ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
50
YO'L QOPLAMALARI UCHUN ISHLATILADIGAN BETONLARNING
TARKIBIGA QO'SHILADIGAN QO'SHIMCHALAR
( SUPPERPLASIFIKATORLAR).
Botirova Nodira Sherali qizi
Jizzax politexnika instituti assistenti
Jo‘rayeva O‘g‘iloy Umurzoq qizi
Jizzax politexnika instituti talabasi
Saidmurodova Omina Odil qizi
Jizzax politexnika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13897502
Annotatsiya
: Ushbu maqolada yo'l qoplamalari uchun ishlatiladigan
betonlarning tarkibiga qo'shiladigan superplastifikatorlarning xususiyatlari,
turlari va ular betonning sifatiga qanday ta'sir qilishi haqida ma'lumot berilgan.
Superplastifikatorlar betonning suyuqlik darajasini oshirib, aralashmaning
zichligini, mustahkamligini va ishlovchanligini yaxshilash orqali yo'l qoplamalari
uchun bardoshli va uzoq muddatli sifatni ta'minlaydi. Shuningdek, maqolada
superplastifikatorlarning yo'l qoplamalarida qo'llanishi va ekologik
barqarorlikka hissa qo'shishi haqida ham so'z yuritilgan.
Kalit so'zlar
: Superplastifikatorlar, beton tarkibi, yo'l qoplamalari, suyuqlik
darajasi, zichlik, mustahkamlik, ekologik barqarorlik.
Аннотация
:
В
данной
статье
рассматриваются
свойства
суперпластификаторов, добавляемых в состав бетона для дорожных
покрытий, их виды и влияние на качество бетона. Суперпластификаторы
повышают текучесть бетонной смеси, улучшая её плотность, прочность и
обрабатываемость, что обеспечивает долговечность и качество дорожных
покрытий. Также обсуждается использование суперпластификаторов в
дорожных покрытиях и их вклад в экологическую устойчивость.
Ключевые слова
: Суперпластификаторы, состав бетона, дорожные
покрытия, текучесть, плотность, прочность, экологическая устойчивость.
Abstract
: This article explores the characteristics of superplasticizers
added to concrete mixtures for road pavements, their types, and how they affect
concrete quality. Superplasticizers enhance the fluidity of the mixture,
improving its density, strength, and workability, thus ensuring durability and
long-lasting quality of road pavements. The article also discusses the use of
superplasticizers in road construction and their contribution to environmental
sustainability.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
51
Keywords:
Superplasticizers, concrete composition, road pavements,
fluidity, density, strength, environmental sustainability.
Yo'l qoplamalari uzoq muddat xizmat qilishi uchun ishlatiladigan
materiallar sifati juda muhim. Beton yo'l qoplamalari ko'plab afzalliklarga ega,
masalan, yuqori mustahkamlik, aşınmaya chidamlilik va uzoq xizmat muddati.
Ammo betonning tabiiy xususiyatlari va ishlab chiqarish jarayoni ba'zan yo'l
qoplamalari uchun optimal darajada bo'lmasligi mumkin. Shu sababli, betonning
sifatini yaxshilash uchun qo'shimchalar keng qo'llaniladi. Bu qo'shimchalar
orasida superplastifikatorlar alohida ahamiyat kasb etadi.
Beton tarkibi suv, tsement, tosh va qum aralashmasidan tashkil topgan
bo'lsa-da, bunday oddiy aralashmada ko'pincha ma'lum kamchiliklar kuzatiladi.
Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida qo'shimchalar qo'llanadi.
Superplastifikatorlar, xususan, betonning ishlovchanligini oshirish va uning
zichligini yaxshilashda asosiy rol o'ynaydi. Ular beton aralashmasining suyuqlik
darajasini ko'taradi, shu bilan birga kamroq suv ishlatishga imkon beradi. Bu esa
betonning mustahkamligini sezilarli darajada oshirishga yordam beradi.
