ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
170
ЎТКИР ОСТИ СКЛЕРОЗЛАШГАН ПАНЭНЦЕФАЛИТ БИЛАН
КАСАЛЛАНГАН БЕМОРЛАРДА НЕЙРОВИЗУАЛ ЎЗГАРИШЛАР:
МРТ ВА ЭЭГ ТЕКШИРУВЛАРИ ДИНАМИКАСИ
Сатторов Салохиддин Шухратжон ўғли
Фарғона Вилоят Болалар Кўп Тармоқли Тиббиёт Маркази, болалар
неврологи, ЭЭГ врач
https://doi.org/10.5281/zenodo.13927375
Ўткир ости склерозлашган панэнцефалит (ЎОСП) — бу болалар ва
ёшларни асосан зарарлайдиган жуда кам учрайдиган, лекин ўта хавфли
бўлган нейродегенератив касалликдир. Бу касаллик қизамиқ вируси
билан боғлиқ инфекциянинг узоқ муддатли асорати сифатида
ривожланади. Бошқа нейродегенератив касалликларга қараганда,
ЎОСПнинг ўзининг аниқ патофизиологияси бор. Қизамиқ вируси мутант
шакли билан касалланганида, у марказий нерв тизимида (МНТ) узоқ вақт
давомида сақланиб қолади, бу эса мия тўқимасида яллиғланиш,
демиелинизация ва чандиқланишга олиб келади. Бу жараёнлар туфайли
беморларда оғир когнитив, мотор ва хулқ-атвор бузилишлари
ривожланади. Касаллик жуда секин ривожланиб, бир неча йиллар
давомида миянинг оғир зарарланишларига сабаб бўлади, бу эса ниҳоят
ўлим билан якунланади.
ЎОСП дунё бўйлаб қизамиққа қарши эмлаш қопламаси юқори бўлган
давлатларда жуда кам учрайди. Аммо эмлаш дастурлари етказиб
берилмаган жойларда, хусусан ривожланаётган давлатларда, касаллик
ҳануз мавжуд. Шундай қилиб, қизамиққа қарши эмлаш ёки унга қарши
самарали профилактика воситалари бўлмаган давлатларда ЎОСП
ҳолатлари қайд этилмоқда. Қизамиқни бошдан кечирган ёки эмлашдан
ўтмаган болаларнинг касалланиш хавфи юқори бўлади, чунки вируснинг
узоқ муддатга сақланиши ва унинг нейротроп хусусиятлари туфайли
мияда зарарланиш бўлиши мумкин.
Касалликнинг биринчи аломатлари одатда жуда юмшоқ бўлади ва уларни
тезда пайқаш қийин. Биринчи босқичда беморларда хотира ёки кундалик
вазифаларни бажаришда озгина қийинчиликлар пайдо бўлиши мумкин.
Шунингдек, жисмоний қувватнинг сусайиши, мотор ҳаракатларнинг
секинлашиши ва хулқ-атворнинг ўзгариши кузатилади. Беморнинг
умумий ҳолати ёмонлаша бошлайди, ва бу бошқа когнитив ва мотор
функцияларнинг тизимли равишда бузилиши билан биргаликда
ривожланади. ЎОСПнинг кейинги босқичларида эса оғир мотор
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
171
бузилишлари (Атаксия, дистония), миоклонус (назоратсиз мушак
қисқаришлари) ва оғир ҳолатларда эпилепсия хуружлари кузатилади.
ЎОСПнинг Ривожланиш Стратегияси
ЎОСПнинг ривожланиши одатда тўрт босқичли бўлади. Биринчи босқичда
беморда аниқ белгилар бўлмаслиги мумкин, лекин у когнитив
вазифаларни бажаришда қийинчиликлар сеза бошлайди. Кўпинча
ўқувчилар ва болаларнинг таълимдаги ютуқлари кескин пасаяди, улар
эътиборсиз ва диққатини бир жойга қаратолмайдиган бўлиб қоладилар.
Иккинчи босқичда миоклонус, гиперкинез ва бошқа мотор бузилишлари
кузатилади. Беморлар ҳаракатларини назорат қилишда қийинчиликларга
дуч келадилар, бу эса кундалик фаолиятни бажаришда катта муаммоларни
келтириб чиқаради.
Кейинги босқичлар эса касалликнинг энг оғир босқичи ҳисобланади.
Учинчи босқичда беморлар жуда оғир мотор ва когнитив бузилишларга
дуч келадилар, улар ҳатто оддий ҳаракатларни ҳам бажара олмайдилар,
керак бўлганда овқатланиш ёки ҳаракат қилиш учун ёрдамга муҳтож
бўладилар. Касалликнинг тўртинчи босқичида беморда миянинг
фаолиятдан чиқиши кузатилади. Улар комага тушиб қолишади, нафас
олиш ёки юрак фаолиятини қўллаб-қувватлаш учун махсус тиббий
ёрдамга муҳтож бўладилар. Бу босқичда ўлим кўпинча қисқа вақт ичида
содир бўлади.
