ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
36
КОНСТИТУЦИЯНИНГ ДАВЛАТ ВА ЖАМИЯТ ҲАЁТИДАГИ ЎРНИ
Тожиева Муборакхон Анвар қизи
Адлия вазирлиги ходими
https://doi.org/10.5281/zenodo.14066115
Аннотация
Ушбу мақолада Конституциянинг моҳияти, аҳамияти ва жамият
ҳаётидаги ўрни таҳлил қилинади. Конституциянинг асосий вазифалари,
тарихий ривожланиши ва турлари кўриб чиқилади. Мақолада
Конституциянинг ҳуқуқий давлатчилик асоси, ижтимоий барқарорлик
кафолати ва миллий бирлик рамзи сифатидаги роли ёритилади.
Шунингдек, Конституциянинг давлат ва жамият ривожланишидаги
аҳамияти таъкидланади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг
13-моддаси мисолида конституциявий нормаларнинг амалий аҳамияти
кўрсатилади.
Калит сўзлар
Конституция, асосий қонун, ҳуқуқий давлат, инсон ҳуқуқлари, давлат
тузилиши, ижтимоий шартнома, сиёсий барқарорлик, Ўзбекистон
Конституцияси
Abstract
This article analyzes the essence, significance, and role of the Constitution
in society. The main functions, historical development, and types of constitutions
are examined. The article highlights the role of the Constitution as the
foundation of the rule of law, a guarantee of social stability, and a symbol of
national unity. Additionally, the importance of the Constitution in the
development of the state and society is emphasized. The practical significance of
constitutional norms is demonstrated through the example of Article 13 of the
Constitution of the Republic of Uzbekistan.
Keywords
Constitution, fundamental law, rule of law, human rights, state structure,
social contract, political stability, Constitution of Uzbekistan
Кириш
Давлатнинг бош қонуни бўлган Конституция ҳуқуқий тизимнинг
пойдевори ва энг муҳим манбаси саналади. У мамлакатнинг барча
соҳаларига ўз таъсирини ўтказувчи асосий ҳужжатдир. Конституция
давлат қурилиши ва бошқарувини белгилаш билан бирга, аҳолининг
асосий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилади ҳамда жамиятнинг
ижтимоий-сиёсий ҳаётини мувофиқлаштириб туради.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
37
Конституция, давлатнинг бош қонуни сифатида, кўплаб муҳим
вазифаларни ўз зиммасига олади. У ҳуқуқий тизимнинг энг юксак
босқичида турган ҳолда, барча қонун ва ҳуқуқий ҳужжатларнинг асосини
ташкил этади. Шунингдек, Конституция фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва
эркинликларини
белгилаб,
уларни
кафолатлаш
орқали
инсон
ҳуқуқларини олий қадрият даражасига кўтаради.
Бундан ташқари, Конституция давлат бошқарув шаклини, давлат
органларининг тузилиши ва ваколатларини аниқлайди. Бу давлат
ҳокимиятининг
тақсимланиши
ва
мувозанатини
таъминлайди.
Конституция жамиятнинг турли қатламлари ўртасидаги ижтимоий
шартнома вазифасини бажаради, жамиятнинг умумий қадриятлари ва
мақсадларини ифодалайди. Шу билан бирга, у сиёсий тизимнинг асосий
қоидаларини белгилайди, бу эса сиёсий барқарорликни таъминлашга
ёрдам беради.
Айтиш жоизки, Конституциянинг ғояси узоқ тарихга эга. Қадимги
Юнонистон ва Рим даврида ҳам давлат тузилиши ва фуқароларнинг
ҳуқуқларини белгиловчи ҳужжатлар мавжуд бўлган. Аммо замонавий
маънодаги конституциялар XVIII асрнинг охири - XIX асрнинг бошларида
пайдо бўла бошлади.
1787 йилда қабул қилинган АҚШ Конституцияси дунёдаги энг
қадимги амалдаги ёзма конституция ҳисобланади. У кўплаб мамлакатлар
учун намуна бўлиб хизмат қилди. Француз инқилоби даврида қабул
қилинган 1791 йилги Франция Конституцияси ҳам муҳим тарихий
аҳамиятга эга бўлди. У инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларациясини ўз
ичига олган эди.
