ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
TURKISTON JADIDLARINING MA’RIFIY FAOLIYATI
Botirov Dilshod Baxromovich
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi
sikl katta o‘qituvchisi, dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.14166813
Ushbu maqolada Turkistonda jadidchilik harakati asoschilari va
yetakchilarining ma’rifat orqali musulmon xalqlarining avvalgi qudratini tiklash,
Turkistonda zamonaviy ta’lim tizimini yaratish, Turkiston o’lkasi xalqlarining
milliy va siyosiy o’ziga xosligini oshirishga, erkinlikka erishish maqsadida yosh
avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash bo‘yicha qilgan ishlari yoritilgan.
Kalit so’zlar: jadidchilik, “usulijadid”, harakat, bag’rikenglik, tarbiya,
ma’rifat, ta’lim, maktab.
XIX asr oxirida son jihatdan ko’p bo’lmagan ma’rifatli Turkiston jamiyati
orasida yangi kuch paydo bo’la boshladi va unga ushbu mintaqaning ijtimoiy–
siyosiy hayotida o‘ta muhim rol o’ynashini taqdirning o‘zi belgilab bergan edi.
Ushbu kuchli ijtimoiy kuch mahalliy progressiv ziyolilar tomonidan taqdim
etilgan bo’lib, ular
jadidchilik
deb nomlangan harakatga birlashgan (“jadid”
arabcha
so’zidan – “yangi” ma’nosini beradi).
Turkistonda jadidchilikning paydo bo’lishi va rivojlanishida quyidagi ikki
omil eng muhim turtki bo’ldi:
birinchisi – ichki omil;
ikkinchisi – tashqi omil.
Birinchi omil
– bu mintaqada olib borilayotgan chorizmning
mustamlakachilik va Turkiston millatga maqbul bo‘lmagan siyosati.
Ikkinchi omil
– o‘sha davrda Turkiya, Misr va Sharqning boshqa
mamlakatlarida sodir bo’layotgan islohot jarayonlari.
XIX asr oxirida XX asr boshida Turkiston progressiv ziyolilari jadidlari
Abdulqodir Shakuri, Maxmudxoja Behbudi, Abdulla Avloniy, Munavvar Qori
Abdurashidxonov va Fitrat hamda boshqa ma’rifatli ruhoniylar vakillari
mustamlakachilik,
ayrim,
muvofiqlashtirilmagan
va
muvaffaqiyatsiz
qo’zg’olonlar, jaholat va murosasizlik sharoitida ma’naviy va milliy tiklanishni
kutish mumkin emasligini anglay boshladilar.
Bunday sharoitda jadidlar asosiy maqsadlaridan biri etib mamlakatda
zamonaviy oliy ta’lim tizimini yaratish, jumladan bilim yurti barpo etishni o‘z
oldiga qo‘ydilar. Bu yerda shuni takidlash joizki, Turkistonda universitet tashkil
etish g’oyasini 1892 yilda qrimtatar siyosiy va ijtimoiy arbobi Ismoilbek
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
Gaspirali ilgari surgan edi. Shunday qilib, jadidlar universitetni tashkil etish
uchun Toshkent shahar hokimiyati bazasidan foydalanadilar [1].
Ta’lim tizimini isloh qilish maqsadida jadidlar o’zlarining milliy
maktablarini tashkil etish va ularda yangi usullarga asoslangan o’qitishni joriy
etishdi. Ushbu maktablar milliy madaniyat, din, urf–odatlar va urf–odatlarni
himoya qilish vositasi bo’lishi kerak edi.
Munavvar
Qori,
Fitrat,
Behbudi, U. Asadullohojayev va
boshqa jadidlar o’z asarlari va
maqolalarida o‘ziga xos milliy va
dunyoviy oliy ta’lim g’oyasini
keng targ’ib qildilar.
Shunday qilib, XIX asr
oxirida XX asr boshida jadidlar
tomonidan
tashkil
etilgan
“usulijadid” maktablari paydo
bo’ldi. 1917 yilgacha Turkiston
hududida
ularning
92 tasi
ro’yxatga
olingan.
