ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
177
XO’JAOBOD GAZNI YER OSTIDA SAQLASH INSHOOTI QUDUQLARIDA
QUM TIQINLARINI TOZALASHNI TAKOMILLASHTIRISH USULLARI
Mamatova Nigora Navruz qizi
1
“Neft va gaz konlarini ishga tushirish va
undan foydalanish “ ta’lim yo’nalishi II kurs
magistranti:
Xabibullayev Saidaziz Shoxsuvarovich
2
ilmiy rahbar: dots., phd.
1-2
Toshkent Davlat Texnika universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.7091333
Annotatsiya: Ushbu maqolada Xo’jaobod gaz yer ostida saqlash inshooti
quduqlarida qum tiqinlarini tozalashni takomillashtirish usullari haqida turli
ma’lumotlar berib borildi va bu ma’lumotlar boshqa yonilg’i konlari uchun ham
foydalidir.
Kalit so’zlar: gaz, gaz kondensati, organic, noorganik, magistral quvvur,
adtsorbsiya, kimyoviy adtsorbsiya
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIR
LAR MAHKAMASINING QARORI
ANDIJON VILOYATIDAGI “XO‘JAOBOD” KONIDA YER OSTI GAZ OMBORI
QURILISHI TO‘G‘RISIDA
“1. “O‘zbekneftgaz” milliy korporatsiyasi 1996—
1998-yillarda Andijon
viloyatidagi “Xo‘jaobod” neft
-
gaz konining ishlanib tamom bo‘lgan
qatlamlari
bazasida kompressor stansiyasi bo‘lgan yer osti gaz ombori qurilishiga
tayyorgarlik ko‘rish, loyihalashtirish va uni qurishni amalga oshirsin. Sig‘imi
yiliga 400 mln kub metr bo‘lgan yer osti gaz ombori birinchi navbatining ishga
tushirilishini,
diametri 720 mm bo‘lgan 41 kilometrlik magistral gaz quvurini va
14 ta gaz haydash agregatini qurgan holda, 1997-
yilning III choragida ta’minlasin.
Omborning sig‘imi 500 mln kub metr bo‘lgan ikkinchi navbatining, 17 ta gaz
haydash agregatini qurgan holda, 1998-
yilda ishga tushirilishini nazarda tutsin.”
Aholi son oshishi bilan butun dunyoda gazga bo’lgan extiyoj ortib
bormoqda. Ayniqsa mavsumiy notekisliklarni bartaraf etish uchun gaz saqlash
inshootlariga extiyoj tug’iladi.
Andijon viloyatida joylashgan
Xo’jaobod gazni yer ostida saqlash
inshootining ishlab chiqarish quvvati 900 million m
3
ni tashkil qiladi. Aniqroq qilib
aytadigan bo’lsak yoz oylarida 900 million metr kub tabiiy gazni g’amlash
imkoniyatiga ega hisoblanadi. Xo’jaobod gazni yer ostida saqlash inshootida
hozirda uchta kompressor stansiyalari mavjud bo’lib, ular bugungi kunda to’liq
ishchi holatida va 900 million metr kub gaz g’amlash imkoniyatini 2018, 2019 va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
178
2020-
yillarda 1 milliard 50 million metr kubga chiqarish bo’yicha ishlar olib
borilgan.
1-
rasm. Xo’jaobod GYOSIdagi gazni yig’ish va tayyorlash inshootining
texnologik sxemasi.
Gaz va gazkondensat konlarini ishlatishda uchraydigan asosiy muammolar.
Gaz konlarini ishlatishning joriy holati va samaradorligining kattaligi, konni va
uni o‘rab turgan bassenning geologik tuzilishining barcha xususiyatlarini hisobga
olib ishlatish sistemasining qanchalik mukammal va amaliy holatga yaqinlashtirib
loyihalashtirilganligi orqali aniqlanadi. Geologik va gidrogeologik shartlar, shu
bilan birgalikda tanlangan ishlatish texnologiyasi asosida loyihalashtiriladi. Konni
ishlatishning murakkablik darajasini aniqlovchi shartlar va omillarni va ularning
ta’siri asosida nazorat qilish ko‘rsatkichlari kompleksini shartli ravishda ikki
guruhga ajratamiz: geologik va gidrogeologik; texnologik.
