ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
САИД АҲМАДНИНГ ИБОРАЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ МАҲОРАТИ
Эргашева Наргиза Шавкатбек қизи
https://doi.org/10.5281/zenodo.13923533
Аннотация
: Ушбу мақолада ўзбек фразеологиясини қисқача
ўрганилиш тариҳи ва Саид Аҳмад асарларида фразеологик бирликларнинг
таҳлили ҳамда иборалардан фойдаланиш усуллари берилган.
Калит сўз:
Фразеология, фразеологик бирлик, фразема, синонимлар.
Abstract:
This article briefly studies of the history of Uzbek phraseology,
an analysis of phraseological units in Said Ahmad's works, and the methods of
using idiomatic expressions.
Keywords:
Phraseology, phraseological unit, phraseme, synonyms.
ХХ асрнинг бошларида фраземалар тилшуносликнинг алоҳида
сохаси сифатида тадқиқ этила бошланган. Фразеологиянинг умумназарий
масалалари дастлаб француз тилшуноси Ш. Балли ўз асарларида ўз аксини
топган. ХХ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб ўзбек тилшунослигида хам
бу борада жиддий қадамлар ташланди: тилимизнинг фразеологик
бойлигини тўла қамраб олувчи турли хил изохли луғатлар, сўзликлар
яратишга алохида аҳамият берилди. Масалан, Шавкат Раҳматуллаевнинг
“Ўзбек
тилининг
изохли
фразеологик
луғати”(1976;
1978),
М.Содиқованинг “Қисқача русча-ўзбекча барқарор иборалар луғати”
(1994), Махмуд Сатторнинг “Ўзбекнинг гапи қизиқ” ( 1994; 2011),
Б.Йўлдошев, Қ.Бозорбоевнинг “Ўзбек тилининг фразеологик луғати
(сўзлик,1998),
Ш.Шомақсудов,
Ш.Шорахмедовларнинг
ЭМаънолар
махзани” (2001), Ш.Шомақсудов,
С.Долимовларнинг “Қайроқи сўзлар”
(ҳалқ иборалари, 2011), Н.Маҳмудов, Д.Худойбергановаларнинг “Ўзбек
тили ўхшатишларининг изоҳли луғати” (2013).
Асосий қисм:
Саид Аҳмад ўзбек адабиётининг муҳим вакилларидан
бири сифатида иборалардан фойдаланиш маҳорати билан ажралиб
туради. Унинг асарларида фраземалар нафақат бадиий ифода воситаси,
балки инсон руҳияти ва ижтимоий муаммоларини акс эттиришда ҳам
муҳим роль ўйнайди.
Саид Аҳмад ҳикояларида иборалар орқали муайян ҳиссиётлар ва ғояларни
кучли тарзда ифодалайди. У ўз асарларида ҳаётнинг турли жабҳаларини,
инсон ларнинг ички кечинмаларини ва ижтимоий адолатсизликларни акс
эттиришда иборалардан моҳирона фойдаланади. Масалан, "Чўл бургути"
ва "Лочин" каби асарларида у садоқат, меҳр-муҳаббат ва инсонйлик каби
қадриятларни таъкидлайди.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
Киноя ва Метафора
. Саид Аҳмаднинг асарларида киноя ва
метафоралардан кенг фойдаланиш унинг ижодига хосдир. У ижтимоий
муаммоларни очиқ-ошкора ёзиш имкониятига эга бўлмаган даврда, бу
усуллар орқали ўз фикрларини ифодалашга ҳаракат қилган. У асарларида
порахоначилик, кўзбоя қилиш каби ижтимоий иллатларни киноя орқали
фош этади.
Психологик Тасвир
. Саид Аҳмад ҳикояларида инсон руҳиятини
тасвирлашга катта эътибор беради. У ўз асарларида киши ichidagi
курашларни, уларнинг ҳис-туйғуларини чуқур таҳлил қилади. Бу эса унинг
ҳикояларини янада таъсирчан қилади ва ўқувчиларга қизиқарли бўлади.
