TEXNOGEN CHIQINDILAR TARKIBIDAN OLTIN AJRATIB OLISH

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

132

TEXNOGEN CHIQINDILAR TARKIBIDAN OLTIN AJRATIB OLISH

Uzoqov Shahrizod Zafarjon o'g'li

Qarshi muhandislik-iqtisodiyot institute

https://doi.org/10.5281/zenodo.14024628

O‘zbekiston Respublikasi sanoat rivojlanishining yuqori darajasiga

erishmoqda va u Markaziy Osiyodagi balki dunyo miqyosidagi yirik industrial
markazlardan biri bo‘lib bormoqda. Jahon kon-metallurgiya sanoatida hozirgi
vaqtda xomashyo resurslarini yetkazib beruvchi, tayyor metall mahsulotlarini
ishlab chiqaruvchi va ularni iste’mol qiluvchi mamlakatlar guruhlari
shakllangan. Jumladan, rangli va qora metallarni jahon bozoriga chiqarishda
Braziliya, Avstraliya, Hindiston, JAR, Liberiya davlatlari, po‘lat ishlab chiqarishda
Xitoy, Yaponiya, Rossiya, AQSH, Ukraina, Germaniya davlatlari ajralib turadi.
Umuman, jahonda yiliga 1 mlrd. temir rudasi qazib olinadi.

Konchilik sanoatidagi texnogen chiqindilaridan foydalanishga tiklash

lozimligi mineral xom ashyodan kompleks foydalanishning, kam chiqindili va
chiqindisiz texnologiyalarni yaratishning umumiy konsepsiyasidan kelib chiqadi.
O‘tgan asrning 90-yillari boshida akademik K.N.Trubetskiy aytgan fikr bo‘yicha,
ag‘darmalarda to‘plangan texnogen mineral xom ashyodan va yo‘l-yo‘lakay qazib
olinadigan jinslar va komponentlardan samarali foydalanishni hisobga
olmasdan, konlarni kompleks o‘zlashtirish muammosi hal qilinishi mumkin
emas.

Texnogen chiqindilardagi mis va nodir metallar miqdori Olmaliq kon-

metallurgiya kombinati AJning ancha yilgacha rudani qayta ishlashni jalb
etmasdan ishlashini ta’minlashi mumkin. Ularda mavjud bo‘lgan temir, kremniy,
alyuminiy oksidlari shak-shubhasiz qiymatga egadir, ular qo‘shimcha mahsulot
olish uchun bemalol qo‘llanilishi mumkin.

Avval jarayon asosiga mehanat unumdorligini oshirish kirardi, hozirda esa

resurslar mahsuldorligi oshirish ham kiradi. Resurslardan oqilona foydalanish
va atrof-muhitni muhofaza qilishga quyidagi qarorlarni amalga oshirishda
erishish mumkin:

- siklda oqovalarni, otqinlarni, energetik resurslarni tutashtirish;
- qattiq chiqindilarni foydalanishga tiklash;
- chiqindisiz texnologiyalarni yaratishda eng muhim yo‘nalishning asosiy

ishlab chiqarish texnologiyalarini o‘zgartirish. Bu quyidagi darajalarda amalga
oshrilishi mumkin:

- ishlab chiqarishni qayta qurish va texnik jihozlash;

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

133

- muhandislik, iqtisodiy va ekologik taraqqiyotning yuqori darajasi bilan

ajralib turadigan umuman yangi resurslarni saqlovchi ishlab chiqarishni
yaratishdir yani, resurslarni tejash, umuman yangi sifatdagi mahsulotlar ishlab
chiqarishdan iborat.

Dastlabki ag‘darma chiqindilari namunalarida mavjud bo‘lgan barcha mis

minerallaridan xalkopirit ustunlik qiluvchi mineral sanaladi, uning ulushiga mis
minerallari umumiy miqdorining 55 dan 75% gachasi to‘g‘ri keladi. Xalkopirit
zarralari 0,01-0,1 mm o‘lchamli, 0,01-0,05 mm lar ko‘proq bo‘lgan ksenomorfli,
izometrik, tomchisimon ajralmalar ko‘rinishida ifodalangan. Hosilalardagi erkin
xalkopirit 35% gachani, pirit, magnetit, gematit va rudasiz minerallar bilan
birgalikda 65% tashkil etadi.