Birinchi guruhga uyum o‘lchami va uning boshlang‘ich parametrlari
(mahsuldor qatlamnining yotish chuqurligi, qatlam bosimi va harorati, gaz va
kondensat zahirasi), mahsuldor gorizontning geologik tuzilishi (ko‘p qatlamliligi,
kollektorlik xossalarining har xilligi, siniqli buzilishlari va boshqalar), uyum turi
(qatlamli, salmoqli (massivnaya), suv ustida joylashuvchi (vodoplavayushaya),
qatlam flyuidlarining fizik-kimyoviy xossalari va boshqalar. Bu guruhda uyum
suvtaziqli basseyn bilan aloqada bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Bu basseynning xossa
lariga tar
qalish kengligi, o‘tkazuvchanligi, gidrostatik napori kiradi.
Ikkinchi gruhga uyumni ishlatish usuli (qatlam bosimini ushlash, uyumning
gazli qismini yoki neft yotqizig‘ini ishlatmasdan, so‘nish orqali ishlatish va
boshqalar.); uyumdan uglevodorodlarni olish surat va alohida quduqlar debiti,
ularning ishchi bosimi va joriy holati; tuzulmada quduqlarning joylashtirilishi va
mahsuldor gorizontni ochilish tizimi: gazning qatlam ichida yoki qatlamdan-
qatlamga siljishi mumkinligi va boshqalar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
179
Ayrim faktorlar,
qo‘shni konlarning o‘zaro ta’siri, ishlash rejimi va boshqa
ko‘rsatkichlar umumiy hisoblanib, ular konni ishlatish vaqtida kuzatib, bu
ko‘rsatkichlarni shartli ravishda ikkinchi guruhga o‘tkazamiz. Umumiy holatlarda
tilga olingan faktorlar qancha ko‘p bo‘lsa nazorat sistemasi shuncha qiyin bo‘ladi.
Katta o‘lchamli va gazga to‘yingan bir xil bo‘lmagan kollektorli, blokli tuzilishli
ko‘p qatlamli, shu bilan birgalikda qatlam suvlari bilan ta’sirlashgan konlarda
maksimal nazorat parametrlari qo‘llash talab etadi. Katta bo‘lmagan bir qatlamli
gaz konini soddalashtirilgan nazorat sistemasi va katta samara bilan ishlatish
mumkin bo‘ladi.
G
а
z va g
а
zk
о
ndens
а
tli k
о
nl
а
rd
а
n q
а
zib
о
lin
а
yotg
а
n t
а
biiy g
а
z t
а
rkibid
а
h
а
r
xil suyuq uglev
о
d
о
r
о
dl
а
r v
а
n
оо
rg
а
nik
qo’shimchа
l
а
rning mavjudligi, ul
а
rni
to‘g‘ridan to‘g‘ri iste’mо
lchig
а
jo’nа
tishg
а
halaqit beradi Iste’mо
lchig
а
yuboriladigan toza g
а
zning sif
аt ko’rsа
tkichl
а
ri
а
s
о
s
а
n quyid
а
gich
а
: g
а
zni
quvurl
а
r
о
rq
а
li t
а
shishd
а
muhit t
а
sirid
а
texn
о
l
о
gik jih
о
zl
а
r v
а
qurilm
а
l
а
rning
ichid
а
k
о
rr
о
ziyani s
оdir bo’lmа
sligi; g
а
z sif
аti bo’yichа
t
а
shil
а
yotg
а
nd
а
bir f
а
z
о
li
h
о
l
а
td
а
bo’lishi, ya’ni gа
z quvurl
а
rid
а
uglev
о
d
о
r
о
dli suyuqlikl
а
r, suv k
о
ndens
а
ti,
g
а
z gidr
а
tl
а
ri k
а
bil
а
rning h
оsil bo’lmа
sligi v
а
t
а
biiy g
а
zd
а
n f
о
yd
а
l
а
nilg
а
nd
а
h
а
r
xil mur
а
kk
а
blikl
а
r v
а
mushkul
о
tl
а
rni keltirib chiq
а
rm
а
slikl
а
ri v
а
b
о
shq
а
shu k
а
bi
t
а
l
а
bl
а
rg
а
а
s
о
sl
а
n
а
di.