Superplastifikatorlar betondagi gidratatsiya jarayoniga ijobiy ta'sir
ko'rsatadi, natijada yo'l qoplamalarining sifatini yaxshilaydi. Shunday qilib,
superplastifikatorlar yo'l qoplamalarini ishlab chiqarishda zamonaviy
muhandislikning ajralmas qismiga aylangan.
Superplastifikatorlar — bu beton aralashmasining suyuqlik darajasini
oshiradigan maxsus kimyoviy qo'shimchalar bo'lib, ular betonda kamroq suv
ishlatishga imkon beradi. Odatda plastifikatorlarga qaraganda kuchliroq ta'sir
ko'rsatadi va betonning sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Ular tsement
zarralarini bir-biridan uzoqlashtirib, betonda qattiq massani hosil qilmasdan
suyuqlik darajasini oshiradi.
Superplastifikatorlarning asosiy maqsadi — betonning ishlovchanligini
oshirishdir. Ushbu qo'shimchalar tufayli beton aralashmasi suyuqroq bo'ladi,
shu bilan birga tsementning kiritilishi osonroq va teng taqsimlanadi. Bu, ayniqsa,
katta hajmdagi beton aralashmalarini joylashtirish va shakllantirishda juda
muhimdir.
Beton yo'l qoplamalari uchun superplastifikatorlar ishlatilishi betonning
mustahkamligi va aşınmaya chidamliligini oshiradi. Superplastifikatorlarning
betondagi roli suvni kamaytirib, tsementning faol qismlarini yaxshiroq
reaksiyaga kirishishga undashdir. Shu bilan birga, yo'l qoplamalarining sifatini
oshirish va betonning uzoq muddatli barqarorligini ta'minlash uchun ham
superplastifikatorlar keng qo'llaniladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
52
Superplastifikatorlarning beton aralashmasidagi asosiy vazifasi suyuqlik
darajasini oshirish orqali betonning ishlovchanligini yaxshilashdir. Suv
miqdorini kamaytirish bilan birga betonning mustahkamligi ortadi, chunki beton
qattiq bo'lgani sari aşınmaya va boshqa tashqi ta'sirlarga nisbatan chidamliroq
bo'ladi. Bu, ayniqsa, yo'l qoplamalarida betonning uzoq muddat davomida
barqaror bo'lishiga hissa qo'shadi.
Superplastifikatorlar tsement zarralarini bir-biridan ajratib, aralashmaning
ichidagi gidratatsiya jarayonini yaxshilaydi. Gidratatsiya jarayoni tsementning
suv bilan reaksiyasi bo'lib, betonning qattiqlashish jarayonida juda muhimdir.
Ushbu jarayon qanchalik yaxshilansa, betonning zichligi va mustahkamligi ham
shunchalik oshadi.
Betonning zichligi ham superplastifikatorlar ta'sirida sezilarli darajada
yaxshilanadi. Zichroq beton kamroq gözenekli bo'ladi, bu esa suyuqlikning beton
ichiga kirishini kamaytiradi va yo'l qoplamalarining aşınmaya chidamliligini
oshiradi. Shuningdek, superplastifikatorlar tufayli beton ko'proq yuklarga
bardosh berishga qodir bo'ladi, bu esa yo'l qoplamalarining uzoq.
Superplastifikatorlarning bir nechta turlari mavjud bo'lib, har biri
betonning sifatini yaxshilashda o'ziga xos rol o'ynaydi. Eng keng tarqalganlari
polikarboksilat, naftalin va melamin asosidagi superplastifikatorlar hisoblanadi.
Polikarboksilat asosidagi superplastifikatorlar
— yangi avlod
kimyoviy qo'shimchalari bo'lib, ular betonning yuqori ishlovchanligi va uzoq
muddatli mustahkamligini ta'minlash uchun ishlatiladi. Bu turdagi
qo'shimchalar betonning zichligi va aşınmaya chidamliligini sezilarli darajada
oshiradi.
