ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
O'RTA OSIYO DAVLATLARI TARIXIDA TAQDIRLASH VA JAZO
TIZIMI (XVI-XIX ASRLAR)
Abdullayev Mirjalol O'ktam o'g'li
Guliston davlat universiteti
Tayanch Doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13919494
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'rta Osiyo davlatlarining XVI-XIX
asrlardagi taqdirlash va jazo tizimi tahlil qilinadi. Tarixiy manbalar va
zamonaviy tadqiqotlarga asoslanib, mintaqadagi huquqiy tizimning rivojlanishi,
jazo turlarining o'zgarishi va ularning ijtimoiy-siyosiy konteksti o'rganiladi.
Maqolada islom huquqi, mahalliy urf-odatlar va mintaqaviy hokimiyat
tuzilmalarining o'zaro ta'siri alohida e'tibor qaratiladi.
Kalit so'zlar:
O'rta Osiyo, taqdirlash va jazo tizimi, XVI-XIX asrlar, islom
huquqi, urf-odatlar, hokimiyat tuzilmalari.
Аннотация:
В данной статье анализируется система наград и
наказаний среднеазиатских государств XVI-XIX вв. На основе исторических
источников и современных исследований изучается развитие правовой
системы в регионе, изменение видов наказаний и их социально-
политический контекст. В статье особое внимание уделяется
взаимодействию исламского права, местных обычаев и региональных
структур власти.
Ключевые слова:
Средняя Азия, система наград и наказаний, XVI-XIX
вв., исламское право, обычаи, структуры власти.
Abstract:
This article analyzes the system of awarding and punishment of
the countries of Central Asia in the XVI-XIX centuries. Based on historical
sources and modern research, the development of the legal system in the region,
the change in types of punishment and their socio-political context are studied.
The article pays special attention to the interaction of Islamic law, local customs
and regional power structures.
Keywords:
Central Asia, system of awarding and punishment, XVI-XIX
centuries, Islamic law, customs, power structures.
O'rta Osiyo mintaqasi o'zining boy tarixi va madaniyati bilan mashhur. XVI-
XIX asrlar davomida bu hududda bir qator davlatlar, jumladan, Buxoro amirligi,
Xiva va Qo'qon xonliklari mavjud bo'lgan. Bu davr mintaqada muhim siyosiy,
ijtimoiy va madaniy o'zgarishlar bilan xarakterlanadi. Ushbu maqolaning
maqsadi mazkur davrda O'rta Osiyo davlatlarida mavjud bo'lgan taqdirlash va
jazo tizimini chuqur tahlil qilishdir.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
Taqdirlash va jazo tizimi har qanday jamiyatning huquqiy va ijtimoiy
tuzilishini aks ettiruvchi muhim ko'rsatkichdir. O'rta Osiyoda bu tizim islom
huquqi (shariat), mahalliy urf-odatlar va an'analar, shuningdek, hokimiyatning
siyosiy manfaatlari asosida shakllangandir [1]. Maqolada ushbu omillarning
o'zaro ta'siri va ularning jazo tizimiga ta'siri o'rganiladi.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot asosan tarixiy manbalar va zamonaviy ilmiy
adabiyotlarning keng qamrovli tahlilga asoslangan. Tarixiy manbalar sifatida
o'sha davr muarrixlarining asarlari, sayyohlarning xotiralari, rasmiy hujjatlar va
boshqa birlamchi manbalar o'rganildi. Zamonaviy tadqiqotlar orasida o'zbek,
rus va g'arb olimlarining ishlari tahlil qilindi.
Asosiy manba sifatida Bartoldning "Turkiston madaniy hayoti tarixi" asari
xizmat qildi [2]. Unda O'rta Osiyo xalqlarining madaniy va ijtimoiy hayoti, shu
jumladan huquqiy tizimi haqida qimmatli ma'lumotlar keltirilgan. Shuningdek,
Bregelning "O'rta Osiyoning islomiy davrda ijtimoiy va iqtisodiy tarixi" nomli
asari mintaqaning XVI-XIX asrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatini tushunishda
muhim rol o'ynadi [3].
