tizimiga
zarar yetkazadi. Xususan:
surunkali bronxit va astma xurujlarini kuchaytiradi,
yurak-qon tomir kasalliklari xavfini oshiradi,
nitratlar orqali organizmga tushganida qondagi gemoglobin faoliyatini
pasaytiradi.
Kislorod yetishmovchiligi esa gipoksiya holatini yuzaga keltiradi. Bu miya
faoliyatining susayishi, yurak faoliyatining buzilishi va umumiy hayot sifatining
pasayishiga sabab bo‘ladi.
Ekologik muammolarni hal qilish yo‘llari.
Kislorod va azot birikmalarining salbiy ta’sirini kamaytirish uchun quyidagi
choralarni amalga oshirish lozim:
transport vositalarida ekologik toza yonilg‘ilardan foydalanish,
sanoat chiqindilarini filtrlash va kamaytirish texnologiyalarini joriy etish,
qishloq xo‘jaligida o‘g‘itlardan me’yorida foydalanish,
ko‘kalamzorlashtirish ishlarini kengaytirish, chunki daraxtlar havoni
kislorod bilan boyitadi,energiya ishlab chiqarishda qayta tiklanuvchi
manbalarga o‘tish.
Xulosa.
Kislorod va azot birikmalari biosferaning ajralmas qismi bo‘lsa-da, inson
faoliyati tufayli ularning tabiiy muvozanati buzilib, ekologik muammolarni
keltirib chiqarmoqda. Azot oksidlari havoning ifloslanishi, kislotali
yog‘ingarchiliklar, ozon qatlamining yemirilishi kabi xavflarni yuzaga keltiradi.
Kislorod miqdorining kamayishi esa inson salomatligi va tirik organizmlarning
yashash sharoitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunday ekan, ekologik xavfsizlikni
ta’minlash, barqaror rivojlanish yo‘lida kislorod va azot birikmalarining
manbalarini nazorat qilish eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xolmurodov Sh. “Ekologiya asoslari”, Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
2. Odum E. “Ekologiya: Energiya va hayot tizimlari”, Moskva: Mir, 2015.
3. Karimova N. “Atmosfera ifloslanishi va uning oqibatlari”, Samarqand, 2020.
4. World Health Organization (WHO). Air pollution and health. Geneva, 2021.