Naftalin asosidagi superplastifikatorlar
— bu qo'shimchalar betonning
suyuqlik darajasini oshiradi va ishlovchanligini yaxshilaydi. Ular oddiy beton
uchun juda mos keladi va ko'pincha katta hajmdagi inshootlarda qo'llaniladi.
Melamin asosidagi superplastifikatorlar
esa gidratatsiya jarayonini
tezlashtirishga yordam beradi va betonning mustahkamligi va chidamliligini
oshiradi. Ular aşınmaya chidamli beton ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Yangi avlod superplastifikatorlari, ayniqsa, ekologik toza va barqaror beton
ishlab chiqarishda ko'proq qo'llaniladi. Bu kimyoviy qo'shimchalar betonning
mustahkamligini oshirib, suv miqdorini sezilarli darajada kamaytiradi va
betonning ishlovchanligini sezilarli yaxshilaydi.
Yo'l qoplamalari uchun ishlatiladigan betonlarda qo'shimchalardan
foydalanish katta ahamiyatga ega. Yo'l qoplamalari qattiq iqlim sharoitlari,
mexanik yuklar va transport vositalarining doimiy bosimi ostida bo'lgani uchun,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
53
betonning
mustahkamligi
va
barqarorligi
muhim
hisoblanadi.
Superplastifikatorlar betonning ishlovchanligini oshirib, aralashmaning
zichligini yaxshilaydi va bu orqali yo'l qoplamalarining sifatini oshirishga xizmat
qiladi.
Yo'l qoplamalari uchun beton tayyorlashda superplastifikatorlardan
foydalanish betonning zichligi va oquvchanligini yaxshilash imkonini beradi. Bu
esa aralashmaning teng taqsimlanishiga yordam beradi va tayyor qoplamaning
mustahkamligini oshiradi.
Superplastifikatorlar yo'l qoplamalari uchun ishlatiladigan betonlarning
tarkibida asosiy rol o‘ynab, betonning sifatini sezilarli darajada oshiradi.
Betonning suyuqlik darajasini oshirib, aralashmaning ishlovchanligini
yaxshilash, suv miqdorini kamaytirib, betonning zichligi va mustahkamligini
oshirish orqali yo‘l qoplamalari uchun juda muhim bo‘lgan aşınmaya va mexanik
ta’sirlarga chidamlilik ta’minlanadi. Ayniqsa, uzoq muddatli chidamlilik, ekologik
barqarorlik va yo‘l qoplamalarining uzoq xizmat muddati superplastifikatorlar
yordamida kafolatlanadi.
Yuqori sifatli va bardoshli yo‘l qoplamalari yaratish uchun
superplastifikatorlar qo‘llanilishi muhimdir, chunki ular betonning qattiqlashish
jarayonini yaxshilaydi, gözeneklilikni kamaytiradi va yo‘llarning vaqt o‘tishi
bilan yemirilishini oldini oladi. Bundan tashqari, zamonaviy tadqiqotlar
superplastifikatorlarning yangi turlari, xususan, ekologik toza variantlarini
ishlab chiqmoqda, bu esa barqaror beton ishlab chiqarishda yana bir yutuqdir.
Superplastifikatorlar foydalanish orqali nafaqat yo‘l qoplamalari uchun
sifatli beton yaratish, balki iqtisodiy va ekologik jihatdan ham foydali yechim
topiladi. Suv miqdorini kamaytirish va betonning ishlovchanligini oshirish orqali
qurilish jarayonlarini optimallashtirish mumkin. Kelajakda bu texnologiya
yanada rivojlanib, yo‘l qurilishi va infratuzilma loyihalarida keng qo‘llaniladi.
Shunday qilib, superplastifikatorlar betonning sifatini oshirish va yo‘l
qoplamalarining barqarorligini ta’minlashda o‘zining beqiyos ahamiyatini
isbotlab kelmoqda va kelajakda ham yo‘l infratuzilmasi sohasida muhim rol
o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Botirova, N., Abdikomilova, M., Botirov, B., & Abdullayev, M. (2022).
