ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
TILSHUNOSLIKDA SUBYEKTIV BAHO BA MODALLIK
Umarova Zumradxon Avazxon qizi
Tayanch doktorant, Qo’qon DPI, O’zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.14352078
Annotatsiya
Mazkur maqola subyektiv baho va modallik tushunchalarini lingvistik va
pragmatik jihatdan o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot davomida ushbu ikki
kategoriya o‘rtasidagi asosiy farqlar, o‘xshashliklar va ular tilshunoslikdagi o‘rni
batafsil tahlil qilindi. Subyektiv baho gaplovchining voqelikka bo‘lgan individual
munosabatini ifodalasa, modallik esa voqelikning ehtimollik, zarurat yoki
imkoniya kabi aspektlarini aks ettiradi. Maqolada o‘zbek va ingliz tillarida
subyektiv baho va modallikning semantik va pragmatik xususiyatlari qiyosiy
tahlil qilinib, ularning kommunikativ vazifalari yoritilgan. Tadqiqot natijalari
lingvistik tahlilda yangi nazariy va amaliy imkoniyatlarni ochib berishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
Subyektiv baho, modallik, pragmatika, semantika, lingvistik
tahlil, o‘zbek tili, ingliz tili, kommunikativ vazifalar, kontekstual tahlil,
tilshunoslik.
Tilshunoslik sohasida "subyektiv baho" va "modallik" tushunchalari tilning
ijtimoiy, madaniy va individual ifoda vositasi sifatida o‘zaro bog‘liq va muhim
ko‘rinishlaridan biridir. Ushbu tushunchalar tilshunoslik tadqiqotlarida qiziqarli
va keng muhokama qilinadigan mavzulardan biri bo‘lib, ular ko‘pincha bir-biriga
yaqin bo‘lgan holda farqli jihatlariga ega.
Subyektiv baho til egasining hissiyotlari, fikrlari va nuqtai nazarini aks
ettirsa, modallik esa voqelikning mumkinligi, ehtimolligi yoki zarurligi kabi
qator semantik kategoriyalarni ifodalaydi. Har ikkisi tilning semantik va
pragmatik jihatlarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqola
subyektiv baho va modallik tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi, o‘xshashliklari
va farqlari, shuningdek, ularning tilshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil
qilishga qaratilgan.
Mazkur tadqiqot davomida quyidagi savollarga javob berish maqsad qilib
qo‘yiladi:
1. Subyektiv baho va modallik o‘rtasidagi asosiy farqlar nimada?
2. Ushbu tushunchalarning lingvistik ko‘rinishlari va tahlil usullari
qanday?
3. Subyektiv baho va modallikni o‘rganish tilshunoslikning qaysi
yo‘nalishlariga ta’sir qiladi?
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
Maqolaning dolzarbligi shundan iboratki, tilshunoslikda so‘nggi yillarda
kommunikativ va pragmatik yondashuvlarning rivojlanishi ushbu ikki
kategoriyani yanada chuqurroq tahlil qilishni talab qilmoqda. Shu sababli, ushbu
mavzu bo‘yicha tadqiqot o‘quvchilarga muhim nazariy va amaliy ma’lumotlarni
taqdim etadi.
Tadqiqot usullari
Mazkur tadqiqot subyektiv baho va modallik tushunchalarini lingvistik va
pragmatik nuqtai nazardan tahlil qilishga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish
uchun quyidagi usullar qo‘llanildi:
1. Adabiyotlarni o‘rganish usuli
Subyektiv baho va modallikka oid ilmiy manbalar, jumladan, monografiyalar,
maqolalar va dissertatsiyalar o‘rganildi. Ushbu tadqiqotlarning nazariy asoslari,
o‘xshashliklari va farqlari tahlil qilindi. Ayniqsa, til semantikasida ushbu
kategoriyalarning o‘rni aniqlab beruvchi zamonaviy asarlar e’tiborga olindi.
2. Qiyosiy tahlil usuli
Subyektiv baho va modallikning lingvistik ko‘rinishlarini qiyoslash orqali
ularning farqlari va o‘xshashliklari aniqlandi. Misol sifatida o‘zbek va ingliz
tillarida ushbu tushunchalarni ifodalovchi til birliklari tahlil qilindi.
3. Korpora ma’lumotlarini tahlil qilish
Tadqiqot jarayonida til korpuslaridan foydalanildi. Bu usul subyektiv baho va
modallikni real til materiallari asosida o‘rganishga imkon berdi. O‘zbek tilidagi
adabiy va og‘zaki nutq namunalaridan olingan misollar korpus tahlilida
qo‘llanildi.
4. Pragmatik yondashuv
Pragmatik analiz yordamida subyektiv baho va modallikning kommunikativ
maqsadlari va ularning kontekstdagi funksiyalari o‘rganildi. Til birligining
semantik qatlamida ularning qanday paydo bo‘lishi va ishlatilish o‘ziga xosliklari
ko‘rsatildi.
