ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
TO‘QIMACHILIK SANOATINI RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY-
IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH
Muxiddinova Kamola Sagdullayevna
International school of financial technologies and science institute
Menejment kafedra o‘qituvchisi
E-mail: kamola9826@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14048934
Annotatsiya
Ushbu tezis O‘zbekiston to‘qimachilik sanoatini rivojlantirishning tashkiliy-
iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish masalalariga bag‘ishlangan.
Tadqiqotda sanoatning hozirgi holati va asosiy muammolari, xususan, ishlab
chiqarish
samaradorligining
pastligi,
eskirgan
texnologiyalar,
raqobatbardoshlikning yetarli darajada bo‘lmasligi va bozorni rivojlantirishdagi
cheklovlar tahlil qilindi va qolaversa, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
to‘qimachilik sanoatini rivojlantirishga doir qabul qilgan qaror va
farmonlarining (2020-2023 yillar) ta’siri ko‘rsatilgan, shu jumladan, eksport
salohiyatini oshirish, xom ashyo taqsimotini yaxshilash va yangi ishlab chiqarish
tarmoqlarini tashkil etish bo‘yicha chora-tadbirlar kiritilgan.
Muammolarni hal qilish uchun innovatsion texnologiyalarni joriy etish,
ishlab chiqarish diversifikatsiyasini ta’minlash, marketing strategiyalarini
optimallashtirish va ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini oshirish kabi
tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
to‘qimachilik sanoati, raqobatbardoshlik, eksport salohiyati,
texnologik modernizatsiya, ishlab chiqarish samaradorligi, davlat dasturlari.
O‘zbekiston Respublikasining to‘qimachilik sanoati mamlakatning iqtisodiy
tizimida muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda, ayniqsa, paxta sanoatining eksport
salohiyatini oshirish va raqobatbardoshlikni mustahkamlashga qaratilgan davlat
dasturlari to‘qimachilik sanoatini rivojlantirishda katta ahamiyat kasb etmoqda.
Prezidentning qaror va farmonlari, shuningdek, sohada amalga oshirilayotgan
islohotlar bu jarayonning asosiy poydevori bo‘lib, iqtisodiy rivojlanishning
mustahkamlanishiga xizmat qilmoqda. Biroq, bugungi kunda to‘qimachilik
sanoati hali ham ko‘plab muammolarga duch kelmoqda, shu jumladan,
texnologik yangilanishning sustligi, resurslardan samarali foydalanishning
pastligi va eksport salohiyatining cheklanganligi. Ushbu tezisda to‘qimachilik
sanoatini rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmini takomillashtirish
masalalari ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston to‘qimachilik sanoati bugungi kunda jahon bozorida o‘z o‘rnini
kengaytirishda davom etmoqda. 2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonning
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
36
to‘qimachilik sanoati eksporti 3,4 milliard dollarni tashkil etib, bu mamlakatning
umumiy eksportining 20% dan ortig‘ini tashkil qiladi. Shu bilan birga, soha ichki
bozorda ham muhim rol o‘ynamoqda: 600 dan ortiq to‘qimachilik korxonalari
faoliyat yuritib, 500 mingdan ortiq odamni ish bilan ta’minlamoqda (Shamsiev,
2022).
Biroq, to‘qimachilik sanoatining rivojlanishidagi asosiy muammolar
quyidagilardir:
Aksariyat korxonalarda texnologik modernizatsiya sekin amalga
oshirilmoqda. Ko‘plab ishlab chiqarish tizimlari eskirgan, bu esa mahsulot
sifatining pasayishiga, ishlab chiqarish samaradorligining pastligiga va
raqobatbardoshlikning kamayishiga olib kelmoqda.
To‘qimachilik sanoatida paxta va boshqa xom ashyo resurslarini
ta’minlashda qator qiyinchiliklar mavjud. Paxta yetishtirishdagi kamchiliklar va
xom ashyo taqsimotidagi noaniqliklar ishlab chiqarish jarayonini
sekinlashtiradi.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarning eksport salohiyati hali to‘liq
ishlatilmayapti. Ko‘plab tovarlar xalqaro bozorlarda yetarlicha raqobatbardosh
emas, bu esa yangi bozorlarni zabt etishda qiyinchiliklar yaratadi.
To‘qimachilik sanoatining iqtisodiy salohiyatini oshirish va ishlab chiqarish
samaradorligini tahlil qilishga ko‘plab tadqiqotchilar e’tibor qaratgan. Masalan,
Shavkatova (2021) va Tursunov (2019) o‘z tadqiqotlarida sanoatning mavjud
resurslaridan samarali foydalanishning zarurligini ta’kidlaydilar. Ular
sanoatning raqobatbardoshligini oshirish uchun xom ashyo va energiya
resurslarining samarali boshqarilishini, ishlab chiqarish quvvatlarining
yangilanishini va texnologik modernizatsiyani tavsiya qilganlar.