2-rasm
G
а
zk
о
ndens
а
tni t
а
yyorl
а
sh texnologiyasi. G
а
z k
о
ndens
а
ti neftkimyo
s
а
n
оа
ti uchun qimm
а
tb
а
h
о
x
о
m
а
shyo his
о
bl
а
n
а
di, b
а’zi ko’rsа
tkichl
аri ya’ni,
uning t
а
rkibid
а
miner
а
l tuzl
а
rning, suv v
а
оg’ir frа
ksiya (m
а
zut v
а
gudr
о
nl
а
r)
l
а
rning k
аm bo’lishi bo’yichа
neft x
о
m
аshyosi ko’rsа
tkichl
а
rid
а
n ustun tur
а
di. G
а
z
k
о
ndens
а
ti
а
s
о
s
а
n
о
ch r
а
ngd
а
gi neft t
а
biiy uglev
о
d
о
r
о
d g
а
zl
а
rning t
а
rkibid
а
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
180
suvning bo’lishi, uning qа
tl
а
m bil
аn o’zа
r
о
tut
а
shuvi bil
а
n b
оg’liq bo’lа
di. Q
а
zib
о
lin
а
yotg
а
n g
а
zning t
а
rkibid
а
suvning miqd
о
ri q
а
tl
а
m b
о
simi v
а
h
а
r
о
r
а
tl
а
rig
а
h
а
md
а
g
а
zning t
а
rkibi v
а
q
а
tl
а
m suvl
а
rining miner
а
ll
а
shuv xususiyatl
а
rig
а
b
оg’liq. Qа
tl
а
m suvi bil
а
n birg
а
miner
а
l tuzl
аrning bo’lishi esа
g
а
zni t
а
shish
tizimid
а
turli xild
а
gi mur
а
kk
а
blikl
а
rni keltirib chiq
а
r
а
di. K
о
n quduql
а
rid
а
n q
а
zib
о
lin
а
yotg
а
n t
а
biiy g
а
z
а
niq term
о
din
а
mik sh
а
r
о
itl
а
rd
а
g
а
zsim
о
n, suyuq v
а
ul
а
rning
а
r
а
l
а
shm
а
l
а
ri h
о
l
а
tid
а
bo’lishi mumkin. Ulа
rning yer ustid
а
gi
k
о
mmunik
а
siyal
а
rd
а
f
а
z
оviy o’zgа
rishl
а
ri n
а
tij
а
sid
а
g
а
z v
а
suyuq f
а
z
а
l
а
r
а
jr
а
lishi
s
оdir bo’lа
di. M
а
s
а
l
а
n, g
а
z t
а
rkibid
а
suvning bo’lishi gidrа
tl
а
r h
оsil bo’lishigа
yoki
quvurl
а
rning turli j
о
yl
а
rid
а
k
о
ndens
а
siyal
а
nish n
а
tij
а
sid
а
to’plа
nishini ev
а
zig
а
g
а
zning h
а
r
а
k
а
tig
а
to’sqinlik qilа
di v
а
v
о
d
о
r
о
d sulfid jih
о
zl
а
rni kuchli d
а
r
а
j
а
d
а
yemir
а
di.
G
а
zni t
а
yyorl
а
sh texn
о
l
о
gik j
а
r
а
yonid
а
а
s
о
siy sif
аt ko’rsа
tkichl
а
rid
а
n biri
uning t
а
rkibid
а
gi v
о
d
о
r
о
d sulfid, ugler
о
d
о
ksidl
а
rni v
а
о
rg
а
nik kisl
о
t
а
l
а
rni
а
jr
а
tib
о
lish his
о
bl
а
n
а
di. G
а
z t
а
rkibid
а
b
а’zi bir nо
yob elementl
аrning bo’lishi esа
g
а
zni t
а
yyorl
а
sh tizimid
а
ung
а
m
оs bo’lgа
n texn
о
l
о
gik j
а
r
а
yonl
аrning qo’llа
nilishi
о
rq
а
li erishil
а
di. M
а
gistr
а
l quvurg
а
yub
о
ril
а
yotg
а
n g
а
z
а
lb
а
tt
а
o’zining
t
а
rkibid
а
gi b
о
shq
а
qo’shimchа
l
а
rd
а
n t
о
z
а
l
а
ng
а
n v
а
uning sif
аt ko’rsа
tkichl
а
ri
belgil
а
ng
а
n n
о
rm
а
l
а
rd
а
bo’lishi tа
q
а
z
о
qilin
а
di.
