ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
108
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QITUVCHISINING LIDERLIK
QOBILIYATI KASBIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHDAGI
MUHIM OMIL SIFATIDA
M.R.Turaboyeva
PhD, Andijon davlat pedagogika instituti
turaboyevamadina1993@gmail.com
+ 998 (94) 561 96 66
M.N.Habibullayeva
Andijon davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 204-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14020831
Annotatsiya:
Mazkur maqolada zamonaviy jamiyat uchun bo‘lajak
mutaxassislarning liderlik qobiliyatini egallash zaruriyati va liderlik qobiliyatini
tarkibiy qismlari, rivojlantirish usullari haqida fikr yurutilgan. Shuningdek,
talabalarda liderlik qobiliyatini rivojlantirish asosida ularning kasbiy
kompetensiyasini o‘stirishdasi muhim jihatlar xususida atroflicha mulohazalar
bayon etilgan.
Tayanch so‘z va iboralar:
kompetensiya, kasbiy kompetensita, raqamli
kompetensiya, liderlik, mahorat, muloqot, munosabat, Soft Skills, hissiy intellekt.
Аннотация:
В данной статье рассматривается необходимость
приобретения будущими специалистами лидерских качеств для
современного общества, компоненты лидерских качеств и пути их
развития. Также на основе развития лидерских качеств студентов были
даны подробные комментарии о важных аспектах развития их
профессиональной компетентности.
Ключевые слова и фразы:
компетентность, профессиональная
компетентность, цифровая компетентность, лидерство, навыки, общение,
отношение, Soft Skills, эмоциональный интеллект.
Abstract:
This article discusses the need for future professionals to acquire
leadership skills for modern society, the components of leadership skills, and
ways to develop them. Also, on the basis of the development of leadership skills
of students, detailed comments were made about the important aspects of
developing their professional competence.
Key words and phrases:
competence, professional competence, digital
competence, leadership, skill, communication, attitude, Soft Skills, emotional
intelligence.
Jahondagi globallashuv jarayonlari, innovasion jamiyatga bo‘lgan ehtiyoj,
fan-texnika taraqqiyoti yoshlar uchun ko‘plab imkoniyatlar yaratish bilan birga,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
109
ularning oldiga tezkor qarorlar qabul qilish, innovasion tafakkurni
shakllantirish, intelektual salohiyatni oshirish kabi ko‘plab talablarni
qo‘ymoqda[1].
“O‘zbekistonda yoshlar tarbiyasini zamonaviy asosda ilmiy-texnologik isloh
qilish borasida olib borilayotgan ishlar uni bugungi kun ehtiyojlaridan kelib
chiqqan holda, ilmiy asoslangan kompetensiyalarni, fazilatlar asosida
shakllantirishni talab etmoqda”[2]. Shu ma’noda ta’limning strategik vazifalarini
hal qilishning samarali yondashuvlarini izlash dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu
ta’lim siyosati va amaliyotini yanada rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, sifatni
ta’minlash mexanizmlarini o‘z ichiga olishi kerak.
“Kompetensiya tushunchasi tarkibiy qismlar sifatida bilim, ko‘nikma va
shaxsiy fazilatlar (tashabbuskoplik, maqsadga muvofiqlik, maqsad qo‘yish
qobiliyati, mas’uliyat, bag‘rikenglik va boshqalar), ijtimoiy moslashuv (jamoada
va undan tashqarida ishlash qobiliyati), tanqidiy fikrlash[5], shuningdek,
tanlangan sohada professional faoliyat tajribasi kabilar belgilandi.
Liderlik ko‘pincha “yumshoq mahorat (Soft Skills)” deb ataladi. Biroq, o‘z
kelajagiga tayyorgarlik ko‘rayotgan yoshlar “yumshoq mahorat”ni o‘rganish
mumkin emas, deb xato qilmasliklari lozim. Darhaqiqat, liderlik shaxsiy va
professional muvaffaqiyat uchun muhim mahoratdir va yaxshi rahbar bo‘lishni
o‘rganish
maktabdan
boshlanishi
va
keyingi
ta’lim
jarayonlarini
takomillashtirilishi mumkin[6]. Yaxshi lider o‘z qiziqishlari, kuchli va zaif
tomonlarini aniqlay oladi va ularni maktabda yoki undan oldin taqdim etilgan
imkoniyatlarga qo‘llashni boshlaydi.
“Yumshoq mahorat (Soft Skills)”
–
bu odamlar bilan muloqot qilishlari
kerak bo‘lgan maxsus ko‘nikmalar to‘plamidir, bu insonga nafaqat martaba
o‘sishiga, balki oddiy hayotda ham yordam beradi. Bu mahorat talabalarning o‘z
faoliyatida yuqori natijaga erishishlariga ko‘maklashadi. Yumshoq mahorat
asosini tezkorlik, kreativlik, fikrlarini boshqarish, o‘z-o‘zini nazorat qilish,
liderlik kabi sifatlar tashkil etadi.