Tursunov (2020) o‘zining tadqiqotida to‘qimachilik sanoatining eksport
salohiyatini oshirishga katta urg‘u berib, sanoatdagi texnik va texnologik
modernizatsiya, yangi mahsulot turlarini ishlab chiqarish va eksportga
qaratilgan strategiyalarni rivojlantirishni taklif qilgan. Yana bir muhim nuqta,
Yuldashev (2021) tomonidan olib borilgan tadqiqotda keltirilgan xom ashyo
resurslarining samarali boshqarilishi va importga nisbatan qaramlikni
kamaytirish zarurligi masalasi bo‘ldi.
Innovatsiyalar va yangi texnologiyalarni joriy etish muhim masala sifatida
ko‘rib chiqildi. Shamsiev (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotda
avtomatlashtirilgan tizimlar va yuqori texnologiyali asbob-uskunalarni joriy
etish zarurligi ta’kidlangan. Mamatov (2021) esa ishlab chiqarishni
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
37
diversifikatsiya qilish, yangi mahsulotlar ishlab chiqarish va mahsulot sifatini
oshirish orqali sanoat samaradorligini oshirish zarurligini ko‘rsatgan.
To‘qimachilik sanoatining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy
muammolarni quyidagicha guruhlash mumkin:
Yangi texnologiyalar va avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy etish jarayoni
sust amalga oshirilmoqda. Ko‘plab to‘qimachilik korxonalari eskirgan texnik
uskunalar bilan ishlamoqda, bu esa ishlab chiqarishning samaradorligini
pasaytiradi.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun eksportni kengaytirishning to‘siqlari
mavjud. Xalqaro bozorga kirish va raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab
chiqarish uchun kuchli marketing tadqiqotlari va strategiyalarini amalga
oshirish zarur.
Paxta va boshqa xom ashyo resurslarining yetishmasligi yoki sifatsizligi
ishlab chiqarish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuningdek, energiya
resurslarining samarali boshqarilmasligi tannarxni oshiradi.
To‘qimachilik sanoatining boshqaruv tizimi ko‘plab holatlarda noaniqliklar
va zaifliklarga ega. Bu esa ishlab chiqarish va marketing jarayonlarida samarali
natijalarni olishga to‘sqinlik qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan qarorlar
to‘qimachilik sanoatini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Xususan, 2020-yil
24 iyunda qabul qilingan PQ-4809-son farmon to‘qimachilik sanoatining
raqobatbardoshliligini oshirish va eksport salohiyatini kengaytirish chora-
tadbirlarini belgilab berdi. 2021-yil PQ-4971-son qarori esa sanoatning
innovatsion rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, yangi mahsulotlarni ishlab
chiqarish va ichki bozorga olib kirish bilan bog‘liq vazifalarni belgilab berdi.
2022-yilda PQ-5260-son qarori to‘qimachilik sanoatining xom ashyo
taqsimotini yaxshilash va yangi ishlab chiqarish tarmoqlarini yaratish uchun
qo‘shimcha chora-tadbirlarni amalga oshirishni ko‘zda tutdi. Bu qarorlar
sanoatning texnologik modernizatsiyasi, eksport salohiyatini oshirish, yangi
bozorlarga kirish uchun muhim huquqiy va iqtisodiy sharoitlar yaratadi.
2023-yil fevralda qabul qilingan PQ-5812-son qarori to‘qimachilik
sanoatining eksport salohiyatini yanada oshirishga, yangi ishlab chiqarish
tarmoqlarini tashkil etishga, va raqobatbardoshlikni oshirish uchun zaruriy
huquqiy va iqtisodiy sharoitlarni yaratishga qaratilgan yangi chora-tadbirlarni
belgilaydi.
To‘qimachilik sanoatida yangi texnologiyalarni joriy etish, yuqori
texnologiyali asbob-uskunalarni ishlab chiqarish tizimiga kiritish zarur. Bu
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
38
orqali mahsulot sifatini yaxshilash va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish
mumkin.
Paxta va boshqa xom ashyo resurslarini samarali taqsimlash, ularning
sifatini oshirish va ishlab chiqarish jarayonida isrofni kamaytirish zarur. Xom
ashyo resurslarini boshqarish tizimini yanada optimallashtirish, shu jumladan,
paxtaning yuqori sifatli navlarini ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash va ichki
resurslardan samarali foydalanish orqali ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish
mumkin. Bu, o‘z navbatida, raqobatbardoshlikni oshiradi va eksport salohiyatini
yaxshilaydi.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarning xalqaro bozorga chiqishlarini qo‘llab-
quvvatlash uchun marketing tadqiqotlarini amalga oshirish, xalqaro bozorlarga
kirish strategiyalarini ishlab chiqish va xalqaro savdo vakolatxonalari bilan
hamkorlikni
mustahkamlash
kerak.
