ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
TEMIR YO‘L TRANSPORTIDA YUK POYEZDLARINI TUZISH REJASI
BAJARILISHIGA TA’SIR KO‘RSATUVCHI OMILLAR
Dilmurod Baxodirovich Butunov
Toshkent davlat transport universiteti professori, PhD professor
Shavkat Shuhratovich Tulkinov
Toshkent davlat transport universiteti магистратура талабаси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14048883
ANNOTATSIYA
Poyezdlar tuzishni samarali rejalashtirish, temir yo‘l transporti ishini
ratsional tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Transport sohasidagi tobora ortib
borayotgan talablarga javob berish va ekspluatatsiya samaradorligini ta’minlash
maqsadida poyezdlar tuzish rejasini o‘rganish dolzarbligini ko‘rsatadi. Ushbu
ishda poyezdlar tuzish rejasining ahamiyati tadqiq etildi va unga ta‘sir qiluvchi
omillar o‘rganildi.
Kalit so
‘
zlar:
poyezdlar tuzish rejasi, vagon oqimlari, harakat tarkibi, temir
yo‘l infratuzilmasi, yuk oqimlari, omil.
So‘nggi yillarda temir yo‘l transporti sezilarli o‘sishga guvoh bo‘lib,
poyezdlarni tuzish rejasini yaxshilash zarurligini ta‘kidlamoqda. Uning asosiy
maqsadi yuk ko‘tarish qobiliyatidan maksimal darajada foydalanish, energiya
sarfini minimallashtirish, poyezdlarni grafikda kesishishlarni kamaytirish va
umumiy tezkor samaradorlikni oshirishdir. Ushbu maqsadlarga erishish yuk va
vagonlarga bo‘lgan talab qonuniyatlari, yuk turlari, ishga shay
infratuzilmalarning mavjudligi va operatsion cheklovlar kabi turli omillarni
hisobga olgan holda tizimli yondashuvni talab qiladi.
Bunda temir yo‘l transportida vagon oqimlarini samarali tashkil etish va
ulardan stansiyalarda poyezdlarni shakllantirish dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi.
Temir yo‘l transportiga bo‘lgan talabni tushunish poyezdlarni tuzish
samarali rejalashtirish uchun juda muhimdir. Tarixiy ma‘lumotlarni tahlil qilish
va kelajakdagi talabni prognoz qilish poyezd tarkiblarining kerakli sonini,
undagi vagonlarning joylashuvini va xizmat ko‘rsatish chastotasini aniqlashga
yordam beradi.
Temir yo‘l tarmog‘idagi yo‘llarning bardoshliligi, shu jumladan strelkali
o‘tkazgichlar, yer polotnosi va ballast qatlami poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir
qiladi. Rejalashtirish usullari infratuzilma cheklovlarini, masalan, uzunlik va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
og‘irlik cheklovlari, yer polotnosi imkoniyatlari va mavjud texnik xizmat
ko‘rsatish ob‘ektlarini (depolar joylashuvi) ko‘rib chiqilishi kerak.
Poyezdlar tuzish rejasi temir yo‘l operatsiyalarida samaradorlik, xavfsizlik
va tashish tannarxini optimallashtirish uchun temir yo‘l yo‘llarining strategik
tartibini o‘z ichiga oladi. Ushbu rejalashtirish jarayoniga bir nechta omillar ta‘sir
qiladi (1-расм):
˗
yuk turi va hajmi.
Turli xil yuk turlari aniq ishlov berish va saqlash
sharoitlarini talab qiladi. Misol uchun, xavfli yuklar muayyan xavfsizlik
choralarini talab qilishi mumkin, tez buziluvchan yuklar esa maxsus sovutish
uskunalari bilan jihozlangan vagonlar talab qilishi mumkin. Yukning hajmi va
xususiyatlari temir yo‘l vagoni tarkibi va tartibiga ta‘sir qiladi.
˗
yetib borish manzili va marshrut yo‘nalishi.
Poyezdning boradigan joyi
va u bosib o‘tadigan yo‘nalish poyezd uzunligi, tezligi va maxsus jihozlangan
vagonlar yoki infratuzilmaga bo‘lgan ehtiyoj kabi omillarni belgilaydi.
˗
infratuzilma cheklovlari.
Temir yo‘l infratuzilmasi, masalan, yo‘l
sxemalari, relyef va nishablik, poyezd tuzishda ma‘lum cheklovlar qo‘yadi.
Rejalashtirish harakat xavfsizligi va barqaror operatsiyalarni ta‘minlash uchun
ushbu cheklovlarni ko‘rib chiqishi kerak.
˗
texnika va uskunalar mavjudligi.
Lokomotivlar, universal va maxsus
vagonlarning mavjudligi poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi. Uskunalardan
foydalanishni optimallashtirish va nosozliklarda bartaraf qilish vaqtini
kamaytirish muhim masalalardir.
