ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
JADIDIZM DAVRIDA MAXMUDXO‘JA BEHBUDIYNING MA’RIFATNI
YUKSALTIRISHDA QO‘SHGAN HISSASI
Ismailov Roman Irikovich
podpolkovnik, O‘zbekiston Respublikasi Qurolli
Kuchlari Akademiyasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14166857
Ushbu maqolada
Turkistonda
taniqli o‘rtaosiyo marifatparvari, yozuvchi,
dramaturg va adib, jadidchilik harakati yetakchisi, jurnalist, noshir, jamoat va
taqvodor arbobi, o‘zbek adabiyotini buyuk arbobi Maxmudxo‘ja Behbudiyni
jadidchilik davrida marifatni yuksaltirishda ijodlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar.
Turkiston, Jadidchilik, marifat, Samarqand, maktab,
kutubhona.
В данной статье освещается творчество Махмудходжи Бехбуди,
известного среднеазиатского просветителя, писателя, драматурга и
литератора, лидера движения джадидизма, журналиста, издателя,
общественного и религиозного деятеля, крупного деятеля узбекской
литературы в период джадидизма.
Ключевые слова.
Туркестан, Джадидизм, просвещение, Самарканд,
школа, библиотека.
In given article creativity of Mahmudhodzhi Behbudi, the known Central
Asian educator, the writer, the playwright and the writer, the leader of
movement Dzhadidizm, the journalist, the publisher, public and the religious
figure, the large figure of the Uzbek literature during the period dzhadidizm are
highlighted.
Key words:
Turkestan, Dzhadidizm, enlightenment, Samarkand, school,
library.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2020 yil 24 yanvardagi Parlamentga
yo‘llagan murojaatnomasida jadidlar merosini chuqur o‘rganish haqida:
“.......Umuman, biz jadidchilik harakati, ma’rifatparvar bobolarimiz merosini
chuqur o‘rganishimiz kerak. Bu ma’naviy xazinani qancha ko‘p o‘rgansak,
bugungi kunda ham bizni tashvishga solayotgan juda ko‘p savollarga to‘g‘ri
javob topamiz. Bu bebaho boylikni qancha faol targ‘ib etsak, xalqimiz,
ayniqsa, yoshlarimiz bugungi tinch va erkin hayotning qadrini anglab
yetadi”
– deya ta’kidladi.
Darhaqiqat, jadid bobolarimiz hayoti va ijodlari mazmuniga tobora chuqur
kirib borar ekanmiz, bu ijodlarning dunyoga kelganiga qariyb yuz ellik yildan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
137
“Sizlarg‘a vasiyat qilaman.
Maorif yo‘linda ishlaydurg‘on
muallimlarning boshini silangizlar!
O‘rtadan
nifoqni
ko‘taringiz!
Turkiston
bolalarini
ilmsiz
qo‘ymangizlar”
oshgan bo‘lsa-da, ularda ko‘tarilgan muammolar bugungi kunda ham
dolzarbligicha qolayotganini ko‘ramiz.
Jadid bobolarimiz qatorida buyuk namoyonda
Maxmudxo‘ja Behbudiy
ham
boshqalar singari
XX asr boshlarida murakkab vaziyatni aks ettirgan keng
ommani uyg‘otish, xalqning o‘rganib qolgan past turmush darajasidan chiqarish,
millat, xalq manfaatlarini o‘ylash, o‘zbek xalqining ilmiy salohiyatli xalqlar
qatorida ko‘rishni istash kabi g‘oyalari bilan ilgari surilganligi bilan farq qiladi.
Maxmudxo‘ja Behbudiy taniqli o‘rtaosiyo marifatparvari, yozuvchi,
dramaturg va adib, jadidchilik harakati yetakchisi, jurnalist, noshir, jamoat va
taqvodor arbobi, o‘zbek adabiyotini buyuk
arbobi
1875-yil
19-yanvar
kuni
Samarqand yaqinidagi
Baxshitepa qishlog‘ida diniy olim oilasida
dunyoga keldi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy millatni halokat
va falokatdan asrab, asriy saodatga olib
chiquvchi ma’rifati va tarbiyasi bilan xalqni
ma’naviy tubanlikdan olib chiquvchi bir
ko‘prik bo‘ldi.
18 yoshidan qozixonada mirzalik qiladi, qozi, mufti darajasiga ko‘tariladi.
1899-1900-yillari Behbudiy haj safarida bo‘lgan chog‘ida Arabiston, Misr,
Turkiyani kezib chiqadi. Sayohat davomida yangi maktab (usuli jadid) ochish
fikri mustahkamlanib bordi. O‘sha davrlar Turkiston xalqari turmushidagi
qoloqlik, abgor ijtimoiy ahvol, “jaholat uyi”ga aylangan maktab va madrasa
borasidagi qarashlarini tamomila o‘zgartirib yubordi
.