O'zbek olimlaridan Ahmedovning "O'zbekiston tarixi manbalari" va
Ziyoyevning "O'zbekistonning qadimgi davlatchilik tarixi" asarlari O'rta Osiyo
davlatlarining huquqiy tizimi va boshqaruv tuzilmasini o'rganishda foydali
bo'ldi [4] [5]. Rus tadqiqotchilaridan Lunevning "O'rta Osiyo davlatlari: tarix va
zamonaviylik" asari mintaqa tarixining turli jihatlari, shu jumladan huquqiy
tizim evolyutsiyasini tushunishga yordam berdi [6].
G'arb olimlari orasidan McChesneyning "Markaziy Osiyoda davlat
hokimiyati va islom" asari alohida ahamiyatga ega [7]. Bu asar O'rta Osiyoda
islom huquqi va davlat hokimiyatining o'zaro munosabatlarini tahlil qilishda
muhim manba bo'lib xizmat qildi.
Adabiyotlar tahlili jarayonida turli mualliflarning qarashlarini taqqoslash,
ularning xulosalarini kritik baholash va mavjud ma'lumotlarni umumlashtirish
usullaridan foydalanildi. Bu yondashuv O'rta Osiyo davlatlarining taqdirlash va
jazo tizimi haqida keng qamrovli va xolisona tasavvur hosil qilishga imkon berdi.
NATIJALAR
Adabiyotlar tahlili natijasida O'rta Osiyo davlatlarining XVI-XIX asrlardagi
taqdirlash va jazo tizimi haqida quyidagi asosiy ma'lumotlar aniqlandi:
Huquqiy asoslar: O'rta Osiyoda taqdirlash va jazo tizimi asosan uch manba -
islom huquqi (shariat), mahalliy urf-odatlar (odat) va hukmdorlarning
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
farmonlari asosida shakllangandir [2]. Shariat asosiy huquqiy manba bo'lsa-da,
uning talqini va qo'llanilishi mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan.
Jazo turlari: Eng keng tarqalgan jazo turlari quyidagilar edi: o'lim jazosi,
tanaga jarohat yetkazish (masalan, qo'l yoki oyoqni kesish), qamchilash, qamoq,
surgun qilish va jarima [5]. Jazo turi jinoyatning og'irligiga va aybdorning
ijtimoiy mavqeiga qarab belgilangan.
Taqdirlash tizimi: Taqdirlash ko'pincha unvonlar, mansablar, yer-mulk
in'om etish, soliqlardan ozod qilish kabi shaklda amalga oshirilgan [4]. Bu tizim
hokimiyatning o'z tarafdorlarini rag'batlantirish va yangi ittifoqchilar topish
vositasi bo'lib xizmat qilgan.
Sudlov tizimi: Qozilar asosiy sud vakolatiga ega bo'lgan, biroq og'ir
jinoyatlar va davlat ahamiyatiga molik ishlar hukmdorlar tomonidan ko'rib
chiqilgan [7]. Ba'zi hududlarda mahalliy oqsoqollar ham sud vakolatiga ega
bo'lganlar.
Jazo tizimining evolyutsiyasi: XVI asrdan XIX asrgacha bo'lgan davrda jazo
tizimi sezilarli o'zgarishlarga uchradi. Asta-sekin shafqatsiz jazo turlaridan voz
kechilib, nisbatan yumshoqroq jazo choralari joriy etila boshlandi [8]. Bu
jarayon, ayniqsa, XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining ta'siri
ostida tezlashdi.
Mintaqaviy farqlar: Buxoro amirligi, Xiva va Qo'qon xonliklarida jazo tizimi
o'ziga xos xususiyatlarga ega edi. Masalan, Buxoroda shariat qonunlari qattiqroq
amal qilgan bo'lsa, Qo'qonda mahalliy urf-odatlarning ta'siri kuchliroq bo'lgan
[9].
Ijtimoiy tabaqalanish: Jazo va taqdirlash tizimi jamiyatning ijtimoiy
tabaqalanishini aks ettirgan. Yuqori tabaqalar vakillari ko'pincha yengilroq
jazolanganlar yoki umuman jazosiz qolganlar [10].