Yangi
maktablar
ruhoniylarning
reaktsion qismida norozilik va shor ma’muriyatining qarshiligini keltirib
chiqardi va ular maktablarni faqat yangi o‘quv dasturlari tasdiqlangandan so‘ng
ochish mumkinligini rukaj qildilar.
O’sha davrda mavjud bo’lgan ta’lim tizimi, mahalliy aholi orasida
ma’rifatning rivojlanishiga va tarqalishiga ko‘maklasha olmasdi, ayniqsa chor
ma’muriyati va amaldorlarini bu sohada olib borilayotgan ishlarga to‘sqinlik
qilayotganligini inobatka olsak.
Maktab va madrasalar kabi an’anaviy ta’lim muassasalari Islom dini mavqeini
mustahkamlashda katta rol o’ynab, o’sha davrdagi jamiyat ehtiyojlariga mos
keladigan bilimlarni berib, faqat aholining bir qismini alifbo savodxonligini bilan
ta’minladi. An’anaviy maktablardan tashqari mintaqada, otinxona (ayollar
maktablari), qorihona va dalailxonlar mavjud edi. O‘zbekiston tarixchisi P.G.
Kimmning hisob–kitoblariga ko’ra, 1917 yil arafasida Turkiston aholisining
savodxonligi 19,55 % ni tashkil etgan, taqqoslash uchun Rossiyada bu
ko’rsatkich 21 % ga yetgan [2].
Turkiston jadidlarining ma’rifiy faoliyati asosan islohotchi xususiyatga ega
edi. Jadidlar o’z faoliyatining dastlabki davrida diniy–islohot va ma’rifiy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
tadqiqotlarni amalga oshirishga e’tibor qaratdilar. Ularning nazariy asarlarida
biz chaqiriqni ko‘rsak bo‘ladi: an’anaviy marosimlarni soddalashtirish va har
qanday yuzaki va mutaassiblikdan xalos bo’lish orqali musulmon xalqlarining
avvalgi qudratini tiklash. Ular an’anaviy ijtimoiy–falsafiy tizimni nafaqat
madaniyat, fan va ta’limni rivojlantirish nuqtai nazaridan, balki
mustamlakachilikka qarshi kurash vazifalari nuqtai nazaridan ham qayta ko’rib
chiqishni taklif qiladilar.
Jadidlar shaxsning ma’naviy rivojlanishi va jamiyat rivojlanishida dinning
muhim rolini ta’kidladilar. Ular boshqa dinlarni sabrli va hurmatli bo’lishga
o’rgatishgan. Shu maqsadda ular o’z asarlarida Evropa va Osiyo tarixiga
murojaat qilib, ikki madaniyat va ikki dunyo dinlarining kesishishini
ta’kidladilar. Har qanday ko’p millatli davlatning rivojlanishi nafaqat ijtimoiy
barqarorlik, iqtisodiy va siyosiy asoslar va axloq qoidalariga, balki etnik
guruhlar va diniy konfessiyalarning o’zaro bog’liqligini ham namoyon qildilar.
Shuning uchun jadidlar yoshlarda diniy bag’rikenglik va boshqa dinlarga
hurmatni tarbiyalashga harakat qilishadi.
Diniy bag’rikenglik g’oyalarini o’zida mujassam etgan jadidlar diniy va
dunyoviy bilimlari, keng dunyoqarashi va intilishlari tufayli tom ma’noda milliy
ma’rifatparvarlar edilar. Jadidlarning taniqli vakillari nafaqat madrasani
tugatibgina qolmay, balki diniy martabaga ham ega edilar. Masalan,
Mahmudxo’ja Behbudi Samarqand muftiylari sulolasiga mansub edi. Munavvar
Qori madrasani tugatgandan so’ng Toshkentdagi Darxon masjidining imomi
bo’lgan.
Bundan tashqari jadidlar qisqa vaqt ichida o’qish va yozishni o’rganishga
imkon beradigan ovozli ta’lim tizimiga ega yangi uslubdagi maktablarni yaratish
tashabbuskorlari bo’lishdi, negaki an’anaviy maktablarning eski harma–harif
o‘qitish usuli, albatta, o‘qitish uchun ko‘p vaqt talab qilar edi. Yangi “usulijadid”
maktablarida o‘qitish dasturlariga ham o’zgarishlar kiritildi, xususan dasturlarga
tarix, arifmetika, geografiya, ona tili va boshqa fanlar kiritildi.