Mukammal jamiyatda har bir tabaqa yaxlit ijtimoiy organizmning ajralmas
qismi sifatida, o‘zining muayyan funksiyalariga ega bo‘lib, go‘yoki u vazifalarni
bajarish uchun ixtisoslashgan. “O‘zidan boshqalarga rahbarlik qilish, ularning
baxt-saodatga erishuv darajasiga ko‘tarish har kimning qo‘lidan kelavermaydi.
Kimda birovni baxt-saodatga erishtirish, zarur bo‘lgan ish-harakat kabilarga
ruhlantira olish qobiliyati bo‘lmasa va bu ish-harakatni bajara olishga qudratsiz
bo‘lsa, bunday shaxs sira ham rahbar bo‘la olmaydi”[3].
O.Kabeyn o‘z xulosalarida, “liderlik har birimizga u yoki bu tarzda xosdir va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
110
u hayotning turli bosqichlarida o‘ziga xos tarzda o‘zini namoyon qilishi
mumkin”[4] ligini ta’kidlaydi. U liderlik butunlay boshqariladigan va o‘rgatish
hamda o‘rganish mumkin bo‘lgan jarayon ekanligiga urg‘u beradi.
Lider talabalar o‘z-o‘ziga ishonchni rivojlantirishlari kerak, bu esa boshqa
muhim fazilatlarni, jumladan, kamtarlik, haqiqiylik va qat’iyatlilikni ta’minlaydi.
Talabalarning liderlik fazilatlari ularga liderlik qobiliyatlarini rivojlantirish
uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga imkon beradi.
O‘ziga bo‘lgan ishonch – lider ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan eng muhim
fazilatlardan biridir. O‘ziga ishongan rahbar bu fazilatni boshqalarga doimo
ko‘rsatishi shart emas. Buning o‘rniga, ular bu ishonchdan qiyinchiliklarni
yengish uchun foydalanishlari mumkin va boshqalarga bo‘lgan ishonchni
oshirishlari mumkin.
Kamtarlik – o‘ziga bo‘lgan ishonch bilan birga kamtarlik ham keladi, chunki
o‘ziga ishongan odamlar boshqalar bilan bo‘lishishdan qo‘rqmaydilar. Rahbarlik
nafaqat o‘zini birinchi o‘ringa qo‘yish, balki butun jamoani yaxshi tomonlarini
namoyon etishdir.
Haqiqiylik – o‘ziga ishongan odamlar ham o‘zlarining kimligini bilishadi va
boshqalar bu ishonchli odam ekanligini bilib, haqiqiylikka javob beradi.
Talabalarning o‘zlariga bo‘lgan ishonchni rivojlantirar ekan, ular qanday
qilib qat’iyroq bo‘lishni ham o‘rganadilar. Qat’iyatlilik degani, ular o‘zlarining
muammolari haqida qanday so‘zlashni bilishlarini va tajovuzkorlikka
berilmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri fikr almashishlarini anglatadi.
Tadqiqotchi-olim Forbes o‘z izlanishlarida zamonaviy liderning
qobiliyatlarini quyidagilar sifatida sanab o‘tadi: chidamlilik; madaniyatni
boshqarish; ko‘p avlod boshqaruvi; hamkorlik; hissiy intellekt[7].
Talabalarning liderlik salohiyatiga talabalik davrlaridan faollik nuqtai
nazaridan yondashish kerak degan pozitsiyani ilgani surish lozim, chunki
talabalik davridagi liderlik salohiyatini rag‘batlantirish va yo‘naltirish kerak. Shu
bilan birga, o‘qish davrida liderlik salohiyatini faollashtirishning to‘liq va
yakuniy jarayoni deyish ham o‘rinli emas. Negaki, bu uni rivojlanishining bir
nechta, ammo printsipial jihatdan muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, ularning
yanada takomillashtirilishi keyingi barcha kasbiy rivojlanish davrlarida amalga
oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 18-yanvardagi
“O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosatini 2025-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 23-sonli Qarori / “Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi”, 19.01.2021 y., 09/21/230056-son.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
111
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 31-dekabrdagi
1059-sonli “Uzluksiz ma’naviy tarbiya Konsepsiyasi” / “Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi”, 03.01.2020 y., 09/20/1059/4265-son, 19.06.2020
y., 09/20/391/0777-son. https://www.lex.uz/docs/4676839
3.
Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. – T.: A.Qodiriy nomidagi xalq
merosi nashriyoti, 1993. – 189 b.
4.
Кабейн О. Ф. Харизма. Как влиять, убеждать и вдохновлять : пер. с
англ. М. : Альпина Паблишер, 2013.
5.
Миpoненкo Е.C.Кoмпетенции XXI векa vs oбpaзoвaние XXI векa.
Вoпpocы теppитopиaльнoгo paзвития. Вып. 2(47). 2019. – C. 11-12.
6.
https://spark.school/student-leadership-competencies/
7.
https://aboutleaders.com/student-leadership/