Piritda, magnetit va rudasiz minerallarda xalkopiritning qo‘shilmalari

o‘lchami 0,002 dan 0,06 mm gacha o‘zgarib turadi, 0,011-0,01 mm lar ko‘proq.
Kovellin hosilalarida xalkopirit 5% tashkil etadi, qo‘shilmalar o‘lchami 0,01-0,02
mm, ko‘plari 0,01 mm li. Xalkopiritning, misning boshqa minerallari bilan
murakkab hosilalari 13% tashkil etadi, xalkopiritning qo‘shilmalar o‘lchami-
0,05-0,01 mm, ko‘plari 0,2 mm li: gidroksidlilar -1%, mis qo‘shilmalari o‘lchami
0,03-0,01 mm, ko‘plari 0,01 mm li. Xalkopiritli hosilalarda rudasiz minerallar
o‘lchami 0,13 mm dan 0,005 mm gacha, ko‘plari 0,03-0,10 mm li.

Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqadiki, mis asosiy mineral

xalkopiritdan ifodalangan. Misning - 0,13% mutloq miqdoridan hosilalardagi
erkin xalkopirit ulushiga 30%, ya’ni, 0,02% mis to‘g‘ri keladi. Erkin xalkopirit
zarralari o‘lchami 20-40 mikronni tashkil etadi, qolgan xalkopirit piritli,
magnetitli va rudasiz minerallar bilan hosilalarda zarralari o‘lchami 10-20
mikronli ifodalangan unga ko‘ra, yangi eritmaning ag‘darma chiqindilarini
oxirigacha yanchmasdan xalkopiritdan ifodalangan misni flotatsiyali
boyitishning samarasi kam bo‘ladi.

Misning ikkilamchi minerallari, asosan, piritda, xalkopiritda, magnetitda

va rudasiz minerallarda mikroqo‘shilmalar ko‘rinishidagi hosilalarda bo‘ladi.
Mikronli birikmalar ko‘rinishidagi sof oltin xalkopiritda va kvarsda aniqlangan.
Zarralar o‘lchami <0,001 dan 0,003 mm gacha o‘zgarib turadi. U izometrik va
tomchisimon ajralmalardan ifodalangan. Mikrozondlash ma’lumotlari bo‘yicha
elektrumga - 700-750 mos keladigan oltin probaliligi aniqlangan.

Yangi eritmaning ag‘darma chiqindilaridagi spektral tahlil ma’lumotlari

bo‘yicha, noyob yer va yo‘ldosh elementlar: barit, stronsiy, xrom, vanadiy,
kumush, nikel, kobalt, qalay, berilliy, niobiy, litiy, seriy, lantan, itterbiy, sirkoniy,
galliy aniqlangan. Ag‘darma chiqindilarida guruhning noyob yer elementlari

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

134

hamda sirkoniy va galliyning yuqori miqdorini ta’kidlab o‘tish va ahamiyat
berish lozim

Chiqindining 0,8-1,2 g/t oltin saqlagan boy qismi xam mavjudki, uni

maydalab oltinning miqdorini 3-5 g/t gacha boyitib olish mumkin. Boyitilgan
maxsulotni Chodak konining oltin boyitish fabrikasiga qayta ishlashga topshirish
mumkin.

Ilmiy izlanishlarimiz natijasida chiqindi tarkibidagi oltin metalli juda

mayda va tarqoq xolatda bo‘lishini aniqladik. Bundan,

60,6 % oltin erkin va birlashtiruvchi xolatda;
25, 64 % tosh va sulfidlar bilan o‘sish xolatida;
5,13 % sulfidlar bilan bog‘liq xolatda;
5,1 % chiqindilar bilan birikkan xolatda bo‘ladi.
Nodir metall xisoblangan oltin 2 xil ko‘rinishda bo‘ladi;
Pirit tarkibidagi oltinning mikroklyuziyalari;
Ruda bo‘lmagan massada oltinning mikrotarqalmasi shaklida.
Pollimetall rudalar konlaridan qazib olingan rudalar 3 bosqichli maydalash

jarayonidan o‘tadi. Maydalanish jarayonidan o‘tgan rudalar tegirmondan
o‘lchami 0,074 mm ni 80 % ni tashkil etgunicha maydalanadi. So‘ngra
maydalangan ruda oltinni boyitish fabrikasiga sianlash usuli bilan agregatlarda
xavo yordamida eritmaga o‘tkaziladi. Biroq sianlab eritish jarayonida eritmaga
o‘tmay qolgan qoldiqlarning tarkibidagi oltin va kumush texnogen chiqindi
sifatida maxsus ag‘darma chiqindixonalarda yig‘ilib kelingan.

Biz olib borgan ilmiy tadqiqot ishlarimizning asosiy maqsadi yig‘idlib

qolgan texnogen chiqindilarni qayta ishlash va ularning tarkibidagi oltin va
kumushni maksimal darajada ajratib olishdan iborat.