Adsorbtsiya deganda
–
biz gazlar tarkibidan bir yoki bir necha qo`shimcha
komponentlarni qattiq
yutuvchi ya‘ni, adsorbentlar yordamida tozalash
jarayonini tushinamiz. Yutuvchi modda adsorbent yutiluvchi moddani adsorbat
yoki adsorbtiv deb ataymiz. Adsorbtsiya jarayonini mexanizmi absorbtsiya
mexanizmidan farqli ularoq, undan suyuq yutuvchi yordamida emas, balki qattiq
yutuvchilar yordamida amalga oshiriladi. Bu usullarning o`zini qo`llash
me‘yorlari mavjud bo`lib, qo`llangan yuqori texnik, iqtisodiy samara berishi
hisobga olinadi. Adsorbtsiya usuli asosan yutiluvchi suyuqliklar kontsentratsiyasi
yuqori bo`lmagan holda qo`llaniladi. Agar yutiluvchi suyuqlik kontsentratsiyasi
yuqori bo`lsa, absorbtsiya usulidan foydalanish yaxshi samara beradi.
Adsorbtsiyaning fizik va kimyoviy turlari mavjud bo`lib, fizik adsorbtsiya
jarayonida adsorbent va adsorbat molekulalari Van
–
Der
–Vaals kuchi ta‘sirida
o`zaro tortishish kuchi ta‘sirida amalga oshadi.
Kimyoviy adsorbsiya. Kimyoviy adsorbsiya jarayonida yutuvchi va
yutiluvchilar molekulasi kimyoviy birikishlar natijasida amalga oshadi.
Gaz konlarida qo‘llaniladigan q
uvur uzatkichlarning quyidagi umumiy
tasnifi mavjud:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
181
A)
o‘tkazayotgan mahsuloti bo‘yicha
: gaz quvurlari, kondensat quvurlari, suv
quvurlari, reagent quvurlari.
B) bajaradigan vazifasiga qarab
: yo‘naltiruvchi quvurlar, yig‘uvchi quvurlar.
Yo‘naltiruvchi quvurlar quduqdan birinchi gurux o‘lchagich qurilmalarigacha
bo‘lgan masofada ishlatiladi. Birinchi gurux o‘lchagich qurilmalaridan neftni
yig‘ish va tayyorlash qurilmalarigacha bo‘lgan masofada yig‘uvchi quvurlar
ishlatiladi.
V) ishchi bosimiga qarab:
- kuchli bosimli quvurlar, bosimi 6 MPa dan yuqori;
- yuqori bosimli quvurlar, bosimi 2,5
–
6,0 MPa;
-
o‘rta bosimli quvurlar, bosimi 1,6 –
2,5 MPa;
- past bosimli quvurlar, bosimi 1,6 MPa dan past.
Odatda o‘rta, yuqori va kuchli bosimli quvur
lar tazyiqli, past bosimli
quvurlar tazyiqsiz quvurlar deb ataladi. Tazyiqli quvurlarda mahsulot quvurni
to‘liq to‘ldirib oqadi, tazyiqsiz quvurlarda quvur ishi to‘liq bo‘lmagan holda oqishi
mumkin.
G)
gidravlik tarxi bo‘yicha:
oddiy quvurlar, murakkab quvurlar.
Magistral gaz quvurlarini texnologik hisobiga, gazlarni quvurlardan
jo`natish jarayoni bilan bog`liq bo`lgan kattaliklarni aniqlash kiradi. Texnologik
hisoblashlar tarkibiga quvurlarning gidravlik hisobi kirib, unda quvurlarda bosim
yo`qolishi, kompressorlar o`z ichiga oladi. Texnologik hisoblar magistral gaz
quvurini loyihalash bo`yicha qabul qilingan normalar asosida amalga oshiriladi.
Quvurlarni texnologik hisoblarini amalga oshirish uchun quyidagi ma‘lumotlar
kerak bo`ladi:
- gaz kimyoviy tarkibi va fizik ko`rsatkichlari;
- quvurning yillik gaz o`tkazuvchanlik qobiliyati;
- quvurning umumiy uzunligi;
- gazning harorat ko`rsatkichlari;
- trassa profil chizmasi va geologik sharoitlar;
-
elektr ta‘minoti manbasidan va yo`ldan uzoqligi to`g`risidagi ma‘lumotlar va
boshqalar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
182
3-rasm
Magistral gaz quvurlari asosan tuproq muhitida ishlaydilar va ularning
tuproq korroziyasidan himoya qilishda quyidagi usullardan foydalaniladi:
- quvurlarni maxsus yotqizish usuli. bunda quvurlarning atrofini qum,
bitum
bilan qayta ishlangan tog‘ jinslari bilan o‘rash, hamda quvur atrofidagi
tuproqlarni
neytrallash va zovur ichida drenaj ariqchalar hosil qilish va boshqa tadbirlar
yordamida korroziyadan himoya qilinadi;
- quvur yuzasini
izolyatsiya qoplamalari bilan o‘rash passiv usul;
- elektrokimyoviy himoya usuli aktiv usul (anodli, kotodli va protektorli ).
