ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
154
SUDYALARNING KASBIY HUQUQIY ONGI: TUSHUNCHASI,
XUSUSIYATLARI VA RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
Nishanov Sanjar Yuldibayevich
Jinoyat ishlari bo’yicha Shayxontohur tumani sudi tergov sudyasi
E-mail: sanjarsledak@gmail.com
Tel: +99895-946-46-46
https://doi.org/10.5281/zenodo.16981881
Annotatsiya
Har bir sudyaning ichki olami — bu faqat qonun matnlarini yodlashdan
iborat emas, balki insonning ichki vijdoni, adolatga bo‘lgan to‘yg‘usi va jamiyat
oldidagi mas’uliyati bilan bog‘liq murakkab ma’naviy fenomendir. Ushbu
maqolada sudyalarning kasbiy huquqiy ongining nazariy asoslari, shakllanish
omillari va rivojlanish yo‘nalishlari ilmiy-tadqiqotlar va amaliyot misollari orqali
chuqur tahlil qilingan. Shu bilan birga, milliy va xalqaro tajribalarning sudya
ongini
mustahkamlashdagi
o‘rni
ko‘rsatildi.
Bu
tadqiqot
nafaqat
huquqshunoslarga, balki keng jamoatchilikka ham sud tizimining insoniy va
ma’naviy jihatlarini yaqinroq anglashda yordam beradi.
Sudya kasbiy huquqiy ongi — bu o‘ziga xos ma’naviy ruhiy holat bo‘lib, u
faqat qonuniy bilimlarni emas, balki ichki vijdonni, adolatni his etish va ustida
mas’uliyatni his qilishni ham o‘z ichiga oladi. Bu ong — sudyani oddiy mantiqiy
funksiyalarni bajaruvchidan ijodkor, ijtimoiy adolat poydevorini barpo qiluvchi
shaxsga aylantiradi.
Inson ruhidagi huquqiy ongning shakllanishi insonning shaxsiy
xususiyatlari, bilimlari, ijtimoiy muhiti va hayot tajribasi bilan chambarchas
bog‘liq. U. Tadjixanovning ta’kidiga ko‘ra, sudya ongi – bu “huquqiy bilim bilan
birga, ichki vijdon va mas’uliyat tuyg‘usini o‘zida mujassam etgan”
yondashuvdir¹.
Xorijiy olim Ronald Dvorkin esa sudya faoliyatini “huquqni ijod qilish
jarayoni” sifatida bayon etib, uning “qonunni qo‘llash emas, balki uni ijodkorona
qayta talqin etishi” muhimligini ta’kidlaydi². Shu nuqtai nazardan, sudya ongi –
faqat huquqiy algoritm emas, balki insoniy va ijtimoiy voqeliklarni hisobga
oluvchi dinamik jarayondir.
Huquqiy ongning shakllanishi bir necha omillarga bog‘liq:
Malakali huquqiy ta’lim: Faqat nazariy bilim emas, balki huquq amaliyoti,
interpretatsiya uslublari va axloqiy standartlar ham o‘rgatiladi. Oliy sudyalar
maktabida bu yo‘nalishlarda zamonaviy ta’lim usullari — interaktiv darslar,
simulyatsiya o‘yinlari va axloqiy treninglar joriy etildi³.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
155
Ijtimoiy-axloqiy muhit: Sudya shaxsiy ruhi va atrof muhiti bilan bog‘liq.
Axloqiy madaniyat, jamiyatdagi ijtimoiy talablar va adolat me’yorlari sudya
ongining muhim elementlaridir.
Psixologik barqarorlik va vijdon: Psixodiagnostik testlar va shaxsiy
rivojlanish dasturlari sudyaning ichki muvozanatini saqlashga yordam beradi⁴.
O‘zbekistonda sudyalar kasbiy ongini mustahkamlash uchun 2019 yilda
Oliy sudyalar maktabi tashkil etildi. Bu maktabda zamonaviy ta’lim metodlari —
axloqiy va psixologik treninglar, ma’naviy-me’rifat seminarlari tadbiq
qilinmoqda³.