5. Misollar bilan ishlash usuli
Tadqiqot doirasida adabiyot va ommaviy axborot vositalaridan olingan misollar
tahlil qilindi. Misollar, o‘z navbatida, subyektiv baho va modallikning nafaqat
nazariy, balki amaliy ahamiyatini ochib berishda yordam berdi.
Natijalar
Mazkur tadqiqot natijalari subyektiv baho va modallikning lingvistik va
pragmatik ko‘rinishlarini qamrab olishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari quyidagi
yo‘nalishlarda tizimlashtirildi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
1. Subyektiv baho va modallik tushunchalari o‘rtasidagi asosiy farqlar
Subyektiv baho va modallik bir-biriga yaqin bo‘lishiga qaramay, ularning
semantik va pragmatik funksiyalarida sezilarli farqlar mavjud:
Subyektiv baho – bu gaplovchi yoki yozuvchining voqelik haqidagi individual
munosabatini, fikrini yoki hissiyotini ifodalaydi. Misol: "Bu kitob juda ajoyib!"
Modallik – bu voqelikning ehtimollik, zarurat yoki imkoniya bilan bog‘liq
aspektlarini ifodalovchi kategoriya. Misol: "U bugun kelishi mumkin."
Bu farqlar tilshunoslikda nazariy jihatdan ham, amaliy tahlil qilishda ham
muhim ahamiyatga ega.
2. O‘xshashliklar
Har ikki tushuncha ham gaplovchining nuqtai nazarini ifodalashda muhim rol
o‘ynaydi. Ular asosan baho va munosabat bildiruvchi til birliklari orqali amalga
oshiriladi:
Subyektiv baho so‘zlovchining hissiyoti va munosabatiga tayanadi.
Modallik esa voqelikni baholashda ob’ektivlik darajasini belgilaydi.
3. Til birliklarining tahlili
Subyektiv baho va modallikni ifodalovchi so‘z va iboralar lingvistik
materiallardan to‘plandi:
Subyektiv baho misollari:
O‘zbek tilida: "Uning so‘zlari juda ma’nosiz."
Ingliz tilida: "This idea is absolutely ridiculous."
Modallik misollari:
O‘zbek tilida: "U kelishi kerak edi, lekin kelmadi."
Ingliz tilida: "She might have forgotten the meeting."
4. Kontekstdagi o‘rni
Subyektiv baho va modallik pragmatik kontekstdan kelib chiqib o‘z vazifasini
bajaradi. Masalan, bir xil iboralar turli kontekstlarda turlicha semantik yukga
ega bo‘lishi mumkin. Bu ularning fleksibil tabiatini ko‘rsatadi.
5. Tilshunoslikdagi ahamiyati
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, subyektiv baho va modallikning lingvistik
va pragmatik tahlili tilning emotsional va kommunikativ funksiyalarini
o‘rganishda muhimdir. Ularning o‘rganilishi tilning madaniy va ijtimoiy
jihatlariga ta’sirini tushunishga yordam beradi.
Munozara
Ushbu tadqiqot subyektiv baho va modallik tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi
va farqlarini aniqroq tushunishga imkon berdi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
tilshunoslikda ushbu kategoriyalarni alohida va birgalikda o‘rganish tilning
nazariy va amaliy jihatlarini tushunishda katta ahamiyat kasb etadi. Quyida
asosiy munozaralar bayoni keltiriladi:
1. Subyektiv baho va modallikning funksional chegaralari
Subyektiv baho so‘zlovchining shaxsiy his-tuyg‘ulariga bog‘liq bo‘lib, o‘z ichida
keng konnotativ ma’noni qamrab oladi. Misol uchun, "Juda yaxshi" kabi iboralar
subyektiv bahoni aks ettiradi. Modallik esa ko‘proq mantiqiy tahlilga asoslangan
bo‘lib, voqelikning ehtimolligi yoki zaruratini ifodalaydi. Ushbu chegaralar tilni
baholashda ob’ektiv va subyektiv aspektlarni birgalikda ko‘rib chiqish zaruratini
ko‘rsatadi.
2. Pragmatik vazifalari
Subyektiv baho va modallik pragmatik jihatdan bir-birini to‘ldiruvchi
kategoriyalar hisoblanadi. Misol uchun:
"Bu ishni bajarmaslik noto‘g‘ri bo‘ladi." – bu subyektiv baho va modallikning
birikmasi bo‘lib, baho va zaruratni ifodalaydi.
Bunday yondashuv ularning kommunikativ vazifalarini yanada aniqlashtirishga
yordam beradi.
3. Tilshunoslikda metodologik yondashuvlar
Tadqiqot davomida subyektiv baho va modallikni o‘rganishda qiyosiy va
pragmatik tahlil usullari foydali bo‘ldi. Ushbu yondashuvlar til birliklarini turli
kontekstlarda tahlil qilish imkonini berdi. Shu bilan birga, subyektiv baho va
modallikning korpus tahlili tilshunoslikning zamonaviy metodologik
imkoniyatlarini kengaytirishini ko‘rsatdi.