Quvur va rezervuarlarning ichki yuzasini himoya qilish: qoplamalar,
ingibitorlar va elektrokimyoviy vositalar yordamida amalga oshiriladi.
Ingibitorlar kimyoviy birikmalar bo‘lib, ular asosan uzoq saqlanadigan
metal qismlarining atmosfera korroziyasidan, hamda rezervuarlarning ichki
yuzasini
himoya qilishda foydalaniladi. Ingibitorlar himoyasida idishlarning ichki yuzasi
uning suvli yoki boshqa erituvchilardagi eritmasi bilan chayiladi. Natijada
ingibitor
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
183
molekulalari idish devoriga yopishib (adsorbsiyalanib) yupqa himoya pardasini
hosil qiladilar. Bu parda tashqi muhitni metall yuzasiga bo‘lgan ta’sirini
kamaytiradi. Ingibitorlarni himoya qilish xususiyati, ularning tabiati va
xossalariga bog‘liq bo‘ladi. Saqlanib turiladigan metall qismlari esa, ingibitorni
uning yuzasiga surkab qo‘yish yoki ingibitor bilan to‘ldirilgan qog‘oz bilan o‘rab
qo‘yish orqali korroziyadan saqlanadilar.
Xulosa: Demak, barcha konlarda quvurlar ifloslanishi, erroziyalanishi yoki
korroziya xolatiga duch kelishi mumkinligini bilib oldik. Konlardagi quvurlarni
ifloslanish sabablari ham ma’lum bo’ldi, ularni oldini usullarining bir nechtasi
ifodalanib o’tildi.
Gaz konlaridaga magistral quvurlar eng asosiysi hisoblanadi, uni barcha
qattiq zarralardan tozalash soxa vakillari zimmasiga yuklatiladi. Qum
tiqinlarining oqibat akslanuvi quvurlarni tez ishdan chiqishi, yoki, axoliga gaz
yetkazib berishda uning harakat sustlashuviga olib keladi. Qum zarralarini gaz
quvurlariga eltishdan oldin, gaz konlarida soxa vakillari tomonidan turli xil
kimyoviy tozalash ishlari olib boriladi. Yuqoridagi ma’lumotlar asosida barcha
konlar, tabiiyki, neft konlari ham bundan mustasno emas, chunki, u ham quvurlar
orqali yetkaziladi, va quvurlar orqali yer qa’ridan tortib olinadi. Barcha
quvurlarni sifatini nazorat qilish esa soxa mutaxassislari oldidagi vazifalardan
hisoblanadi.
Kon inshootlarida barcha turdagi quvurlarni doimiy nazorat
dan o’tkazib
turiladi, bu albatta, gaz konlari uchun ham, aholi qatlamlariga gaz yetkazishning
tezligi uchun ham foydalidir.
Eslatib o’tamiz, yonilg’i konlarida quvurlar nazoratsiz holga kelsa, konlarning eng
kata ziyon ko’rish oqibatiga olib keladi, ammo
, barchasi isnon hayoti uchun havfli
ekanligini sedan chiqarmasligimiz lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Лутошкин Г.С. Сбор и подготовка нефти, газа и воды на промыслах.
Учебник для вузов.
-
М.: Недра, 2005.
2. Хафизов
A
.Р., Пестрецова Н.Б. Сбор и подготовка нефти и газа.
Учебное пособие.
-
Уфа: ЮКОС, 2002.
3. Лутошкин Г.С. Сборник задач по сбору и подготовке нефти, газа и
воды на промыслах.
-
М.: Недра, 2001.
4. Akramov B.SH., Sidiqxujaev R.K. Neft va gaz quduqlarini ishlatish.
Darslik. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2002.
5. N.R.Yusupbekov, B.I.Muhamedov, Sh.M.G‘ulomov Texnologik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
184
jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish 2012.
6. N.X.ERMATOV, D.G‘.AZIZOVA, N.M.AVLAYAROVA, B.Yu.NOMOZOV,
R.S.BEKJONOV, A.I.ABDIRAZАKOV, M.X.ASHUROV KONDA
NEFT, GAZ,
SUVNI YIG‘ISH, TAYYORLASH VA TASHISH
7.
Lex.uz
sayti
bo’yicha
qarorlar.
https://lex.uz/docs/
-
1622707?ONDATE2=22.07.2022&action=compare
