ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
ТИЖОРАТ БАНКЛАРИНИ КРЕДИТЛАРИНИ ДОЛЛАРЛАШУВИ
Илашева Динора Хамидовна
Тошкент Кимё халқаро университети талабаси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14129316
Ривожланаётган иқтисодлар сўнгги ўн йилликларда молиявий
ривожланишда, жумладан, молиявий инклюзивликни ошириш ва банк
сектори самарадорлигини ошириш орқали сезиларли ютуқларга эришди.
Молиявий ривожланиш, ўз навбатида, ушбу мамлакатларда юқори
иқтисодий ўсишни қўллаб-қувватлади [1]. Шу билан бирга, хорижий
валютадаги депозитлар/кредитларнинг жами депозитлар/кредитлардаги
улуши сифатида белгиланган долларлашув кенг тарқалган ва доимий
ҳодиса бўлиб қолмоқда.
Ўзбекистон иқтисодиёти учун миллий валюта барқарорлиги муҳим
аҳамиятга эга. Бироқ сўнгги йилларда долларнинг устуворлиги ва унга
бўлган талаб тижорат банклари кредит портфелининг долларлашувини
кучайтирди. Долларлашув даражасининг ўсиши миллий иқтисодиёт учун,
айниқса, валюта риски, импорт харажатлари ва инфляция даражаси билан
боғлиқ жиддий хавфларни келтириб чиқаради.
Изе ва Левй Еяти [2] дан кейин биз долларлашувни иқтисодий
муҳитнинг айрим хусусиятларига жавобан кредиторлар ва қарз олувчилар
ўртасидаги
ўз
шартномаларининг
валюта
таркибини
оптималлаштирадиган молиявий мувозанатнинг натижаси сифатида
кўриб чиқамиз. Портфел ёндашуви долларлашувни юқори инфляция ва
валюта курсининг ўзгарувчанлигида намоён бўладиган макроиқтисодий
беқарорликка таъсир сифатида тушунтиради. Ушбу ёндашувга кўра,
маҳаллий инвестор инфляция ва реал айирбошлаш курсининг
ўзгарувчанлигига боғлиқ бўлган кутилаётган даромадларнинг фарқини
минималлаштириш учун инвестициялар таркибини танлайди. Бу юқори
инфляция ва реал валюта курсининг пасайиши ссенарийлари
долларлашувнинг ўсиши билан боғлиқ бўлган кўплаб далилларга мос
келади. Ушбу ёндашувнинг маъноси шундан иборатки, кутишлар муҳим
рол ўйнайди ва пул-кредит сиёсати ва валюта курси режимининг
ишончлилиги асосий ҳисобланади [3]. Ишончли пул-кредит сиёсати ва
валюта курси режимларининг йўқлиги, инфляция бостирилгандан кейин
ҳам, одатда, номинал ричаг сифатида барқарор реал айирбошлаш курсига
таянган ҳолда долларлашувнинг давом этишини тушунтиради. Иқтисодий
тадқиқотлардан
маълумки,
долларлашув
даражасининг
ошиши
иқтисодиётнинг чет эл валютасига қарамлигини оширишга олиб келади.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
Халқаро ташкилотлар ва экспертлар бу жараённи ташқи рисклар ва
миллий валютанинг қадрсизланиши хавфи сифатида изоҳламоқда.
Шунингдек, бошқа мамлакатлар тажрибасидан, хусусан, ҳамкорлик
қилувчи мамлакатларнинг қаттиқ сиёсатидан хулоса чиқариш мумкин ва
кредит портфелининг долларлашувини камайтириш зарурлигини кўриш
мумкин.
1-расм. Кредитларнинг долларлашув даражаси
Манба: cbu.uz [4]
Хусусий ва давлат корхоналарининг хорижий валютадаги
кредитларига талабнинг юқорилиги, иқтисодиётни кредитлашда хорижий
молиялаштириш манбаларининг устунлиги, хеджлаш воситаларининг
мавжуд эмаслиги иқтисодиётни долларлаштиришнинг юқори даражада
давом этишига сабаб бўлмоқда.
Ҳозирги даврда, юртимизда долларлашув даражасини пасайтириш
учун мажбурий захира воситаси фаол қўлланилади. Хорижий валютадаги
депозитлар бўйича мажбурий заҳира миқдори 18 фоиз этиб белгиланди.
Шу билан бирга, мажбурий заҳира миқдори банкларнинг хорижий кредит
линиялари ва бошқа кредит мажбуриятларига тааллуқли эмаслиги
сабабли, ушбу воситанинг банк кредитлари ва мажбуриятларининг
долларлашувига та'сири нисбатан заифлигича қолмоқда.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
54
Инфляцияни таргетлаш режими доирасида ўрта муддатли
истиқболда инфляциянинг пасайиши кутилмоқда, бу эса Марказий банкка
асосий ставкани босқичма-босқич пасайтириш имконини беради.
Натижада, кредитлар бўйича фоиз ставкалари пасайиши мумкин, бу эса, ўз
навбатида, кредитларнинг долларлашув даражасини пасайтиришга ёрдам
беради.
Бундан ташқари, банкларга валюта рискларини бошқариш ва
хорижий валютадаги жалб қилинган ресурслардан фойдаланган ҳолда
миллий валютада кредитлар бериш имконини берувчи валюта фючерс
бозори яратилмоқда.
Банк тизимида долларлашув даражасини босқичма-босқич пасайтириш
учун пул-кредит ва макропруденсиал сиёсат воситаларидан келишилган
ҳолда фойдаланиш амалиёти жорий этилмоқда. Ўрта муддатли
истиқболда бу долларлашувнинг босқичма-босқич қисқаришига ва
натижада пул-кредит сиёсати та'сирининг ошишига ёрдам беради.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Ize, A., and E. Levy Yeyati (2003): “Financial Dollarization”, Journal of
International Economics 59, no 2:323–347
2.
Ize, A., and E. Levy Yeyati (2005): “Financial De-Dollarization: Is it for
Real?”, IMF Working Paper No. 05/187.
3.
Jeanne, Olivier. (2000): “Foreign Currency Debt and the Global Financial
Architecture”. European Economic Review 44, nos. 4–6: 719–27.
4.
https://cbu.uz/upload/medialibrary/04f/xz40kvjhrad5rrk7otjgimsys6pb
b5ud/Asosiy_yunalishlar_2022.pdf
