ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
TARIX FANI DARSLARIDA VATANPARVARLIK TUYG’ULARINI
SHAKLLANTIRISH
T.K.Oblayeva
O’zbekiston Respublikasi IIV Navoiy akademik
litseyi Tarix fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13902829
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy sharoitda o’quvchilarni
o’qitishda tarix fani darslarida vatanga muhabbat, vatan so’zining mohiyati, ona
vatani tarixi bilan g’ururlanish va vatan uchun daxldorlik hissiyotini o’zida his
qiladigan insonlarni tarbiyalash haqida so’z boradi.
Tarixiy tafakkur ma’rifatli jamiyat qurishning muhim omili bo‘lib xizmat
qiladi. Zotan, o‘tmishni anglash, uni to‘g‘ri tushunish orqali kishilar ruhiyatida
jiddiy o‘zgarishlar yasashga, bu orqali hayotni, turmush tarzini, oxir-oqibatda
esa jamiyatni ma’naviy isloh qilishga erishilishi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Tarix, vatanparvarlik, fuqarolik, tarbiya, vatan, jamiyat,
qadriyat, mas’uliyat, muloqot, ona tili, pedagogika, integratsiyalashgan,
psixologiya.
Fuqarolik-vatanparvarlik tarbiyasi Tarix va jamiyatshunoslik fanlari
bo'yicha zamonaviy o’quv muassasasi o'quv dasturining asosiy tarkibiy
qismlaridan biridir. Bu fanlar asosan o‘quvchilarda fuqarolik va vatanparvarlik
tuyg‘usini shakllantirish, Vatan qadriyatlariga ongli sadoqat, o‘z mamlakati va
uning tarixiga hurmat tuyg‘ularini shakllantirishga qaratilgan. Tarix va
jamiyatshunoslik darslarida fuqarolik-vatanparvarlik tarbiyasining o‘rni va
ahamiyatini inkor etib bo‘lmaydi. Bu fanlar o‘quvchilarga o‘z mamlakatining
jamiyat tarixidagi o‘rni, zamonaviy dunyoni shakllantirishdagi rolini tushunish
imkonini beradi. Jamiyat tarixi va faoliyatini bilish hozirgi vaqtda sodir
bo'layotgan voqea va hodisalarni yaxshiroq tushunishga, shuningdek,
asoslangan qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Ushbu darslar fuqarolik-
vatanparvarlik tarbiyasi, vatanparvarlik mas'uliyati, sivilizatsiya va faol
fuqarolik pozitsiyasini rivojlantirishga yordam beradi. Talabalar o‘z
mamlakatining an’analari, tarixiy davrlari va yutuqlari bilan tanishadilar, bu esa
o‘z Vatanidan g‘ururlanish, uning taqdirida ishtirok etish istagini uyg‘otadi.
Shuningdek, o‘quvchilarda fuqarolik tuyg‘usini, o‘z vatanini himoya qilish va
rivojlantirishga mas’uliyat tuyg‘ularini shakllantirish muhim ahamiyatga ega.
Ular jamoada muloqot qilishni, o‘z huquq va manfaatlarini himoya qilishni, faol
va tashabbuskor fuqaro bo‘lishni o‘rganadilar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
Vatanparvarlik tarbiyasi Tarix fani o'qituvchilari uchun – Vatan tarixi, uning
madaniyati qadr-qimmati haqidagi bilimlarni aniqlashdan boshlanadi. Ona tiliga,
o'z xalqining milliy madaniyatiga muhabbat, Vatan tarixini bilish -
vatanparvarlik tuyg'usini tarbiyalashning asosiy tarkibiy qismlaridan biridir.
Vatanni himoya qilishda xalqning qahramonligi, fidoyilik, rahm – shafqat,
axloqiy poklik-bu g'oyalar zamonaviy hayotda dolzarbdir. Zamonaviy
pedagogikada o'quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash muammosini
muvaffaqiyatli hal qilishga imkon beradigan ko'plab hujjatlar va materiallar
mavjud. O’quvchilarda bu borada quyidagi usullardan foydalansa maqsadga
muvofiq bo’ladi:
A)
O'quvchilarni
ijtimoiylashtirish,
fuqarolik
madaniyatini
shakllantirish, demokratik, huquqiy davlat qadriyatlari bilan tanitish, va
ularga fuqarolik jamiyati asoslari haqida tushunchalarni shakllantirish;
B)
Vatanimiz taqdiriga daxldorlik misolida vatanparvarlik va
fuqarolikni tarbiyalash;
C)
O’zbek milliy tarixi va madaniyati qadriyatlarini saqlashga
qaratilgan yaxlit, o'ziga xos, erkin, insonparvar shaxs sifatida axloqiy shaxs
obrazini shakllantirish
Tarixni
o'rganishda
vatanparvarlik
tarbiyasiga
yondashuvlar
kontseptsiyasida ta'lim nazariyasi va usullari so'nggi ishlanmalari asosida
quyidagi yo'llar kiritilgan:
1) gumanitar sikl fanlarini birlashtirish;
2) zamonaviy tarixiy tadqiqotlar va ularni falsafiy tahlil qilish asosida
tarixiy materiallarni chuqur o'rganish;
3) tarixiy voqealarni zamonaviy dunyo hodisalari va muammolari bilan
yangilash;
4) tarixiy bilish jarayonida, tarixiy fikrlash, ong, tarixiy xotirani
rivojlantirishda talabalar faoliyatini faollashtirishning nazariy asosliligi.