Na’munalar chiqindixonaning xar xil qatlamlaridan olindi. Ustki qatlamidan

1 m, 3 m, 5 m va xattoki 7 m chuqurlikdan xam na’munalar olindi. Har xil
chuqurlikdan olingan na’munalarning tarkibidagi oltin va kumushni aniqlash
uchun kimyoviy taxlilga topshirildi.

Ushbu ma'lumot texnogen chiqindilardagi mis va nodir metallarni qayta

ishlash imkoniyatlarini o'rganadi. Olmaliq kon-metallurgiya kombinati mis va
boshqa metallarni ichki manbalar orqali qayta ishlash jarayonida temir, kremniy
va alyuminiy oksidlarining iqtisodiy qiymatini ko'rsatadi. Ushbu chiqindilarda
misning asosiy minerali xalkopirit bo'lib, uning ulushi 55-75% ni tashkil etadi.

Resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish

maqsadida chiqindilarni qayta ishlash va chiqindisiz texnologiyalarni joriy etish
zarur. Ma'lumotlarda oltin va kumushning texnogen chiqindilarda yuqori

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

135

miqdorda mavjudligi va ularni qayta ishlash jarayoni ham yoritilgan. Oltin
tarkibidagi mikroklyuziyalar pirit va boshqa minerallarda mavjud bo'lib, ularni
maxsus texnologiyalar yordamida ajratib olish mumkin. Tadqiqotlar,
shuningdek, chiqindilarning turli qatlamlaridan olingan na'munalarda oltin va
kumush miqdorini aniqlashga qaratilgan.
Umuman olganda, chiqindilarni qayta ishlash va ularning tarkibidagi qiymatli
metallarni ajratish muhim ekologik va iqtisodiy ahamiyatga ega.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Хакимов, К. Ж., Каюмов, О. А. У., Эшонкулов, У. Х. У., & Соатов, Б. Ш. У.

(2020).

ТЕХНОГЕННЫЕ

ОТХОДЫ-ПЕРСПЕКТИВНОЕ

СЫРЬЕ

ДЛЯ

МЕТАЛЛУРГИИ УЗБЕКИСТАНА В ОЦЕНКЕ ОТВАЛЬНЫХ ХВОСТОВ
ФИЛЬТРАЦИИ МЕДНО-МОЛИБДЕНОВЫХ РУД. Universum: технические
науки, (12-1 (81)), 54-59.
2.

Djurayevich, K. K., Kxudoynazar O’g’li, E. U., Sirozhevich, A. T., &

Abdurashidovich, U. A. (2020). Complex Processing Of Lead-Containing
Technogenic Waste From Mining And Metallurgical Industries In The Urals. The
American Journal of Engineering and Technology, 2(09), 102-108.
3.

Khasanov, A. S., Eshonqulov, U. X., & Khojiev Sh, T. (2022). Technology for

the Reduction of Iron Oxides in Fluidized Bed Furnaces. Technology, 6(12), 23-
29.
4.

Шодиев, А. Н. У., Туробов, Ш. Н., Саидахмедов, А. А., Хакимов, К. Ж., &

Эшонкулов, У. Х. У. (2020). Исследование технологии извлечения редких и
благородных металлов из сбросных растворов шламового поля. Universum:
технические науки, (5-1 (74)), 37-40.
5.

Эшонкулов, У. Х. У., Олимов, Ф. М. У., Саидахмедов, А. А., Туробов, Ш. Н.,

Шодиев, А. Н. У., & Сирожов, Т. Т. (2018). Обоснование параметров
контурного взрывания при сооружении горных выработок большого
сечения в крепких породах. Достижения науки и образования, (19 (41)),
10-13.
6.

Каюмов, О. А. У., Хакимов, К. Ж., Эшонкулов, У. Х. У., Боймуродов, Н. А.,

& Норкулов, Н. М. У. (2021). Изучение химического, гранулометрического,
фазового состава золотосодержащих смешанных руд. Universum:
технические науки, (3-3 (84)), 45-49.
7.

Eshonkulov, U. K. O. G. L., Shukurov, A. Y., Kayumov, O. A. O. G. L., &

Umirzoqov, A. A. (2021). STUDY OF THE MATERIAL COMPOSITION OF
TITANIUM-MAGNETIC ORE OF THE TEBINBULAK DEPOSIT. Scientific progress,
2(7), 423-428.

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

136

8.

Эшонкулов, У. Х. У. (2022). ХАРАКТЕРИСТИКА И ТИПЫ ЖЕЛЕЗНЫХ

СЫРЁ. BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI,
2(11), 303-308.
9.