Marketing
tadqiqotlari
orqali
mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshirish va bozorlarni to‘g‘ri
segmentatsiya qilish, eksportni kengaytirish uchun zaruriy qadamdir. Yangi
mahsulot turlarini ishlab chiqarish, yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlarni
ishlab chiqarish va chet el bozorlarida brend yaratish orqali soha eksportini
kuchaytirish mumkin.
To‘qimachilik sanoatida energiya sarfi va boshqa tabiiy resurslarning
samarali boshqarilishi tannarxni kamaytirishga yordam beradi. Sanoatni
energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan "yashil" texnologiyalar va
energiya tejovchi usullarni joriy etish zarur. Bu orqali ishlab chiqarish
jarayonlarida xarajatlar kamayadi va umumiy iqtisodiy samaradorlik oshadi.
Shu bilan birga, atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish orqali global ekologik
tendentsiyalar bilan hamohang ravishda rivojlanish mumkin.
To‘qimachilik sanoatida yuqori malakali mutaxassislar yetishmayapti, shu
bois kadrlar tayyorlash va malaka oshirish tizimiga e’tibor qaratish kerak. Bu,
o‘z navbatida, sanoatning texnologik rivojlanishiga yordam beradi va yuqori
sifatli mahsulotlar ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan malakali ishchi kuchini
ta’minlaydi. Bundan tashqari, ta’lim tizimi bilan hamkorlikda yangi
texnologiyalarni o‘rgatish, ishchi kuchini tayyorlashda yangicha metodlarni
qo‘llash zarur.
To‘qimachilik sanoatining samarali rivojlanishi uchun davlat va xususiy
sektor o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish zarur. Xususan, davlat dasturlari,
subsidiyalar va kreditlash tizimlari orqali sanoatga qo‘llab-quvvatlash ko‘rsatish,
xususiy sektorni innovatsiyalarni joriy etishga rag‘batlantirish kerak. Bu orqali,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
39
sanoatdagi innovatsion tizimlarni rivojlantirish va eksport imkoniyatlarini
kengaytirish mumkin.
Sanoatning raqobatbardoshligini oshirish uchun yangi mahsulot turlarini
ishlab chiqarish, mahsulot sifatini yaxshilash va global bozorlarda o‘z brendini
yaratish zarur. Mahsulot diversifikatsiyasi orqali bozorni kengaytirish va yangi
tovarlar ishlab chiqarish, shu bilan birga, texnologik yangilanishlarga mos
keladigan mahsulotlar ishlab chiqarish natijasida nafaqat ichki bozor, balki
tashqi bozorlarda ham o‘z o‘rnini egallash mumkin.
To‘qimachilik sanoatini rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmini
takomillashtirish jarayoni mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligini
oshirishda va eksport salohiyatini kengaytirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Sanoatning bugungi holatida mavjud bo‘lgan muammolarni hal qilish va
samarali rivojlanishini ta’minlash uchun texnologik modernizatsiya,
innovatsiyalarni joriy etish, xom ashyo resurslarini samarali boshqarish,
marketing strategiyalarini kuchaytirish va kadrlar malakasini oshirish kabi
chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur. Prezident qarorlari va davlat dasturlari
to‘qimachilik sanoatining rivojlanishida muhim huquqiy va tashkiliy poydevor
yaratib berayotgan bo‘lsa-da, bu jarayonni yanada samarali qilish uchun soha
vakillari, tadbirkorlar va davlat organlari o‘rtasidagi hamkorlikni
mustahkamlash kerak.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 iyundagi
"To‘qimachilik sanoatining raqobatbardoshliligini oshirish va eksport
salohiyatini kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi farmoni (PQ-4809-son).
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 15 iyundagi
"To‘qimachilik sanoatining raqobatbardoshliligini oshirish va mahalliy ishlab
chiqarishni qo‘llab-quvvatlashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi
qarori (PQ-4971-son).
3.
Shamsiev, M. (2022). "Innovatsion texnologiyalar va raqobatbardoshlik:
To‘qimachilik sanoatida yangilanish". O‘zbekiston iqtisodiyoti va innovatsiyalar
jurnali, 22(1), 45-56.
4.
Mamatov, K. (2021). "To‘qimachilik sanoatining diversifikatsiyasi va
eksport salohiyatini oshirish". Iqtisodiyot va tadbirkorlik, 15(2), 103-115.
5.
Tursunov,
B.
(2020).
"To‘qimachilik
sanoatining
texnologik
modernizatsiyasi va eksportni rivojlantirish". O‘zbekiston iqtisodiyoti, 14(4), 78-
92.
6.
Yuldashev, A. (2021). "To‘qimachilik sanoatida xom ashyo resurslarining
samarali boshqarilishi". O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirish, 13(2), 49-60.