Xalqaro miqyosda Yevropa Kengashi, IOJT va CEELI kabi tashkilotlar
sudyalarning kasbiy va axloqiy kompetensiyalarini rivojlantirishda faol ishtirok
etadi. Masalan, CEELI’ning ma’naviy-me’rifat standartlari bo‘yicha resurslari
sudyalarning ichki ongini oshirishga qaratilgan ilmiy-tadqiqotlarni taqdim
etadi⁵.
Sud qarorlarining ochiqligi va jamoatchilik nazoratini ta’minlash maqsadida
elektron bazalar — exsud.sud.uz kabi platformalar ishga tushirildi, bu sud
faoliyatining shaffofligini oshirish va jamoatchilik ishtirokini kengaytirishga
xizmat qiladi.
Sudya kasbiy huquqiy ongi — bu nafaqat huquqiy bilimlar, balki ichki
vijdon, axloqiy mas’uliyat va ijtimoiy adolatning uyg‘unligi. Ushbu ong sud
tizimining ishonchli, mustaqil va adolatli bo‘lishining asosidir.
Shu bois:
Sudyalar uchun huquqiy va axloqiy ta’lim dasturlari muntazam
takomillashtirilishi,
Psixologik va axloqiy kompetensiyalarini baholash tizimi yangilanishi,
Sud qarorlarining ochiqligi va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish,
Ilmiy-tadqiqot markazlari va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik orqali
sudya ongini rivojlantirish lozim.
Bu choralar sudyalarning ichki ma’naviy ruhiyatini mustahkamlab, adolatli
va xolis qarorlarni qabul qilishini ta’minlaydi, jamiyatda sud tizimiga bo‘lgan
ishonchni oshiradi.
Adabiyotlar:
1.
Qushboqov S. Tilabov S. Axborot xavfsizligi hamda muhofazasi
ta'minlashda huquqbuzarlik profilaktikasining roli //Science and innovation in
the education system. – 2023. – Т. 2. – №. 11. – С. 45-47.
2.
Охунов З.М., Қушбоқов Ш. Х. Талабалар томонидан содир этиладиган
ҳуқуқбузарликларни
олдини
олишга
оид
айрим
мулоҳазалар
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
156
//Евразийский журнал права, финансов и прикладных наук. – 2022. – Т. 2. –
№. 11. – С. 34-39.
3.
Юлдашев
Д.Х.
Ўзбекистон
Республикасининг
фуқаролигига
мансубликни аниқлаш амалиёти натижалари таҳлили //Ўзбекистон
Республикаси ИИВ Академиясининг ахборотномаси. – 2021. – С. 38.
4.
Қушбоқов
Ш.С.
М.
Ички
ишлар
органлари
томонидан
ҳуқуқбузарликлар профилактикасини амалга оширишда маъмурий
ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни ўрни //Science and innovation in
the education system. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 73-76.
5.
Юлдашев Д.Х. Ўзбекистон Республикасида боланинг фуқаролиги
билан боғлиқ масалаларни тартибга солувчи ҳуқуқий механизмларни
такомиллаштириш //Юрист ахборотномаси–Вестник юриста–Lawyer
herald. – 2020. – Т. 4. – С. 38-43.
6.
Қушбоқов Ш.Т. Ж. Ички ишлар органлари ходимларининг касбий
маданият ва хизмат интизоми ҳуқуқий тартибга солиш истиқболи
//Development of pedagogical technologies in modern sciences. – 2023. – Т. 2. –
№. 2. – С. 49-55.
7.
Юлдашев Д.Х. Ўзбекистон Республикасининг маъмурий қонунчилик
нормаларини такомиллаштиришга доир айрим мулоҳазалар //Eurasian
Journal of Law, Finance and Applied Sciences. – 2022. – Т. 2. – №. 10. – С. 9-11