Юмористик Усул
. Шунингдек, Саид Аҳмад ҳазвий ҳикойаларда ҳам
иборалардан фойдаланишда маҳоратлидир. Унинг "Келинлар қозғалони"
каби асарлари замонавий ҳаётдаги қусурларни юмор билан ифодалаш
орқали ўқувчиларга кўнгил очади ҳамда ижтимоий масалаларга эътибор
қаратади.
Ҳажвий Асарлардаги Ибора
.
"Келинлар қозғалони"
асарида "Ёзги
кунлар келганда, ҳар ким ўзига ёқадиган жойни танлайди" ибораси орқали
ёзувчи ижтимоий ҳаётдаги танлов ва эркинликни ифодалайди. Бу ибора
ўзбек ҳалқининг урф-одатларига мос келади ва ўқувчини фикрга
чорлашга ҳизмат қилади.
Психологик Тасвир
.
"Жимжитлик"
ҳикоясида "Ҳар бир инсон ўз
ички курашларини енгиши керак" деган ибора орқали инсон руҳиятидаги
мураккабликларни очиб беради. Бу ибора Саид Аҳмаднинг психологик
таҳлил қилиш қобилиятини намоён этади.
Киноя ва Метафора
.
"Турналар"
ҳикоясида "Ҳаёт - бу бир саҳна, ҳар
биримиз ўз ролимизни ўйнаймиз" деган ибора орқали ҳаётнинг
вақтinchalikлигини ва инсонларнинг роли ҳақида чуқур фикр юритилади.
Бу ибора киноя орқали ҳаётнинг мазмунини англашга ёрдам беради.Саид
Аҳмаднинг асарлари ижтимоий масалаларни, инсон руҳиятини ва
ҳаётнинг мураккаблигини тушунтиришда ибораларнинг самарали
фойдаланишини кўрсатади.
Саид Аҳмад асарларида синонимлар орқали алмаштирилган
иборалар мавжудлигини кўрсатадиган бир нечта мисоллар келтирилган.
Уларнинг таҳлили орқали ёзувчининг фразеологик бирликлардан қандай
маҳорат билан фойдаланганини кўриш мумкин.
Синонимлар орқали алмаштирилган иборалар:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
126
"Бир-бирларинг билан чиқишиб кетарсизлар" — бу ибора "келишиб,
тушуниб кетмоқ" маъносини англатади. Бу ерда синонимлар орқали
муайян ижтимоий вазиятни ифодалаш мақсад қилинган4.
"Қолипингизга солиб оласиз" — бу ибора "мослаштириб олмоқ"
маъносини билдиради. Бу ерда ёзувчи иборани ўзгартириш орқали ўз
фикрини янада аниқроқ етказади.
"Жиловини тутқазиб қўймайди" — бу ибора "эгилмайди, бўйсунмайди"
маъносини англатади. Бу ерда синонимлар ёрдамида инсоннинг
мустақиллиги ва эркинлигини таъкидлайди.
"Пилдирпис қилиб ўтади" — бу ибора "жим ўтмоқ, индамай ўтиш"
маъносини англатади. Ёзувчи бу иборани ўзгартириб, воқеа ёки ҳолатни
янада таъсирчан тасвирлайди.
"Отагинанг шундоқ Азим Шер бўлиб бир гапни икки қилган эмас" — бу
ибора "сўзсиз бажарган" маъносини билдиради. Бу ерда синонимлар
орқали ёзувчи инсоннинг ишончлилигини ва самимийлигини акс
эттиради.
Хулоса.
Саид Аҳмаднинг асарларида синонимлар орқали алмаштирилган
иборалар унинг бадиий ифода услубининг ажралмас қисмидир. У
фразеологик бирликларни моҳирона ишлатиб, ўз асарларида чуқур
маъноларни очишга муваффақ бўлади. Бу эса унинг ижодига янада бойлик
киритади ва ўқувчиларга янада қизиқарли тажриба тақдим этади
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тили фразеологизмларининг қисқача изохли
луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1976.
2. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг изохли фразеологик луғати. –
Тошкент: Ўқитувчи, 1978.
3. https://openaccessjournals.eu/index.php/ijdpp/article/view/1280
4.https://www.orientalpublication.com/index.php/iscrc/article/download/870
/719