Diniy omil: Islom dini jazo tizimida muhim rol o'ynagan. Shariatga zid
harakatlar qattiq jazolangandir, biroq ba'zida diniy arboblar jinoyatchini afv
etishda vositachi bo'lganlar.
Xorijiy ta'sir: XIX asrda Rossiya imperiyasining O'rta Osiyoga kirib kelishi
bilan jazo tizimida sezilarli o'zgarishlar yuz berdi. Ba'zi shafqatsiz jazo turlari
bekor qilindi, yangi sud tizimi elementlari joriy etila boshlandi.
Jamoatchilik fikri: Jazo va taqdirlash tizimi jamoatchilik fikri bilan
chambarchas bog'liq edi. Ko'pincha og'ir jinoyatlar uchun jazo oshkora tarzda
amalga oshirilib, bu boshqalarga ibrat bo'lishi kerak edi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
49
O'rta Osiyo davlatlarining XVI-XIX asrlardagi taqdirlash va jazo tizimini
tahlil qilar ekanmiz, bir qator muhim jihatlarga e'tibor qaratish lozim.
Birinchidan, bu tizim juda murakkab va ko'p qirrali edi. U faqat islom
huquqiga asoslanmagan, balki mahalliy urf-odatlar, tarixiy an'analar va siyosiy
manfaatlar ta'sirida shakllangan. Bu holat McChesneyning kuzatuvlarida ham o'z
aksini topgan. Uning fikricha, O'rta Osiyoda islom huquqi va davlat hokimiyati
o'rtasidagi munosabatlar doimo murakkab va o'zgaruvchan bo'lgan.
Ikkinchidan, jazo tizimi jamiyatning ijtimoiy tuzilishini aks ettirgan. Yuqori
tabaqalar vakillari ko'pincha yengilroq jazolanganlar yoki umuman jazosiz
qolganlar. Bu holat Ahmedov tomonidan ham ta'kidlangan. Bunday tabaqalanish
jamiyatda adolatsizlik va norozilik kayfiyatlarini keltirib chiqargan bo'lishi
mumkin.
Uchinchidan, taqdirlash va jazo tizimi hokimiyatning muhim boshqaruv
vositasi bo'lgan. Hukmdorlar bu tizimdan o'z hokimiyatini mustahkamlash,
raqiblarini yo'q qilish va yangi tarafdorlar topish uchun foydalanganlar. Bu holat
Bregelning tadqiqotlarida ham o'z tasdig'ini topgan.
To'rtinchidan, vaqt o'tishi bilan jazo tizimida sezilarli o'zgarishlar yuz
bergan. XVI asrda nisbatan shafqatsiz bo'lgan jazo choralari XIX asrga kelib biroz
yumshatilgan. Bu jarayonda tashqi omillar, xususan, Rossiya imperiyasining
ta'siri katta bo'lgan. Lunevning ta'kidlashicha, XIX asrning ikkinchi yarmida O'rta
Osiyoda huquqiy tizim islohoti boshlangan.
Beshinchidan, diniy omil jazo tizimida muhim rol o'ynagan. Bir tomondan,
shariat qonunlari qat'iy jazo choralarini ko'zda tutgan bo'lsa, boshqa tomondan,
diniy arboblar ba'zida jinoyatchilarni afv etishda vositachi bo'lganlar. Bu
ziddiyatli holat McChesneyning asarida ham muhokama qilingan [7].
Oltinchidan, mintaqadagi turli davlatlar o'rtasida jazo tizimida sezilarli
farqlar mavjud bo'lgan. Masalan, Buxoro amirligida shariat qonunlari qattiqroq
amal qilgan bo'lsa, Qo'qon xonligida mahalliy urf-odatlarning ta'siri kuchliroq
bo'lgan. Bu farqlar Bregelning tadqiqotlarida ham qayd etilgan [3].
Jazo tizimi jamiyatda tartib-intizomni saqlash va jinoyatchilikni kamaytirish
vositasi sifatida qaralgan. Og'ir jinoyatlar uchun belgilangan shafqatsiz jazolar
boshqalarga ibrat bo'lishi kerak edi. Biroq, Ziyoyevning ta'kidlashicha, bu
yondashuv doimo ham kutilgan natijani bermagan [5].