Jadidlarning taniqli namoyandalari nafaqat yangi maktablarni yaratdilar,
balki ushbu maktablar uchun uchun darsliklar va qo‘llanmalar yozdilar. Masalan,
Mahmudxo’ja Behbudi geografiya bo’yicha sakkizta darslik ishlab chiqqan,
Munavvar Qori grammatika bo‘yicha “Birinchi o’qituvchi” darsligini tayyorlagan.
Munavvar Qori o‘zining keyingi “Ikkinchi o’qituvchi” darsligida o’qish va
yozishni o’rgatish metodologiyasini ochib berdi. Bundan tashqari u
matematikadan birinchi darslik tayyorlagan. U yangi uslubdagi maktablarda
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
127
turkiy xalqlar tarixi va geografiyasini o’rganishni joriy etish tashabbuskori ham
bo’lgan.
Yangi uslubdagi maktablar tajribasi asosida tovushli va bo’g’inma–bo‘g‘in
talaffuz usullari bo’yicha birinchi alifbe yaratildi, xususan Munavvar Qori qalami
ostidan “Adibi avval” (Birinchi murabbiy), Abdulla Avloniyning “Birinchi
muallim” nomli kitoblar nashr etildi.
Jadidlar o’z nashrlarini tashkil etishdi va ochishdi va ular orqali Turkiston
o’quvchilarini dunyo va mintaqada sodir bo’lgan voqealar bilan tanishtirishdi.
Nashriyotda ular yangi maktablar tarmog’ini kengaytirish, milliy kadrlar
tayyorlash, savdo, bank, sanoat, qishloq xo’jaligini rivojlantirish zarurligi
to’g’risida o’z fikrlari bilan o’rtoqlashdilar, ayollarning ozodligi to’g’risida
yozdilar va tabiiyki, podsholikning mustamlakachilik siyosatidan noroziliklarini
aniq ifoda etdilar.
Bu davrda nafaqat ilg’or xorijiy va milliy matbuot Turkistonda siyosiy
hayotning faollashishiga yordam berdi. Bu davrda jadidchilar tashabbusi bilan
birinchi ijtimoiy–siyosiy tashkilotlar xususan “Gayrat”, "Taraqqiy parvar” va
“Turon” kabilari tashkil etiladi. Ularning soni, ayniqsa, birinchi jahon urushi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
128
yillarida, dunyo bo‘ylab inqilobiy jarayonlar misli ko’rilmagan darajaga etganida
va Turkistonning o’zida mustamlakachilikka qarshi kayfiyat kuchayganida
ko’paydi.
Yigirmanchi asrning boshlarida
jadidlar
harakati
rahbarlari
erkinlikka erishish uchun yosh
avlodni Evropa ilm–fan darajasida
tarbiyalash g’oyasini ilgari surdilar.
Jadidlar qoloqlik va jaholatdan xalos
bo’lish uchun tez hamda oson o’qish
va yozishni o’rgatish g’oyasini ilgari surdilar. Yuqorida aytilganidek, Islom
asoslaridan tashqari ular maktablarda geografiya, tarix, kimyo, fizika va
arifmetikani o’qitishni joriy etishdi. Shuningdek, turk tili, rus va arab tillari
o’qitildi. Umuman olganda, ushbu maktablar diniy va dunyoviy ta’lim va fanni
birlashtirgan. Mubolag’asiz aytish mumkinki, bu yosh avlodning rivojlanishiga
katta ta’sir ko’rsatdi.
Jadidlar qisqa vaqt ichida maktab bolalarini intensiv dasturlar asosida
o’qitdilar. Dasturga ko’ra, yangi uslubdagi maktabda o’qitish tizimi ikki
bosqichdan iborat edi:
birinchisi
bosqich, to’rt yil davom etgan dastlabki bosqich. Ushbu
bosqichni tugatgan o‘quvchi o’n yilni eski maktabda o’tkazgan tengdoshlariga
qaraganda ko’proq ma’lumotli bo’lagan;
ikkinchi
yakuniy bosqich bo’lib, unda arab, fors, turk va rus tillari
o’qitilgan.