Хакимов, К. Ж., Эшонқулов, У. Х., & Умирзоқов, А. (2020). Complex

Processing Of Lead-Containing Technogenic Waste From Mining And
Metallurgical Industries In The Urals. THE AMERICAN JOURNAL OF
ENGINEERING AND TECHNOLOGY (TAJET) SJIF-5.32 DOI-10.37547/tajet, 2(9),
2689-0984.
10.

Хасанов, А. С., Хакимов, К. Ж., Шодиев, А. Н., & Эшонкулов, У. Х. (2018).

Уран и Золото. Мухофаза+ Ижтимиойсийосий, илмий-амалий ва бадиий
журнал, (01 (157)), 13.
11.

Хасанов, А. С., Эшонкулов, У. Х., & Каюмов, О. А. (2023).

ИССЛЕДОВАНИЕ И ОПРЕДЕЛЕНИЕ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПАРАМЕТРОВ
ИЗВЛЕЧЕНИЯ ЖЕЛЕЗА ИЗ ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩЫХ СЫРЬЁ И РУДЫ.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 3(4),
291-298.
12.

Хасанов, А. С., & Эшонкулов, У. Х. (2023). ПОДГОТОВКА ИСХОДНОГО

ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩЕГО СЫРЬЯ К ПЕРЕРАБОТКЕ И ЛАБОРАТОРНЫЕ
ИССЛЕДОВАНИЯ ПО ВОССТАНОВЛЕНИЮ. ARXITEKTURA, MUHANDISLIK VA
ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR JURNALI, 2(4), 34-46.
13.

Eshonqulov, U. K. O. G. L., Umirzoqov, A. A., Khodjakulov, A. M., & Quziyev,

H. J. (2021). DEVELOPMENT OF A TECHNOLOGICAL SCHEME OF SAMPLE
ENRICHMENT TITANIUM-MAGNETIC ORE OF THE TEBINBULAK DEPOSIT.
Scientific progress, 2(7), 407-413.
14.

Эшонкулов, У. Х., & Турдиев, Ж. Н. (2023). ТЕХНОЛОГИЯ

ПЕРЕРАБОТКИ

ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩИХ

ШЛАМОВ.

ARXITEKTURA,

MUHANDISLIK VA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR JURNALI, 2(1), 32-36.
15.

Эшонкулов, У. Х., Хасанов, А. С., & Хужакулов, А. М. (2022). НОВЫЕ

СПОСОБЫ ОБОГАЩЕНИЯ КОНЦЕНТРАТОВ И ПРОЦЕССЫ ПОДГОТОВКИ
ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩИХ РУД. In Научные основы и практика переработки
руд и техногенного сырья (pp. 119-125).
16.

Abdurashid Khasanov, & Uchkun Eshonkulov. (2023). STUDY OF

METHODS OF IRON SEPARATION FROM IRON-CONTAINING RAW MATERIALS.
Best Journal of Innovation in Science, Research and Development, 2(11), 119–
123.

Retrieved

from

https://www.bjisrd.com/index.php/bjisrd/article/view/818

ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE

International scientific-online conference

137

17.

Каюмов, О. А. У., Хакимов, К. Ж., Эшонкулов, У. Х. У., Боймуродов, Н. А.,

& Норкулов, Н. М. У. (2021). Изучение химического, гранулометрического,
фазового состава золотосодержащих смешанных руд. Universum:
технические науки, (3-3 (84)), 45-49.
18.

Xudaynazar o‘g‘li, E. U., Kudratullayevna, K. S., Tashtemirovich, B. B., &

Qodir o‘g‘li, H. D. (2023). TIKLANGAN KUYINDI MAGNITLI FRAKSIYASINING
SEMENTLOVCHI XUSUSIYATINI TEKSHIRISH. BARQARORLIK VA YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 3(11), 1-7.
19.

Xudaynazar o‘g‘li, E. U., Kudratullayevna, K. S., Tashtemirovich, B. B., &

Qodir o‘g‘li, H. D. (2023). TEMIR TARKIBLI XOM ASHYOLAR TARKIBINI VA
ULARDAN TEMIR AJRATIB OLISH USULLARINI O ‘RGANISH. ARXITEKTURA,
MUHANDISLIK VA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR JURNALI, 2(10), 29-37.
20.

Турдиев, Ш. Ш., & Эшонқулов, У. Х. (2023). ИССЛЕДОВАНИЕ

ХИМИЧЕСКИХ СОСТАВОВ ЦИНКОВЫХ ОТХОДОВ И ТЕХНОЛОГИИ
ПЕРЕРАБОТКЕ. Наука и технология в современном мире, 2(18), 28-32.