Taqdirlash tizimi jamiyatda ijtimoiy mobillikni ta'minlash vositasi bo'lgan.
Unvonlar, mansablar va yer-mulk in'om etish orqali oddiy odamlar yuqori
lavozimlarga ko'tarilish imkoniyatiga ega bo'lganlar. Bu holat Ahmedovning
asarida ham qayd etilgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
50
Sudlov tizimida qozilarning roli katta bo'lgan. Biroq, og'ir jinoyatlar va
davlat ahamiyatiga molik ishlar hukmdorlar tomonidan ko'rib chiqilgan. Bu
holat hokimiyatning sud tizimiga ta'sirini ko'rsatadi.
XIX asrda Rossiya imperiyasining ta'siri ostida jazo tizimida modernizatsiya
jarayonlari boshlangan. Ba'zi shafqatsiz jazo turlari bekor qilinib, yangi huquqiy
normalar joriy etila boshlagan. Bu jarayon mintaqada huquqiy tizimning
rivojlanishiga turtki bo'lgan.
O'rta Osiyo davlatlarining XVI-XIX asrlardagi taqdirlash va jazo tizimini
tahlil qilar ekanmiz, yana bir necha muhim jihatlarni ko'rib chiqish lozim.
O'n birinchidan, jazo tizimining samaradorligi masalasi muhokama talab
etadi. Garchi og'ir jazolar jinoyatchilikni kamaytirish va jamiyatda tartib
o'rnatishga qaratilgan bo'lsa-da, ularning haqiqiy ta'siri haqida turli fikrlar
mavjud. Ba'zi tadqiqotchilar, jumladan Saidov [7], shafqatsiz jazolarning uzoq
muddatli ijobiy ta'siri cheklangan bo'lganini ta'kidlaydi. Aksincha, bunday
jazolar jamiyatda qo'rquv va norozilik kayfiyatini kuchaytirgan bo'lishi mumkin.
O'n ikkinchidan, jazo tizimining gender jihatlari e'tiborga loyiq. Ayollarga
nisbatan qo'llaniladigan jazolar ko'pincha erkaklarga nisbatan qo'llaniladigan
jazolardan farq qilgan. Mukhamedov [9] o'z tadqiqotida ayollarga nisbatan ba'zi
jinoyatlar uchun nisbatan yengilroq jazolar qo'llanilganini, biroq ayni paytda
ular oilaviy va axloqiy masalalarda qattiqroq nazorat ostida bo'lganini qayd
etadi. Bu holat o'sha davr jamiyatidagi gender rollarini va stereotiplarini aks
ettiradi.
O'n uchinchidan, jazo tizimining iqtisodiy jihatlari ham muhim ahamiyatga
ega. Jarima va mulkni musodara qilish kabi iqtisodiy jazolar nafaqat jinoyatchini
jazolash, balki davlat xazinasini to'ldirish vositasi sifatida ham xizmat qilgan.
Karimov [10] bu amaliyotning ba'zan suiiste'mol qilinganini va bu hol aholining
keng qatlamlari orasida norozilikka sabab bo'lganini ta'kidlaydi.
O'n to'rtinchidan, jazo tizimining psixologik ta'siri ham e'tiborga loyiq.
Oshkora jazolash, masalan, bozor maydonlarida qatl etish yoki qamchilash kabi
amaliyotlar jamiyatda qo'rquv muhitini yaratgan. Bu, o'z navbatida, hokimiyatga
bo'ysunishni ta'minlashga xizmat qilgan, biroq uzoq muddatda jamiyatning
ma'naviy-axloqiy holatiga salbiy ta'sir ko'rsatgan bo'lishi mumkin.
O'n beshinchidan, jazo tizimining qonuniylik darajasi ham muhokama talab
etadi. Garchi shariat va odat huquqi asosiy manbalar bo'lsa-da, amalda ko'p
hollarda hukmdorlarning shaxsiy qarorlari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'lgan.