Maxmudxo‘ja Behbudiy Turkistonda maktab maorifida birinchi bo‘lib yangi
usulda maktablar tashkil etdi. Maxmud Behbudiy Gasprinskiy maktab usulini va
maqolalarini o‘rgandi. “Usuli jadid” maktablari
uchun bir qator darsliklar yozdi. Shulardan
“Qisqacha umumiy geografiya”, “Bolalar
maktubi”, “Aholi geografiyasiga qarshi”,
“Rossiyani qisqacha geografiyasi”,” Amaliyot
islomi”, “Islomning qisqacha tarixi” deb
nomlandi. Maxmud Behbudiy yangi maktab
uchun yozgan asarlari maktab islohatida muhim rol uynaydi va bu kabi
darsliklar nazariy, ilmiy va amaliy jihatdan keng ko‘llanila boshladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
Ey muhtaram yoshlar! Aziz
birodarlar, o‘g‘il to‘ylarig‘a sarf
qilayotg‘on aqchalaringizni mana
shul ilm zamoni yo‘lig‘a sarf
etingiz, sizdan o‘g‘lungizg‘a mol
meros qolmasin, balki, albatta, ilm
va tarbiya meros qolsun.
Ulamo tarbiyahonasi maktab
va madrasalardur, agarda o‘shal
maktab va madrasa muallim va
mudarrislari
olim vo‘lsa
va
shogirdlariga ko‘ngli ilan ta’lim
bersa, albatta, ilm hosil qilur.
Agarda muallimni o‘zi hozirgi
aksar
maktabdor
va
mudarrislardek kamhavsala yoinki
kamilm bo‘lsa, yoinki ilmi bo‘lib
turub, usuli tahsildan xabarsiz
bo‘lsa, ani(ng) shogirdlari nodon
qolur.
Maxmudxo‘ja Behbudiyning jadid pedagoglari “usuli savriya” metodida
faoliyat boshlagan maktablar uchun alifbo darsliklari yaratilishiga birinchi
darajali masala sifatida qaradilar. Ushbu usul zaminida Turkiston o‘lkasida
birinchi bo‘lib alifbo darsligini tojik tilida yaratdi va uni “Risolayi asbobi savod”
deb nomladi. Mullif alifboni bosmadan chiqarishdan oldin bir yil davomida
Abduqodir Shakuriy maktabida tajribadan
o‘tkazdi, alifboga ba’zi-bir o‘zgartirishlar
kiritdi va 1905-yilda Samarqandda bosmadan
chiqardi.
Bu
haqda
Behbudiy
asar
muqaddimasida quyidagilarni yozadi:
“Janobi
fazilatpanoh
maktabdorlar,
muallimlar,
shogirtlar murabbiylari, Sizlarga murojaat va
arz qilurman. Kaminaning “Asbobi savod” (“Savod qo‘llanmasi”) nomli ushbu
risolasi shogirdlarning qisqa muddatda o‘qish va yozishni o‘zlashtirishlari uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, bir necha bor sinovdan o‘tkazilgan. Faqirning yetti yasharli
o‘g‘li Ma’sudxo‘ja ham shu qo‘llanmada tez savodini chiqardi va takomillashtirdi.
Samarqand viloyatining usuli jadid maktabi muallimi Abduqodir janoblari o‘z
maktablarida 3 oy davomida biz tavsiya qilgan oson o‘qitish usuli bilan o‘spirin va
yigitlarni o‘qish va yozishga o‘rgandi. Siz, aziz muallimlar, bizning “Asbobi savod”
alifbo darsliklarimizdan ham foydalanishingizni so‘raymiz”
deb ta’kidlab o‘tadilar.
Ushbu alifbo jadid maktablari uchun asosiy darslik sifatida bir necha bor
nashr qilindi va ko‘proq Buxoro, Samarqand maktablarida 1920-yillarga qadar
qo‘llanildi.
Maxmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston o‘lkasida faoliyati va ijodi beqiyosdir.
U nafaqat jadid maktablarini asoschisi sanaladi, balki ushbu maktablarni turli
adabiyotlar bilan boyitish yo‘lida qilgan
mehnatlari
bois
birinchilardan
bo‘lib
bosmaxona va kutubxonani asoschisi ham
sanaladi.
Behbudiy
Samarqanddagi
dastlabki
mahalliy gazeta va milliy jurnalning noshiri,
birinchi milliy drama muallifi, Turkistondagi
usuli
jadid
maktablarining
birinchi
nazariyotchi va amaliyotchisi eng birinchi
darsliklar muallifi kutubxona tashkil qilishda
ham birinchi bo‘ldi.