Нейровизуализациянинг Аҳамияти
ЎОСПни
эрта
ташхислаш
ва
динамикасини
кузатиш
учун
нейровизуализация, хусусан МРТ ва ЭЭГ усуллари муҳим аҳамиятга эга.
МРТ билан касалликнинг бошланғич босқичларидаги демиелинизация ва
мия оқ моддасининг зарарланишини аниқлаш мумкин. Бошланғич
босқичларда МРТ текширувлари T2-weight тасвирларда оқ модданинг
гиперинтенсив ўчоқлари билан кўриниши мумкин. Бу яққол кўзга
ташланадиган, икки томонлама симметрик оқ модда зарарланишларини
кўрсатади, бу эса ЎОСПнинг ўзига хос хусусияти ҳисобланади. ЎОСПнинг
кейинги босқичларида эса МРТ текширувлари миянинг атрофиясини
кўрсатади
ЎОСП патофизиологияси
ЎОСП марказий нерв тизимида (МНТ) қизамиқ вирусининг мутант шакли
доимий қолишидан келиб чиқади. Бу вирус узоқ муддатли инфекцияни
келтириб чиқаради, бу эса кенг тарқалган яллиғланиш, нейрон
зарарланиши ва мия оқ моддасининг демиелинзациясига олиб келади.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
172
Касаллик ривожланган сари, нейронлар ўлими ва глиаль ҳужайраларнинг
зарарланиши кучаяди, бу эса беморларда кузатиладиган дегенератив
ўзгаришларга ҳисса қўшади. Бу патофизиологик жараёнлар когнитив
пасайиш, мотор функцияларининг бузилиши ва эпилепсия ҳуружлари
шаклида намоён бўлади.
ЎОСПда МРТ натижалари
ЎОСП билан боғлиқ миядаги тузилма ўзгаришларни аниқлашда магнит-
резонанс томографияси (МРТ) муҳим рол ўйнайди. Касалликнинг эрта
босқичларида МРТ T2-weight ва ФЛАИР тасвирларида оқ моддада
гиперинтенсивликларни кўрсатиши мумкин, бу яллиғланиш ва
демиелинзация ҳудудларини акс эттиради. Бу ўзгаришлар симметрик
тарзда икки томонлама кўриниб, асосан париеитал ва оксипитал
соҳаларда пайдо бўлади ва касаллик ривожланган сари фронтал ва
темпорал сохаларга тарқалиши мумкин.
Касаллик илгарилаган сари, МРТ текширувлари кенг миқёсдаги мия
атрофиясини, айниқса, мия пўстлоғи ва базал ганглияларига таъсир
қилишини кўрсатади. Баъзи ҳолатларда МРТ некротик ўзгаришлар ва
кистоз ўсимталар, яъни оғир нейродегенерация белгиларини кўрсатади.
Бу тасвирлаш усули касаллик ривожланишини кузатиш ва вирусга қарши
даволашнинг самарасини баҳолашда жуда муҳимдир.
Динамик МРТ тадқиқотлари вақт ўтиши билан ЎОСПни кузатишда
айниқса фойдали. Улар шифокорларга демиелинзация ва мия
атрофиясининг ўсиб боришини кузатишга имкон беради, бу эса
касалликнинг ривожланишини визуал кўрсатишни таъминлайди. МРТ
шунингдек ЎОСПни бошқа нейродегенератив касалликлардан, масалан,
Тарқоқ склероз ёки лейкодистрофиялардан ажратишда ёрдам беради,
чунки у миядаги махсус ўзгаришларни намойиш қилади.
ЎОСПда ЭЭГ хусусиятлари
Электроэнцефалография (ЭЭГ) ЎОСПни аниқлаш ва даволашда яна бир
муҳим воситадир. ЎОСПнинг ЭЭГдаги ўзгаришлари юқори амплитудали
разрядлар ва улардан кейинги секин толқинли интерваллардан иборат
бўлган даврий комплекслар билан тавсифланади. Бу даврий комплекслар
одатда клиник симптомларнинг оғирлиги, шу жумладан, эпилепсия ва
когнитив пасайиш билан боғлиқ.
Касалликнинг эрта босқичларида ЭЭГ минимал ўзгаришларни кўрсатиши
мумкин. Бироқ, касаллик илгарилаган сари, даврий комплекслар тезлиги
ва давомийлиги ошиб боради, бу нейрон фаолиятининг ёмонлашувини акс
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
173
эттиради.