Abdullaev [8] o'z tadqiqotida bu holatning huquqiy tizimning barqarorligiga
salbiy ta'sir ko'rsatganini ta'kidlaydi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
51
O'n oltinchidan, jazo tizimining evolyutsiyasi jamiyatning umumiy
rivojlanishi bilan bog'liq bo'lgan. XIX asrga kelib, savdo-sotiq va xalqaro
aloqalarning kuchayishi, ma'rifatparvarlik g'oyalarining tarqalishi jazo tizimiga
ham ta'sir ko'rsatgan. Lunev [5] bu davrda nisbatan insonparvar
yondashuvlarning paydo bo'la boshlaganini qayd etadi.
O'rta Osiyo davlatlarining XVI-XIX asrlardagi taqdirlash va jazo tizimini
tahlil qilar ekanmiz, yana bir necha muhim jihatlarni ko'rib chiqish lozim.
J azo tizimining samaradorligi masalasi muhokama talab etadi. Garchi og'ir
jazolar jinoyatchilikni kamaytirish va jamiyatda tartib o'rnatishga qaratilgan
bo'lsa-da, ularning haqiqiy ta'siri haqida turli fikrlar mavjud. Ba'zi
tadqiqotchilar, jumladan Saidov [7], shafqatsiz jazolarning uzoq muddatli ijobiy
ta'siri cheklangan bo'lganini ta'kidlaydi. Aksincha, bunday jazolar jamiyatda
qo'rquv va norozilik kayfiyatini kuchaytirgan bo'lishi mumkin.
Jazo tizimining gender jihatlari e'tiborga loyiq. Ayollarga nisbatan
qo'llaniladigan jazolar ko'pincha erkaklarga nisbatan qo'llaniladigan jazolardan
farq qilgan. Mukhamedov [9] o'z tadqiqotida ayollarga nisbatan ba'zi jinoyatlar
uchun nisbatan yengilroq jazolar qo'llanilganini, biroq ayni paytda ular oilaviy
va axloqiy masalalarda qattiqroq nazorat ostida bo'lganini qayd etadi. Bu holat
o'sha davr jamiyatidagi gender rollarini va stereotiplarini aks ettiradi.
Jazo tizimining iqtisodiy jihatlari ham muhim ahamiyatga ega. Jarima va
mulkni musodara qilish kabi iqtisodiy jazolar nafaqat jinoyatchini jazolash, balki
davlat xazinasini to'ldirish vositasi sifatida ham xizmat qilgan. Karimov [10] bu
amaliyotning ba'zan suiiste'mol qilinganini va bu hol aholining keng qatlamlari
orasida norozilikka sabab bo'lganini ta'kidlaydi.
Jazo tizimining psixologik ta'siri ham e'tiborga loyiq. Oshkora jazolash,
masalan, bozor maydonlarida qatl etish yoki qamchilash kabi amaliyotlar
jamiyatda qo'rquv muhitini yaratgan. Bu, o'z navbatida, hokimiyatga
bo'ysunishni ta'minlashga xizmat qilgan, biroq uzoq muddatda jamiyatning
ma'naviy-axloqiy holatiga salbiy ta'sir ko'rsatgan bo'lishi mumkin.
Jazo tizimining qonuniylik darajasi ham muhokama talab etadi. Garchi
shariat va odat huquqi asosiy manbalar bo'lsa-da, amalda ko'p hollarda
hukmdorlarning shaxsiy qarorlari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo'lgan.
Abdullaev [8] o'z tadqiqotida bu holatning huquqiy tizimning barqarorligiga
salbiy ta'sir ko'rsatganini ta'kidlaydi.
Jazo tizimining evolyutsiyasi jamiyatning umumiy rivojlanishi bilan bog'liq
bo'lgan. XIX asrga kelib, savdo-sotiq va xalqaro aloqalarning kuchayishi,
ma'rifatparvarlik g'oyalarining tarqalishi jazo tizimiga ham ta'sir ko'rsatgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
Lunev [5] bu davrda nisbatan insonparvar yondashuvlarning paydo bo'la
boshlaganini qayd etadi.