XX асрда конституциявий ривожланиш янги босқичга кўтарилди.
Кўплаб мамлакатлар мустақилликка эришгач, ўз конституцияларини
қабул қилдилар. Бу жараён айниқса Иккинчи жаҳон урушидан кейин
фаоллашди.
Таъкидлаш керакки, конституциялар бир неча турга бўлинади:
Ёзма ва ёзилмаган конституциялар: Кўпчилик мамлакатларда
конституция ягона ёзма ҳужжат кўринишида бўлади. Аммо айрим
мамлакатларда (масалан, Буюк Британияда) конституция бир неча
ҳужжатлар ва анъаналар йиғиндисидан иборат.
Қаттиқ ва юмшоқ конституциялар: Қаттиқ конституцияларга
ўзгартириш киритиш махсус мураккаб тартибни талаб қилади. Юмшоқ
конституцияларга эса оддий қонунлар каби ўзгартириш киритиш мумкин.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
38
Доимий ва муваққат конституциялар: Доимий конституциялар амал
қилиш муддати чекланмаган бўлади. Муваққат конституциялар эса
маълум бир давр учун қабул қилинади.
Таъкидлаш керакки, янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси
Конституцияси 2023 йил 30 апрель куни ўтказилган Ўзбекистон
Республикаси референдумида умумхалқ овоз бериш орқали қабул
қилиниб, 1 майдан кучга кирди. У 6 бўлим, 27 боб ва 155 та моддадан
иборат.
Конституция жамият ҳаётида муҳим рол ўйнайди. У ҳуқуқий давлат
қуришнинг асосий шарти ҳисобланади, давлат ҳокимиятини чеклайди ва
фуқароларнинг ҳуқуқларини кафолатлайди. Конституция жамиятнинг
турли қатламлари манфаатларини мувозанатлаштиради, бу эса ижтимоий
барқарорликни таъминлайди.
Шу билан бирга, Конституция миллий бирликнинг рамзи сифатида
хизмат қилади, чунки у жамиятнинг умумий қадриятлари ва
мақсадларини ифодалайди. У мамлакатнинг узоқ муддатли ривожланиш
йўналишини белгилайди ва халқаро майдондаги позициясини
шакллантиради.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 13-моддаси давлатнинг
демократик моҳиятини акс эттиради. Ушбу модда қуйидагича:
"Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга
асосланади, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-
қиммати ва бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади.
Демократик ҳуқуқ ва эркинликлар Конституция ва қонунлар билан
ҳимоя қилинади."
Бу модда Ўзбекистон Конституциясининг инсон ҳуқуқлари ва
эркинликларига бўлган юқори эътиборини кўрсатади. У Ўзбекистон
демокрациясининг
умуминсоний
принципларга
асосланганлигини
таъкидлайди, бу эса мамлакатнинг халқаро ҳуқуқ нормалари ва
умумэътироф этилган демократик қадриятларга содиқлигини намоён
этади.
Моддада инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қиммати олий
қадрият сифатида белгиланган. Бу эса давлат сиёсатининг марказида
инсон манфаатлари туришини англатади. Шунингдек, модда демократик
ҳуқуқ ва эркинликлар Конституция ва қонунлар билан ҳимоя қилинишини
кафолатлайди, бу эса фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари нафақат
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
39
эълон қилинганлигини, балки амалда ҳам ҳимоя қилинишини
таъминлайди.
Айтиш керакки, 13-модда Конституциянинг бошқа моддалари учун
ҳам асос бўлиб хизмат қилади. У Конституциянинг кейинги бобларида
батафсил ёритилган фуқароларнинг аниқ ҳуқуқ ва эркинликлари, давлат
органларининг
ваколатлари
ва
мажбуриятлари
учун
умумий
принципларни белгилайди.
Хулоса
Конституция - бу шунчаки ҳуқуқий ҳужжат эмас, балки давлат ва
жамият ҳаётининг барча соҳаларига таъсир кўрсатувчи муҳим ижтимоий-
сиёсий институтдир. У давлатнинг ҳуқуқий тизимини шакллантиради,
фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилади, давлат
органларининг фаолиятини тартибга солади ва жамиятнинг барқарор
ривожланишини таъминлайди.