1895 yilda Buxoro va Samarqandda, 1898 yilda Qo’qon shahrida birinchi
yangi metodik maktablar ochildi. 1907 yilga kelib, nisbatan qisqa vaqt ichida
jadidlar 30 ta yangi maktab ochishga muvaffaq bo’lishdi. Bu erda 1300 nafar
bola to’rtta til va zamonaviy fanlarni o’rgangan. 1911 yilda Turkistonda yangi
uslubdagi bunday maktablar soni 63 taga yetgan, ularda 4106 o’quvchi
o’qiganligi bo‘yicha arxiflarda ma’lumotlar qolgan. Talabalar va talabalarning
aksariyati mahalliy xalq vakillari bo‘lgan [3,4].
Maktablarni tashkil etuvchi jadidlar ham o’zlarining dasturlari,
qo’llanmalari va darsliklarini yaratadilar.
Saydrasul Saidazizovning “Eng avvalo usta”, Munavvar Qorining "Birinchi
yozuvchi",
Mahmudxoji
Behbudiyning
"Ikkinchi
yozuvchi",
"Yer",
“Muntahabiyning umumiy geografiyasi”, “Kitobat–ul Af–tol”, “Islomning
qisqacha tarixi”, Abdulla Avlonining “Birinchi ustoz”, “Ikkinchi ustoz”, “Guliston
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
129
maktabi”, “Turk Guliston yoki axloq”, Hamzaning “Yengil adabiyoti”, “O’qish
uchun kitob” lari orqali ma’rifat, vatanparvarlik, shuningdek, mehnatsevarlik,
halollik, birodarlik va zulmga nafrat yoshlar ongiga singdirilgan. Shu bilan birga,
o’zbek xalq va mumtoz musiqasi, hunarmandchilik, amaliy san’at va boshqalar
rivojlanishga turtki bo’lgan [5].
Bu yillarda o’z asarlarini Mukimi, Zavki, Xodji Muin, Ahmad Donish, Furkat,
Sadriddin Ayniy kabi o‘zbek yozuvchi va ulug‘ shoirlari yaratganlar. Ular o’z
asarlarida
feоdal–xon
istibdodiga
(despotismiga)
qarshi
chiqdilar,
ikkiyuzlamachi ruhoniylar, amaldorlar va yirik yer egalarini tanqid qildilar va
xalqni ekspluatatorlarga qarshi va yaxshi kelajak uchun kurashishga chaqirdilar.
Shunday qilib, Mukimi – Muhammad Aminxoja (1850-1903) – o’zbek shoiri,
o’zining “Yer o’lchovchilari”, “Avliyo”, “Gunohning farzandi” va boshqa o’tkir
satirik she’rlarida ruhoniylarning ochko’zligi va ikkiyuzlamachiligini fosh qilib,
bir vaqtning o’zida zolimlarga qarshi kurashishga chaqirdi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash joizki, umuman olganda, jadidlar mahalliy
xalqlarning milliy va siyosiy o’ziga xosligini oshirishga katta kuch sarifladilar.
Ular Turkiston o’lkasi xalqlarining erkinligiga erishish maqsadida yosh avlodni
vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ishiga katta hissa qo’shdilar.
Manbalar:
1. Ahmedov, “Jadidchilik”. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Ahmedov,
Sirojiddin; Rajabov, Qahramon (2000-2005)/ Toshkent: Oʻzbekiston milliy
ensiklopediyasi.
2. Markaziy Osiyo XX asr boshida: islohotlar, yangilanish, taraqqiyot va
mustaqillik uchun kurash, Toshkent, 2001.
3. Источниковедение истории Туркестана (1985-1924 гг.) / П. Г. Ким. Под
ред. И. А. Алимова, Узбекистан, Ташкент 1982. 208 с.
4. Bahodir Karim. Jadid ruhida tug‘ilgan o‘zbek nashrlari. Milliy matbuotning ilk
yillari haqida. Toshkent, 2020
5. Oʻzbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy mustaqillikka
qadar, Toshkent, 1998.