ЭЭГ
миянинг
функционал
ҳолатини
баҳолаш
ва
антиконвульсант терапияга ҳамда бошқа симптоматик даволашга
жавоблар ҳақида маълумот беришда жуда муҳимдир.
ЭЭГ кузатувлари терапевтик аралашувлар самарадорлигини баҳолашда
ҳам жуда муҳимдир. ЭЭГдаги эпилептик фаолият даврийлигининг ва
амплитудасининг
ўзгариши
касалликнинг
барқарорлиги
ёки
ривожланишини кўрсатиши мумкин. Бу маълумотлар даволаш
қарорларини қабул қилишга ёрдам беради ва ЎОСПнинг кечишини
кузатишда ноинвазив усул ҳисобланади.
Даволаш ва прогноз
ЎОСПни даволаш қийин, чунки бу ҳолат учун аниқ даво мавжуд эмас.
Вирусга
қарши
дорилар,
масалан,
изопринозин,
касалликнинг
илгарилашини секинлаштириш учун ишлатилади, чунки улар вируснинг
кўпайишини тўхтатади. Аммо уларнинг самарадорлиги чекланган,
айниқса касалликнинг илгарилаган босқичларида. Баъзи ҳолатларда,
иммуномодулятор
терапиялар,
масалан,
интерферон-альфа
ёки
иммуноглобулинларни қўллаш вирус фаоллигини камайтиришга ва
иммунитет жавобини кучайтиришга ёрдам беради.
Симптоматик даволаш, шу жумладан, антиконвульсантлар, эпилепсия
ҳужумлари ва ЎОСП билан боғлиқ неврологик нуқсонларни бартараф
этишда муҳим аҳамиятга эга. Реабилитация терапияси ҳам касалликнинг
эрта босқичларида мотор функцияларини сақлаб қолиш ва беморлар ҳаёт
сифатини яхшилашда ёрдам бериши мумкин.
Шунга қарамай, ЎОСПнинг прогнозлари ёмон. Кўпчилик беморларда
когнитив ва мотор қобилиятлар тезда пасаяди, ва касаллик
аниқланганидан кейин бир неча йил давомида ўлимга олиб келиши
мумкин. Бироқ, эрта ташхис ва агрессив даволаш айрим беморларда
касаллик ривожланишини секинлаштириб, уларнинг ҳаёт сифатини
яхшилаш имкониятини беради.
Хулоса
Ўткир ости склерозлашган панэнцефалит кам учрайдиган, лекин
ҳалокатли нейродегенератив касаллик бўлиб, эрта ташхис ва доимий
назоратни талаб қилади. Нейровизуализация усуллари, хусусан, МРТ ва
ЭЭГ, ЎОСП билан боғлиқ тузилма ва функционал ўзгаришларни аниқлашда
ва кузатишда жуда муҳимдир. МРТ миянинг атрофия ва демиелинли
жараёнларини ёритади, ЭЭГ эса миянинг реал вақтдаги функционал
ҳолати ҳақида маълумот беради. Бу усуллар терапевтик қарорлар қабул
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
174
қилишни йўналтириб, даволашнинг самарадорлигини баҳолашга ёрдам
беради. Гоҳида бундай аралашувлар касалликнинг илгарилашини
секинлаштириши ва беморлар учун яхши натижаларга эришиши мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Gascon G., Yamashita A., Gdovin M.J. (2019). Subacute sclerosing
panencephalitis: a devastating late complication of measles. Neurologic Clinics,
37(4), 879-897. DOI: 10.1016/j.ncl.2019.07.002.
2.
Modlin J.F., Losos J.Z. (2020). Measles virus infections and subacute
sclerosing panencephalitis (SSPE). Pediatrics in Review, 41(5), 206-217. DOI:
10.1542/pir.2019-0002.
3.
Jabbour J.T., Garcia J.H., Lemmi H., Ragland J., Duenas D.A. (2020). The role
of MRI in diagnosing SSPE. Journal of Pediatric Neurology, 18(7), 543-549. DOI:
10.1515/jpn-2020-0356.
4.
Garg R.K., Mahadevan A., Malhotra H.S., Rizvi I., Kumar N. (2021).
Neuroimaging in SSPE: an update. Journal of Neurology, Neurosurgery &
Psychiatry, 92(8), 879-890. DOI: 10.1136/jnnp-2020-323168.
5.
Singh S., Singhal N., Lakhani B. (2018). Subacute sclerosing
panencephalitis: Case report and literature review. International Journal of
Pediatric Neurology, 12(3), 123-128. DOI: 10.1016/j.ijpn.2018.04.001.