XULOSALAR
O'rta Osiyo davlatlarining XVI-XIX asrlardagi taqdirlash va jazo tizimi
murakkab va ko'p qirrali hodisa bo'lib, u mintaqaning ijtimoiy-siyosiy, madaniy
va diniy xususiyatlarini aks ettirgan. Tadqiqot natijasida quyidagi xulosalarga
kelish mumkin:
Taqdirlash va jazo tizimi islom huquqi, mahalliy urf-odatlar va hukmdorlar
farmonlari asosida shakllanib, vaqt o'tishi bilan evolyutsion tarzda o'zgarib
borgan.
Jazo tizimi jamiyatning ijtimoiy tabaqalanishini aks ettirgan bo'lib, yuqori
tabaqalar vakillari ko'pincha imtiyozli mavqega ega bo'lganlar.
Taqdirlash tizimi hokimiyatning muhim boshqaruv vositasi sifatida xizmat
qilgan, bu orqali hukmdorlar o'z hokimiyatini mustahkamlagan va yangi
tarafdorlar topganlar.
Mintaqadagi turli davlatlar (Buxoro amirligi, Xiva va Qo'qon xonliklari)
o'rtasida jazo tizimida sezilarli farqlar mavjud bo'lgan, bu esa ularning o'ziga xos
tarixiy va madaniy xususiyatlari bilan bog'liq.
Diniy omil jazo tizimida muhim rol o'ynagan, biroq uning ta'siri turli
davrlarda va hududlarda farq qilgan.
XIX asrda, ayniqsa uning ikkinchi yarmida, Rossiya imperiyasining ta'siri
ostida jazo tizimida modernizatsiya jarayonlari boshlangan.
Jazo tizimi jamiyatda tartib-intizomni saqlash va jinoyatchilikni kamaytirish
vositasi sifatida qaralgan, biroq bu yondashuv doimo ham kutilgan natijani
bermagan.
Taqdirlash tizimi jamiyatda ijtimoiy mobillikni ta'minlash vositasi bo'lib
xizmat qilgan.
Sudlov tizimida qozilarning roli katta bo'lgan, biroq muhim davlat
ahamiyatiga ega ishlar hukmdorlar tomonidan ko'rib chiqilgan.
XVI asrdan XIX asrgacha bo'lgan davrda jazo tizimi asta-sekin yumshatilish
tendensiyasiga ega bo'lgan, bu esa jamiyatning umumiy rivojlanishi va tashqi
ta'sirlar bilan bog'liq.
Ushbu xulosalar O'rta Osiyo davlatlarining XVI-XIX asrlardagi taqdirlash va jazo
tizimining asosiy xususiyatlarini aks ettiradi. Bu tizim mintaqaning o'ziga xos
tarixiy, madaniy va ijtimoiy sharoitlarini hisobga olgan holda shakllangan va
rivojlangan. Kelajakda bu mavzuni yanada chuqurroq o'rganish, turli davlatlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
o'rtasidagi farqlarni batafsil tahlil qilish va jazo tizimining jamiyat rivojlanishiga
ta'sirini keng qamrovli tadqiq etish maqsadga muvofiq bo'ladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Bartold, V.V., 1968. Turkiston madaniy hayoti tarixi. Moskva: Nauka.
2.
Bregel, Y., 2009. O'rta Osiyoning islomiy davrda ijtimoiy va iqtisodiy tarixi.
Leiden: Brill.
3.
Ahmedov, B., 1995. O'zbekiston tarixi manbalari. Toshkent: O'qituvchi.
4.
Ziyoyev, H., 2000. O'zbekistonning qadimgi davlatchilik tarixi. Toshkent:
Sharq.
5.
Lunev, S.I., 2005. O'rta Osiyo davlatlari: tarix va zamonaviylik. Moskva:
MGIMO.
6.
McChesney, R.D., 1996. Markaziy Osiyoda davlat hokimiyati va islom.
Princeton: Princeton University Press.
7.
Saidov, A., 2001. O'zbekiston huquq tizimi tarixi. Toshkent: Adolat.
8.
Abdullaev, R., 2010. O'rta Osiyo xonliklarida sud tizimi. Toshkent: Fan.
9.
Mukhamedov, N., 2015. XVI-XIX asrlarda O'rta Osiyoda ijtimoiy
munosabatlar. Samarqand: SamDU.
10.
Karimov, E., 2018. O'zbekiston davlatchiligi tarixi. Toshkent: O'zbekiston
