ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
175
O‘SIMLIKLARNING RADIATSIYAGA CHIDAMLILIGI
Atamuratov Bekmurat Berdimuratovich
Samarqand davlat veterinariya meditsina institute
Nukus filiali metodist
https://doi.org/10.5281/zenodo.13927397
Radiatsiya (lot. radiation-nurlanish) – yadroviy o‘zgarishlar oqibatida
vujudga keladigan elektromagnit va korpuskulyar nurlanishlar, quyosh
nurlanishi, kosmik nurlar oqimlari. Radiatsiyaning tirik organizmga ta’siri
radiatsiya dozasi bilan belgilanadi va u rentgen (r) bilan o‘lchanadi. Radiatsiya
miqdori singuvchi radiatsiya va boshqa radioaktiv nurlanishlarning
shikastlovchi ta’siriga bog‘liq. Bir kunda 20 r gacha radiatsiya kishi organizmi
uchun xavfsiz doza hisoblanadi. Bundan ortiq miqdordagi radiatsiya
organizmdagi to‘qimalarni shikastlab, kishini nurlanish kasalligiga mubtalo
qiladi. Radiatsiya dozasi dozimetrik asboblar yordamida o‘lchanadi. Radioaktiv
modda (nurlar, neytronlar va b.) va boshqa ionlovchi nurlanish manba (rentgen
qurilma)lari bilan ishlaganda, ularning zararlovchi dozasini xavfsiz nurlanish
dozasigacha kamaytirish uchun tadbirlar kompleksi ishlab chiqilgan.
Kimyoviy va radiatsion moddalarni ishlab chiqaruvchi korxonalarda texnologik
jarayonini olib borishda yo‘l qo‘yilgan xatoliklar, texnologik qurilmani, uning
qismlarini ishlatish muddatidan o‘tib ketganligi, tabiiy va texnogen xususiyatli
favqulodda vaziyatlar, ayrim hollarda esa, terrorchilik guruhlarining xatti-
harakatlari tufayli avariyalar sodir bo‘lib, ularning natijasida kuchli ta’sir etuvchi
zaharli moddalar, to‘kilishi yoki bo‘lmasa, atrof-muhitga chiqishi mumkin.
Radioaktiv moddalar (RM) katta maydonlarga yog‘ishi natijasida o‘simlik,
o‘simlik mahsulotlarini, chorva mollari va ularning mahsulotlarini, tuproq, suv
manbalarini, har xil inshootlarni zararlantirib, qishloq xo‘jalik ishlarini amalga
oshirishni juda murakkablashtirib yuboradi.
Yadro zaryadi yoki boshqa vositalar qo‘llanilishi natijasida odamlar,
chorva mollari, ekinlar yoppasiga zararlanadi; binolar, inshootlar buziladi va bu
obyektlar yadro zaryadidan zararlangan «o‘choq» deyiladi. Uning katta-
kichikligi, qo‘llanilgan vositaning miqdoriga, quvvatiga, portlatishning xiliga,
inshootlarning harakteriga, maydonning relefiga va ob-havo sharoitiga qarab
har xil bo‘ladi. Zarb to‘lqinining ortiqcha bosimi 0,1 kg/sm2 dan ko‘p bo‘lgan
joylar zarar ko‘rgan maydon hisoblanadi (
Yuzaga kelgan bunday sharoitda qishloq xo‘jalik obyektlarini himoya qiluvchi
kompleks ishlarning bajarilishi talab qilinadi. O‘tuvchi radiatsiya - yadro
portlashi jarayonida hosil bo‘lgan gamma-nurlar va neytronlar oqimi. Yadro
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
176
portlashining quvvatiga qarab 15 - 20 sekund davomida ta’sir qiladi. U odamlar
va hayvonlarda asosiy patologik jarayon ya’ni nur kasalligini keltirib chiqaradi.
Texnikaga, oziq-ovqatga va yem-xashakka ta’sir qilganda neytronlar hisobiga
sun’iy radioaktivlikni keltirib chiqaradi.
Ko‘rsatilgan narsalardagi radioaktivlik tabiiy parchalanish natijasida xavfsiz
darajaga kelmaguncha odamlar uchun xavf tug‘diraveradi. O‘tuvchi radiatsiya
yadro portlashi joyidan 3 - 4 km uzoq bo‘lmagan masofada ta’sir ko‘rsatadi.
Kuchli yardo portlashlarida zarb to‘lqini va yorug‘lik nurlanishi o‘tuvchi
radiatsiyaning ta’sir radiusini ancha oshirib yuboradi.
Ochiq joydagi odamlar katta va kuchli yadro portlashlari natijasida asosan
shikastlanishi va kuyishlari mumkin. Ularda nurdan zararlanishlar bo‘lmaydi,
chunki bu masofalarda shikastlangan odam va hayvonlar zarb to‘lqini ta’sirida
halok bo‘ladilar.
Joylarning radioaktiv ifloslanish manbalari. Yer usti va osti yadro portlashlari
natijasida yadro zaryadini tashkil qiluvchi uran va plutoniy parchalanayotganda
reaksiyaga kirmay qolgan qoldiqlari joylarni, qurol konstruksiyasini va tuproq
elementlarini sun’iy radioaktivlik bilan ifloslaydi. Mana shu ko‘rsatilgan omillar
radioaktivlikka ega bo‘ladi. Portlash natijasida hosil bo‘lgan olov sharining
sovushi bilan sun’iy radioaktivlikka ega uran parchalanishi qoldiqlari va
kimyoviy elementlar erib, zarrachalar kondensatsiya jarayoni sodir bo‘ladi.