˗
me‘yoriy talablar va cheklovlar.
Harakat xavfsizligini ta‘minlash, vazn
cheklovlari (minimal vazn normasi hamda vagonlarning yuk ko‘tara olish
qobiliyati), me‘yoriy hujatlarga mos keluvchi operatsion ketma-ket vazifalar
bajarilishi poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi.
˗
intermodal tashish va transportdagi bog‘lanishlar
. Intermodal tashish
bilan bog‘liq bo‘lgan poyezdlar uchun (masalan, temir yo‘l va yuk mashinalari
o‘rtasida konteynerlani yuklash va tushirish), transport ta‘sirining boshqa
usullari bilan muvofiqlashtirish poyezdlar tuzishni rejalashtirish.
˗
mijozlar talablari va xizmat ko‘rsatish darajalari.
Mijozlarning o‘z
vaqtida yetkazib berish va xizmat ko‘rsatish ehtiyojiga bo‘lgan talablarini
qondirish poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi. Talabning o‘zgarishini
joylashtirish uchun moslashuvchanlik zarur.
˗
xarajatlar hisobi.
Operatsion xarajatlarni, shu jumladan yoqilg‘i, mehnat
va texnik xizmatni, daromadni ishlab chiqarish bilan muvozanatlash poyezd
tarkibi va undagi vagonlar joylashuvi bo‘yicha qarorlarni qabul qiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
˗
atrof-muhit omillari.
Chiqindilarni kamaytirish maqsadlari va energiya
samaradorligi kabi atrof-muhitga e‘tibor berish, poyezd shakllanishini
rejalashtirishga tobora ko‘proq ta‘sir ko‘rsatish, yashil texnologiyalar va
amaliyotlarni qabul qilishga olib keladi.
˗
texnologik yutuqlar.
Poyezdlarni boshqarish, signalizatsiya hamda aloqa
tizimlaridagi innovatsiyalar, joriy va navbatdan tashqari texnik ta‘mirlash
(texnik ko‘riklar) orqali poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi.
1-rasm.
Poyezdlar tuzish rejasiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar
Ushbu omillarni diqqat bilan ko‘rib chiqish orqali temir yo‘l operatorlari
operativ faoliyatini oshirish va transport sohasining rivojlanayotgan
ehtiyojlarini
qondirish
uchun
poyezdlarni
shakllantirish
rejasini
optimallashtirishlari mumkin.
Yuqoridagi kabi omillarning vagon oqimlariga salbiy ta’sirini kamaytirish
maqsadida quyidagi kabi chora-tadbirlarni ishlab chiqish maqsadga muvofiq:
1)
Poyezdlar tuzish rejasi bo‘yicha optimallashtirish strategiyalari.
Matematik modellashtirish: poyezdlar tuzish rejasini optimallashtirish uchun
matematik modellardan foydalanish samarali ekanini isbotladi. Ushbu modellar
eng samarali poyezd tarkibi va ketma-ketligini aniqlash uchun poyezd uzunligi,
yuk og‘irligi, yuk tashish xususiyatlari va operatsion cheklovlar kabi
o‘zgaruvchilarni ko‘rib chiqadi.
2)
Simulyatsiya va optimallashtirish dasturi.
Ilg‘or dasturiy vositalar
murakkab temir yo‘l operatsiyalarini ishlab chiqish qilishi va oldindan
belgilangan maqsadlar asosida poyezd tuzishni optimallashtirishi mumkin.
Bunday dasturiy yechimlar rejalashtiruvchilar uchun turli holatlarni baholash va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
eng samarali poyezd tarkibini tanlash uchun (terma poyezdlar uchun)
qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimlarini taqdim etadi.
3)
Real vaqt rejimida ma‘lumotlarni tahlil qilish.
Real vaqt rejimida
ma‘lumotlarni poyezdlar tuzish rejasiga tezkor o‘zgaritirishlar kiritish imkonini
beradi. Ob-havo sharoitlari, kechikishlar va kutilmagan hodisalar kabi omillarni
ko‘rib chiqish orqali rejalashtiruvchilar uzilishlarni minimallashtirish va
umumiy ishlashni optimallashtirish uchun poyezd tarkib tuzilishini dinamik
ravishda sozlashlari mumkin. Masalan, temir yo‘l vagonlarining yuk turi,
istiqboli va infratuzilma cheklovlari kabi omillarni hisobga olgan holda,
poyezdlarga optimal topshirishni aniqlash uchun chiziqli dasturlash algoritmlari
qo‘llanishi mumkin. Ushbu algoritmlar xizmat ko‘rsatish darajasi talablariga
javob berish va normativ cheklovlarga rioya qilish bilan birga lokomotivdan
foydalanish,
yoqilg‘i
sarfi
va
mehnat
bilan
bog‘liq
xarajatlarni
minimallashtirishni ko‘zda tutmoqda.