Bugungi kunda zamonaviy ta'lim ta'lim va rivojlanishning umumiy
jarayoniga birlashtirilgan pedagogik faoliyatning tarkibiy qismiga aylanmoqda.
O’quv muassasasida vatanparvarlik tarbiyasining asosiy omillaridan biri tarixni
o'rganishdir, chunki tarixchi o'qituvchi yurtimiz tarixining ta'lim salohiyatidan
kuchli foydalanish asosida yosh avlodni vatanparvarlik va Vatanga sadoqat
ruhida faol tarbiyalash uchun noyob imkoniyatga ega.
Ba'zi o'quvchilar tarixni o'rganayotganda o’quvchilarda voqea – hodisalarni
xolisona baholashda muammo yuzaga keladi: tarix-bu tarixiy sanalar, voqealar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
va raqamlar. Ushbu muammo o'z yechimini vatanparvarlik tarbiyasi asosida
darslarda tizimli va kompleks yondashuvlar qo'llanilishida topadi.
Binobarin, ta'limning muhim omillari o'quvchilarning o'rganilayotgan
tarixiy mavzularga, tarixiy voqealarga, taniqli harbiy, davlat arboblariga
individual va shaxsiy munosabatini shakllantirish, bilim, ijodiy faoliyatni
rag'batlantirish uchun faol shakllar, usullar va texnikalardan foydalanish,
talabalar bilimlarini chuqurlashtirish, bilimlarni yangi sifat mazmuni bilan
to'ldirishdir. O'quv yili davomida o'quvchilarni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalash maqsadida tarixiy mavzularda tarixiy siymolarning vatan ozodligi
yo’lidagi sa’y – harakatlari, buyuk davlatchilik shakllanishida qo’shgan
hissalarini tushuntirib berish lozim.
Bugungi kunda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash nafaqat o'quv
va kognitiv faoliyat jarayonida tarixni o'rganish kabi an'anaviy, o'zini oqlagan
yo'nalishni mustahkamlash, balki ushbu jarayonni rag'batlantiruvchi yangi
manbalar va omillarni izlash uchun ham maqsadli sa'y-harakatlarni talab qiladi.
Zamonaviy hayot sur'atini tezlashtirish, axborot inqilobi ta'lim va
tarbiyaning rivojlanayotgan tizimiga e'tiborni kuchaytirishni talab qiladi.
Bunday sharoitda olingan bilimlarni o'zlashtirish, ularning sifatini yaxshilash
masalasi keskin ko'tariladi.
Integratsiyalashgan tarixiy va adabiy o'quv materialining tarkibiy va
funktsional tahlili uning tarkibidagi fan ichidagi aloqalarni ham ochib beradi.
Darslardagi kuzatishlar shuni ko'rsatadiki, ko'plab talabalar uchun
integratsiyalashgan materialni o'rganish alohida o'rganishdan ko'ra yaxshiroq
natijalar beradi.
Shunday qilib, "tarixiy shaxsni nutq xususiyatlarida anglash", "ona tili – milliy
o'ziga xoslikni shakllantirish manbai", tarixiy, adabiy manbalar, xotiralar bilan
ishlash kabi mavzularga bag'ishlangan tarix va adabiyotning yaxlit darslarini
o'tkazishda.tarixiy va adabiy jarayonlarning yaxlit tasavvurini shakllantirishga
yordam beradi. Tarixiy manbalarni o'rganish, tarixiy materialni hissiy idrok
etish, atrofdagi dunyoni, insonni va o'zini tarixiy antropotsentrizm nuqtai
nazaridan bilish uchun psixologik va pedagogik sharoitlarni yaratishda tarix va
adabiyotni o'rganish jarayonida bilimlarni o'zlashtirish samaradorligi oshadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sa'dullaev A. va boshqalar. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti.
O‘quv qo‘llanma –T.: Akademiya, 2000.
2. Eshov B.J. O‘rta Osiyo qadimgi shaharlari tarixi. O‘quv qo‘llanma.- Toshkent,
2006.
3. N. Jurayev. Tarix falsafasining nazariy asoslari. – T.: “Ma’naviyat”, 2008. – B.55.