Mana shularning hammasi shamol yo‘nalishida havo bilan aralashib og‘irlik
kuchi ta’sirida portlash va undan ancha uzoq joylarda ham sigaret tutuni
formasida ko‘zga ko‘rinmaydigan radioaktiv modda (RM)lar asta-sekin yer
yuzini qoplaydi. Bu radioaktiv modda (RM) larning lokal (joyli) cho‘kishidir.
Havodagi yadro portlashi asosan sun’iy kuchsiz radioaktiv zararlanish bilan
harakterlanadi. Bunda yadro portlashi mahsulotlari troposferaga va
stratosferaga ko‘tariladi, keyin asta-sekin yer yuzasiga tushib yadro portlashi
o‘tkazilgan joy kengligida global (kenglik) cho‘kishni hosil qiladi.
Ekologik omillariga moslashish o‘simliklarning muhim xususiyati bo‘lib, ular
harakatsiz turmush tarziga qaramay, o‘zgaruvchan muhitda omon qolish
imkonini beradi. Yakuniy radiobiologik reaksiya bilan yakunlanadigan ketma-
ket hodisalar zanjiri hujayradagi ionlashtiruvchi nurlanish energiyasining
yutilishi bilan boshlanadi. Molekulyar shikastlanishlar hosil bo‘lishining
stoxastik harakatlaridan boshlab, radiatsiyaviy shikastlanish asta-sekin
deterministik xususiyatlarga ega bo‘lib, ular o‘simliklarning radiatsiyaviy
shikastlanishini yakunlovchi cheklangan miqdordagi hodisalarda ifodalanadi.
O‘simliklar ixtisoslashgani sari o‘simliklar va hayvonlar o'rtasidagi farqlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
177
yanada yaqqol namoyon bo'ladi, bu esa nurlanishga aniq javob berishga olib
keladi. Surunkali radiatsiya ta’siri biologik mexanizmlarni faollashtirishi
mumkin, bu esa aholining radiorezistentligini oshiradi. Radiatsiyaga ta’sir qilish
darajasi va o‘simliklarning radiatsiyaga sezgirligi qanchalik yuqori bo‘lsa, tanlov
shunchalik intensiv bo‘ladi. Vaziyatga qarab, populyatsiyaning kuchaytirilgan
radiorezistentligiga turli yo‘llar bilan erishish mumkin yoki umuman
rivojlanmagan. Surunkali nurlanishning yuqori dozalari ta’mirlash tizimlarining
samaradorligini tanlashga olib keladi, past dozalar esa epigenetik
mexanizmlarni faollashtiradi, bu esa oksidlovchi muvozanatni saqlashga,
chaperonlarning qo‘shimcha sinteziga va TE transpozitsiyasini nazorat qilishga
olib keladi. Ekotizimni tashkil etuvchi organizmlarning radiosensitivligidagi
katta tafovutlar tufayli nurlanish ekotizim komponentlari oʻrtasidagi
aloqalarning buzilishiga olib kelishi mumkin, bu esa organizm va populyatsiya
darajasida kutilganidan keskin farq qilishi mumkin boʻlgan oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Shu sababli, radiatsiya ta’siriga populyatsiyalar va
ekotizimlarning javoblarini tushunish uchun ekologik bilimlardan foydalanish
juda muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, O‘simliklar deyarli barcha landshaftlarda hukmronlik
qiladi va biosferaning biogeokimyoviy tsikllarida, ayniqsa fotosintez orqali
uglerodni biriktirish orqali hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu sababli, o‘simlik
qoplamidagi halokatli o'zgarishlar ekotizimlarning birlamchi ishlab chiqarilishi
orqali biosferadagi global jarayonlarga ta’sir qilishi mumkin. Harakatsiz
turmush tarzi tufayli o‘simliklar istalmagan ta'sirlardan qochib qutula olmaydi
va o‘zgaruvchan atrof-muhit sharoitida doimiy ravishda o‘sishi va fiziologiyasini
moslashtirishi kerak. Shu sababli, evolyutsiya jarayonida o‘simliklar ko‘p ming
yillar davomida atrof-muhit omillarining keng doirasi sharoitida muvaffaqiyatli
rivojlanishi va biosferada hukmronlik qilish imkonini beradigan moslashuvchan
reaktsiyalarning samarali tizimini rivojlantirishga majbur bo‘ldi. Darhaqiqat,
xuddi shu dozada nurlanish ostida o‘simlik hujayralarida DNKning ikki zanjirli
uzilishlari hayvonlar hujayralariga qaraganda 3 baravar kamroq. Buning
sabablaridan biri hayvonlarga nisbatan o‘simliklardagi ta’mirlash tizimlarining
ortiqcha bo‘lishidir. O‘simliklarning radiorezistentligining oshishining yana bir
sababi bu ularning o‘ziga xos samarali va keng antioksidant mudofaa tizimidir.
Natijada, o‘simlik dunyosi morfologiyasi, hajmi, rivojlanish sur’ati, ko‘payish va
tashqi omillarga chidamliligi bilan sezilarli darajada farq qiluvchi juda ko‘p turli
xil hayot shakllari bilan ifodalanadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
178
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sh.S. Хushmatov, А.Т. Yesimbetov, G.S. Begdullayeva.Radiobiologiya.
Тоshkent, 2016.
2. Ремизов А.Н., Максина А.Г., Потапенко А.Я. Медицинская и
биологическая физика, Дрофа, 2003.
3. M.X.Jalilov, Sh.N.Xudoyqulova. “Биологическое действие постоянного тока”
Eurasian Journal of Medical and Natural Sciences. 2022 2(5), 205–210.
4. Ярмоненко С.П., Вайнсон А.А. Радиобиология человека и животных.М.,
"Высшая школа", 2004.
5. А.Д.Доника, С.В.Поройский Учебно-методическое пособие «Основы
радиобиологии» Волгоград – 2010