4)
Foydalari va Istiqbollar.
Poyezdlarni shakllantirishni samarali
rejalashtirish bir nechta imtiyozlarni taklif etadi. Bu temir yo‘l infratuzilmasidan
imkoniyatlardan foydalanishni oshiradi, bu esa daromad keltirishning
ko‘payishiga va mijozlarning qoniqishining yaxshilanishiga olib keladi. Bundan
tashqari, optimallashtirilgan poyezdlar tuzilsihi energiya sarfini kamaytiradi,
operatsion xarajatlarni kamaytiradi, barqaror transport tizimini yo‘lga
qo‘yadi.Temir yo‘l transporti ishini optimallashtirishga bo‘lgan qiziqish ortib
borayotganligi sababli, poyezdlar tuzish rejasi innovatsion usullarini joriy etish
jadallashishi kutilmoqda. Kelajakdagi tadqiqotlar harakat tarkibi va ketma-
ketligini yanada optimallashtirish uchun sun‘iy intelekt va mashina o‘rganish
algoritmlarini kiritishga e‘tibor qaratishi mumkin.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash mumkinki, poyezdlar tuzish rejasi temir yo‘l
transportini optimallashtirishda juda muhim jarayon bo‘lib, bir nechta
omillardan katta ta‘sir ko‘rsatadi. Bu sohadagi uzluksiz tadqiqotlar va
innovatsiyalar temir yo‘l tizimlarining o‘sishi va rivojlanishini ta‘minlaydi,
samaradorlik va inson farovonligini ta‘minlaydi.Xulosa qilib shuni ta‘kidlaki,
temir yo‘l transportida poyezdlar tuzish tizimning umumiy samaradorligini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Matematik modellashtirish, simulyatsiya qilish
usullari va real vaqt rejimida axborot integratsiyasi temir yo‘l operatorlariga
trenajer
shakllantirish
strategiyalarini
optimallashtirish,
xarajatlarni
kamaytirish va xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish vositalarini taqdim etadi.
Ushbu sohada davom etayotgan tadqiqotlar va innovatsiyalar, ko‘p tarmoqli
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
34
tajriba bilan hamkorlikda, temir yo‘l transporti tizimlarida yanada ilgarilab
borish uchun zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. Осьминин А.Т. Развитие теории и методов расчета плана формирования
поездов. Железнодорожный транспорт. 2010. № 10. С. 31-39.
2. Петров А.П. План формирования поездов: Опыт, теория, методика
расчетов. Москва: Трансжелдориздат, 1950. 483 с.
3. Butunov D.B. Improvement of technical experimental methods for
organization of wagon flows and management evaluation at sorting stations.
Dis. ... doc. Phil. (PhD). Tashkent: TashllT. - 2019. - 187 p.
4. Butunov, Dilmurod Baxodirovich; Aripov, Nodir Kodirovich; and Bashirova,
Alfiya Mirkhatimovna (2020) “Systematization of factors influencing during
processing of wagons at the sorting station” Journal of Tashkent Institute of
Railway Engineers: Vol. 16: Iss. 2, Article 10.
(https://uziournals.edu.uz/tashiit/vol16/iss2/10/)
5. Бернгард К.А. Групповые поезда (Вопросы организации вагонопотоков).
Труды ВНИИЖТа. 1953. Вып. 76. 168 с.
6. Фролов А. Н. Общие соображения о простое вагонов на сортировочных
станциях. ХХ Совещательный съезд инженеров службы пути русских
железных дорог 1902 г. Протоколы заседаний и труды. 1903. С. 157-165.
7. Васильев И. И. Графики и расчеты по организации железнодорожных
перевозок. Москва: Трансжелдориздат, 1941. 575 с.
8. Петров А.П. Применение электронных вычислительных машин на
железнодорожном транспорте. Вестник ВНИИЖТа. 1958. № 1. С. 8-18.
9. Butunov D.B. (2020) “Substantiation of the input of the parameters of the
unprofitable loss of time when norming the time of the duration of the wagons
on the sorting station” Journal of Tashkent Institute of Railway Engineers: Vol.
16: Iss.3, Article16.
(https://uziournals.edu.uz/cgi/viewcontent.cgi?article=1191&context=tashiit)
10. Abdukodirov Sardor, Dilmurod Butunov, Mafratkhon Tukhakhodjaeva,
Shukhrat Buriev, Utkir Khusenov. (2021). Administration of Technological
Procedures at Intermediate Stations. Design Engineering, 1453114540.
Retrieved from
http://thedesignengineering.com/index.php/DE/article/view/6581