Ushbu
kutubxona
Samarqand
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
139
gubernatoridan
rasman
ruxsat
olinib,
1908-
yil
11-sentabr kuni shaharning “Yangi rasta” qismida ochilgan. Kutubxona haqida
“Turkiston viloyatining gazeti”da xabar qilindi. Kutubxonaning barcha rasmiy
masalalari
27 bobdan iborat dasturda belgilab berildi. Kutubxonaning asosiy maqsadi
mahalliy musulmon yoshlari, madrasa talabalarining zamonaviy ilmlarga bo‘lgan
intilishlarini qo‘llab-quvvatlashga o‘ynaltirildi. Kutubxona qisqa vaqt ichida juda
qimmatli ilmiy, mahalliy va xorijiy matbuot nashrlaridan iborat katta fondga ega
bo‘ldi. Jumladan, kutubxonada turli davlatlarda nashr qilingan diniy hamda
dunyoviy kitoblar, suratli jurnal va gazetalar, ensiklopediya, lug‘atlar, xarita va
atlaslardan o‘qib foydalanish mumkin edi.
Dastlab 200, keyinchalik 225 jild kitobga ega kutubhona kun davomida 14
soat ishlab turgan. Kutubxona ochilganiga 7 oy to‘lganda uning a’zolari soni 125
nafarga va u o‘tgan davr mobaynida 2000 ga yaqin kitobhonning ma’naviy
ehtiyojini qondirgan edi. Lekin 1910-yilga kelib uning faoliyati susaya boshladi.
Buning bir qancha qancha sabablari bor edi. Xususan jadid-qadim ixtilofi va
qadimgi ulamolarning jadidlarga qarshi uydirma mish-mishlari bunga asosiy
sabab bo‘ldi. Ilmdan bebahra va bu ishlarning faxmiga tushunib yetmagan avon
esa uning zavoli uchun kurashdi.
“Turkiston viloyatining gazeti” ning 1910-yil 16-sonida berilgan xabarga
ko‘ra ulamo kutubxonani kofirxona, zararli joy deb e’lon qilingan va ota-
onalarga farzandlarini unday joylarga to‘g‘risida fatvo chiqargan edi.
Behbudiyning harakatlari tufayli faoliyatini davom ettirib turdi va 1914-yil
boshlariga kelib butunlay faoliyatini to‘xtatdi. Shundan so‘ng Behbudiy
kutubxonani o‘z hovlisiga ko‘chirdi va unga “Behbudiya kutubxonasi” deb nom
berdi. Shu munosabat bilan Rossiya va xorijda nashr etilgan kitob va matbuot
nashrlari arzon narxda sotilishini ham e’lon qildi.
Ma’rifat uchun birgina kifoya qilinmasdi shu bois zamon va dunyo voqealari
bilan tanishib bormoq, millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh
bo‘lmoq kerak edi. Binobarin, millat uchun shunday oyna kerak ediki, unda u o‘z
qabohatini ham, malohatini ko‘ra olishini bildirdi. Mana shu ehtiyoj va zarurat
Behbudiyni teatr va matbuot sari qator dramatik asarlarni yaratishga undadi.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joiski, jadidchilik davri adabiyoti davr muammolarini,
millat fojiasini yorqin aks ettirish orqali, ma’lum ma’noda, millatni zulmatdan
asrab qoldi. Jadidchilik harakati namoyondalari yaratgan asarlar xalqimiz
qalbiga chuqur kirib bordi. Bularni ahamiyatli o‘rni shuki, bu davr adabiyotida
aks etgan muammolar bugungi kun uchun ham dolzarbligicha qolmoqda, jadid
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
davri adabiyotini qancha keng targ‘ib qilsak, o‘rgansak, yoshlar ongini
o‘stirishda shuncha foydalidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi
ttps://www.gazeta.uz/uz/2020/01/24/president-speech/
murojat sanasi: 29.01.2024 y.
2. Ahmedov, Sirojiddin; Rajabov, Qahramon (2000-2005). “Jadidchilik”.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi.
3. “Jadidizm”. Ensiklopedik lugʻat. 1. Toshkent: Oʻzbek sovet ensiklopediyasi
bosh redaksiyasi. 1988. p. 271.
4. M. Xojimatov. Mahmudxo‘ja Behbudiy. Tanlangan asarlar. – T.: “Ma’naviyat”,
2020.- 280 b.
5. Театральная энциклопедия. Том 1/Глав. ред. С. С. Мокульский - М.:
Советская энциклопедия, 1961.
6. Abdurashidov Zaynobidin. Jadidlar. Mahmudxo‘ja Behbudiy.risola./-
Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2022. – 156 bet.