Конституциянинг аҳамияти унинг жамият ҳаётидаги кўп қиррали
ролида намоён бўлади. У ҳуқуқий давлатчиликнинг пойдевори, ижтимоий
барқарорликнинг кафолати ва миллий бирликнинг рамзи сифатида
хизмат қилади. Шу билан бирга, Конституция жамиятнинг ривожланиш
йўналишини белгилайди ва халқаро муносабатларда мамлакатнинг
позициясини шакллантиради.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 13-моддаси мисолида
кўрганимиздек, конституциявий нормалар нафақат давлат тузилишини
белгилайди, балки инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини олий қадрият
сифатида эътироф этади. Бу эса Конституциянинг инсонпарварлик ва
демократия принципларига асосланганлигини кўрсатади.
Замонавий дунёда Конституциянинг роли тобора ортиб бормоқда.
Глобаллашув, технологик тараққиёт ва ижтимоий ўзгаришлар шароитида
Конституция жамиятнинг барқарорлиги ва ривожланишини таъминловчи
асосий омил бўлиб қолмоқда. Конституция жамиятдаги ўзгаришларга
мослашиши, янги муаммо ва чақириқларга жавоб бериши керак. Шу билан
бирга, у ўзининг асосий принциплари ва қадриятларини сақлаб қолиши
лозим.
Конституцияни ўрганиш, унинг моҳиятини англаш ва унга риоя
қилиш ҳар бир фуқаронинг, айниқса келажак авлоднинг муҳим
вазифасидир. Чунки Конституция - бу нафақат давлатнинг, балки ҳар бир
фуқаронинг ҳам ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгиловчи асосий
ҳужжатдир. У фуқароларга ўз ҳуқуқларини билиш ва ҳимоя қилиш,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
шунингдек, жамият олдидаги мажбуриятларини англаш имконини
беради.
Хулоса қилиб айтганда, Конституция - бу давлат ва жамият ҳаётининг
пойдевори, демократия ва қонун устуворлигининг кафолати, инсон
ҳуқуқлари ва эркинликларининг ҳимоячисидир. У жамиятнинг
ривожланиш йўналишини белгилайди, ижтимоий барқарорликни
таъминлайди ва миллий бирликни мустаҳкамлайди. Конституцияни чуқур
ўрганиш ва унга риоя қилиш орқали биз ҳуқуқий давлат ва фуқаролик
жамияти қуриш йўлида олға босамиз.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Ўзбекистон
Республикасининг
Конституцияси.
-
Тошкент:
Ўзбекистон, 2023.
2.
Одилқориев Х.Т. Конституция ва фуқаролик жамияти. - Тошкент:
Шарқ, 2002.
3.
Саидов А.Х. Конституционное право зарубежных стран. - Москва:
Юристъ, 2003.
4.
Чиркин В.Е. "Конституционное право зарубежных стран". Москва,
2012.
5.
Мишин А.А. "Конституционное (государственное) право зарубежных
стран". Москва, 2013.
6.
Конституционное право: учебник / отв. ред. В.И. Фадеев. Москва,
2019.
7.
Баглай М.В. "Конституционное право Российской Федерации".
Москва, 2018.
8.
Хабриева Т.Я., Чиркин В.Е. "Теория современной конституции".
Москва, 2007.
9.
Зорькин В.Д. "Конституционно-правовое развитие России". Москва,
2011.
10.
Авакьян С.А. "Конституционное право России". Москва, 2020.
11.
Кутафин О.Е. "Источники конституционного права Российской
Федерации". Москва, 2002.
12.
Конституционное (государственное) право зарубежных стран:
учебник / под ред. Б.А. Страшуна. Москва, 2013.
13.
Тультеев И.Т. "Конституционное право Республики Узбекистан".
Ташкент, 2019.
14.
Рахмонов А.Р. "Конституционное право". Ташкент, 2017.
15.
Мухамедов Х.М. "Ўзбекистон Республикаси конституциявий ҳуқуқи".
Тошкент, 2018.