DEVELOPMENT OF CONCRETE COMPOSITION WITH THE HELP OF CHEMICAL
ADDITIVES OF HIGH STRENGTH HEAVY CONCRETE. Академические
исследования в современной науке, 1(17), 99-106.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
54
2.
Botirova, N., Abdikomilova, M., & Botirov, B. (2022). SANOAT BINOLARINI
LOYIHALASHNING UMUMIY ASOSLARI. Models and methods in modern science,
1(17), 75-81.
3.
Botirov, B. F. (2023). BАZАLT FIBRASI АSОSIDАGI FIBRОBETОN ОLISHDА
QО’LLАNILАDIGАN BОG’LОVCHI MОDDАLАR. Journal of Academic Research and
Trends in Educational Sciences, 265-267.
4.
Botirov, B. F., & Botirova, N. S. (2023). BАZАLT FIBRАSI АSОSIDА
ОLINGАN BETОNNING QОRISHMАSINI MEXАNIK XОSSАLАRINI АNIQLАSH.
Центральноазиатский журнал образования и инноваций, 2(9), 115-119.
5.
Bolotov, T. T., Botirov, B., Botirova, N., & Abdikomilova, M. (2023). BАZАLT
FIBRASI АSОSIDАGI FIBRОBETОN ОLISHDА FОYDАLАNILGАN XOM ASHYO
MАTERIАLАRINING XARAKTERISTIKASI VА ILMIY IZLАNISHLАR METОDIKАSI.
Interpretation and researches, 1(16).
6.
Нарбеков, Н. Н., Игамбердиев, Д. Х., & Ботиров, Б. Ф. (2019).
ПАРАДИГМА В ФОРМИРОВАНИЕ И РЕШЕНИЕ ПРОИЗВОДСТВЕННЫХ ЗАДАЧ.
ББК 3 П27, 61.
7.
Ботиров, Б. Ф., Ботирова, Н. Ш., Абдикомилова, М. Ж., & Ахмедов, Р. А.
(2024). ИЗГОТОВЛЕНИЕ ОПЫТНОЙ ПАРТИИ СБОРНЫХ ЭЛЕМЕНТОВ ИЗ
СТАЛЕФИБРОБЕТОНА ДЛЯ СТРОИТЕЛЬСТВА ЗДАНИЙ В НАТУРАЛЬНУЮ
ВЕЛИЧИНУ. Новости образования: исследование в XXI веке, 2(17), 14-21.
8.
Ботиров, Б. Ф., & Номозова, Н. Ш. (2019). Особенности
государственного
регулирования
национальной
экономики
в
современных условиях.
9.
Ботиров, Б. Ф., Муминжанова, У. А., & Номозова, Н. Ш. ОСОБЕННОСТИ
СТРОИТЕЛЬСТВА НА СКЛОНАХ И СЛОЖНЫХ РЕЛЬЕФАХ ГОРНОЙ
МЕСТНОСТИ УЗБЕКИСТАНА. УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА, 17.
10.
Ботиров, Б., Ботирова, Н., & Абдикомилова, М. (2023). Определение
механических свойств бетонной смеси, полученной на основе базальтовых
волокон. Тенденции и перспективы развития городов, 1(1), 426-429.
11.
Матниязов, Б. И., Ботиров, Б. Ф., & Ботирова, Н. Ш. (2024).
ТОНКОСТЕННЫХ
ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫХ
ПРОСТРАНСТВЕННЫХ
КОНСТРУКЦИЙ ЗДАНИЙ ПАВИЛЬОННОГО ТИПА. Журнал академических
исследований нового Узбекистана, 1(1), 137-141.
12.
Матниязов, Б. И., Ботиров, Б. Ф., & Ботирова, Н. Ш. (2024).
ТОНКОСТЕННЫЕ ГНУТОФОРМОВАННЫЕ КОНСТРУКЦИИ С ДИСПЕРСНЫМ
АРМИРОВАНИЕМ
ДЛЯ
БЫСТРОВОЗВОДИМЫХ
ЗДАНИЙ.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
55
Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(1), 178-181.