4. Madaniy va ijtimoiy ta’sirlar
Subyektiv baho va modallik turli tillarda va madaniy muhitlarda o‘ziga xos
ko‘rinishlarga ega. Masalan:
O‘zbek tilida: "Bu juda xunuk ish."
Ingliz tilida: "This is highly inappropriate."
Bu tilning ijtimoiy va madaniy jihatlarini tahlil qilishda muhimdir.
5. Ilmiy va amaliy ahamiyat
Subyektiv baho va modallikni lingvistik nuqtai nazardan o‘rganish nafaqat
nazariy bilimlarni oshiradi, balki turli sohalarda, jumladan, tarjima, til o‘qitish va
sun’iy intellektda ham amaliy qo‘llash imkonini beradi. Bu esa tilshunoslikni
boshqa fanlar bilan bog‘lashga zamin yaratadi.
Xulosa
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
137
Mazkur tadqiqot subyektiv baho va modallik tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi
va farqlari, shuningdek, ularning tilshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil
qilishga bag‘ishlandi. Natijalarga ko‘ra, ushbu ikki kategoriya tilning semantik va
pragmatik funksiyalarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
1. Subyektiv baho va modallikning asosiy xususiyatlari
Subyektiv baho so‘zlovchining his-tuyg‘ulari, fikrlari va munosabatini aks
ettiruvchi til vositasidir. U baho beruvchi so‘z va iboralar orqali ifodalanadi.
Modallik voqelikning ehtimollik, zarurat yoki imkoniyat kabi aspektlarini
ifodalaydi. U, asosan, fe’l shakllari va modal so‘zlar yordamida ifodalanadi.
2. Lingvistik o‘xshashlik va farqlar
Subyektiv baho va modallik o‘zaro bir-birini to‘ldiradi, ammo semantik vazifalari
bo‘yicha sezilarli farqlarga ega. Modallik ko‘proq ob’ektiv ma’lumotni ifodalasa,
subyektiv baho shaxsiy hissiyot va munosabatni aks ettiradi.
3. Tilshunoslikdagi o‘rni
Subyektiv baho va modallikni o‘rganish tilning pragmatik, semantik va
kommunikativ aspektlarini chuqurroq anglash imkonini beradi. Ularning
lingvistik tahlili tilning ijtimoiy, madaniy va individual xususiyatlarini
o‘rganishda katta ahamiyatga ega.
4. Amaliy qo‘llanilishi
Ushbu tadqiqot natijalari tarjima nazariyasi, til o‘qitish metodikasi va sun’iy
intellekt dasturlash kabi sohalarda amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Ayniqsa, subyektiv baho va modallikni aniq tahlil qilish tilning emotsional va
funksional tomonlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Tadqiqot natijalari ushbu mavzuni yanada kengroq ko‘lamda o‘rganish
zarurligini ko‘rsatadi. Kelgusida subyektiv baho va modallikni boshqa tillar va
madaniy kontekstlarda qiyosiy tahlil qilish ushbu mavzuning ilmiy ahamiyatini
yanada oshirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell
Publishing.
2. Lyons, J. (1977). Semantics (Vol. 1 & 2). Cambridge University Press.
3. Palmer, F. R. (2001). Mood and Modality. Cambridge University Press.
4. Halliday, M. A. K., & Matthiessen, C. (2014). An Introduction to Functional
Grammar. Routledge.
5. Wierzbicka, A. (1996). Semantics: Primes and Universals. Oxford University
Press.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
6. Nasilova, G'. (2010). “Modallikning o‘zbek tilidagi xususiyatlari.” O‘zbek
tilshunosligi masalalari. Toshkent: Fan.
7. Sayfullayeva, N. (2012). Bahoviy leksik birliklarning pragmatik tahlili.
Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti.
8. Saeed, J. I. (2003). Semantics. Wiley-Blackwell.
9. Fowler, R. (1991). Language in the News: Discourse and Ideology in the Press.
Routledge.
10. Komilov, N. (2008). Pragmatik tilshunoslik: Nazariya va amaliyot. Toshkent:
Universitet nashriyoti.
11. Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press.
12. Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some Universals in Language
Usage. Cambridge University Press.
13. Öztürk, B. (2005). Case, Referentiality, and Phrase Structure. John Benjamins
Publishing.
14. Xolmirzayeva, D. (2016). “Til pragmatikasida subyektiv baho va
modallikning o‘rni.” Filologiya masalalari jurnali.
15. Grice, H. P. (1975). “Logic and Conversation.” In Cole, P., & Morgan, J. L.
(Eds.), Syntax and Semantics, Vol. 3: Speech Acts. Academic Press
